# Γραφήματα από δεδομένα

> Ποιο γράφημα απαντάει σε ποια ερώτηση — και ποιο παραπλανά.

Πληροφορική, Β΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-b/informatics/charts

## Τι θα μάθεις

- Να δημιουργείς γράφημα από μια περιοχή δεδομένων με τίτλο, άξονες και υπόμνημα.
- Να διαλέγεις το είδος γραφήματος (στήλες, γραμμή, πίτα, διασπορά) που απαντά στην ερώτησή σου.
- Να μετατρέπεις πλήθη σε ποσοστά για ένα κυκλικό γράφημα.
- Να αναγνωρίζεις ένα παραπλανητικό γράφημα, π.χ. με άξονα που δεν ξεκινά από το μηδέν.

## Γιατί γράφημα;

Ένας πίνακας με τριάντα αριθμούς είναι ακριβής, αλλά το μάτι δεν βλέπει τίποτα σε
αυτόν με την πρώτη ματιά. Ένα **γράφημα** (chart) δείχνει αμέσως το μεγαλύτερο, το
μικρότερο, την τάση. Δεν προσθέτει καμία πληροφορία που δεν υπάρχει στον πίνακα. Απλώς
την κάνει **ορατή**.

Στο υπολογιστικό φύλλο το γράφημα φτιάχνεται από τα δεδομένα με λίγα κλικ και μένει
**συνδεδεμένο** μαζί τους: αν αλλάξεις έναν αριθμό, το γράφημα αλλάζει μόνο του.

## Πώς φτιάχνεται

1. **Επίλεξε** την περιοχή των δεδομένων **μαζί με τις επικεφαλίδες**, π.χ. `A1:B6`.
   Οι επικεφαλίδες γίνονται ονόματα στον άξονα και στο υπόμνημα.
2. Από το μενού **Εισαγωγή** διάλεξε **Γράφημα**.
3. Διάλεξε το **είδος** του γραφήματος.
4. Συμπλήρωσε τον **τίτλο** και τους **τίτλους των αξόνων**, με μονάδες.

Τα μέρη ενός γραφήματος:

| Μέρος                  | Τι λέει                                                                |
| ---------------------- | ---------------------------------------------------------------------- |
| Τίτλος                 | τι δείχνει το γράφημα, π.χ. «Τρόπος μετακίνησης στο σχολείο, Β2»       |
| Οριζόντιος άξονας (x)  | τις κατηγορίες ή τον χρόνο                                             |
| Κατακόρυφος άξονας (y) | τις τιμές, με μονάδα: «Μαθητές», «°C», «€»                             |
| Υπόμνημα               | ποιο χρώμα είναι ποια σειρά δεδομένων, όταν έχεις περισσότερες από μία |
| Ετικέτες δεδομένων     | τον αριθμό πάνω σε κάθε στήλη ή κομμάτι                                |

Ένα γράφημα χωρίς τίτλο και χωρίς μονάδες είναι σαν απάντηση χωρίς ερώτηση.

## Ποιο γράφημα για ποια ερώτηση

Το είδος του γραφήματος δεν είναι θέμα γούστου. Κάθε είδος απαντά σε **άλλη ερώτηση**:

| Ερώτηση                                      | Γράφημα                 | Παράδειγμα                                     |
| -------------------------------------------- | ----------------------- | ---------------------------------------------- |
| Ποιο είναι μεγαλύτερο; (σύγκριση κατηγοριών) | **στήλες** ή **ράβδοι** | ψήφοι για κάθε προορισμό εκδρομής              |
| Πώς αλλάζει με τον χρόνο;                    | **γραμμή**              | θερμοκρασία κάθε μήνα                          |
| Τι μέρος του συνόλου είναι;                  | **πίτα** (κυκλικό)      | πώς μοιράζεται ο προϋπολογισμός της εκδρομής   |
| Σχετίζονται δύο μεγέθη;                      | **διασπορά** (XY)       | ώρες μελέτης και βαθμός, ένα σημείο ανά μαθητή |

Οι **ράβδοι** είναι στήλες ξαπλωμένες. Βολεύουν όταν τα ονόματα των κατηγοριών είναι
μεγάλα και δεν χωράνε κάτω από μια στήλη.

> **Κλειδί**
>
> **Πρώτα η ερώτηση, μετά το γράφημα.**
>
> Σύγκριση κατηγοριών: στήλες. Αλλαγή στον χρόνο: γραμμή. Μέρη ενός συνόλου: πίτα.
> Σχέση δύο μεγεθών: διασπορά. Αν δεν μπορείς να πεις με μία πρόταση τι ερώτηση
> απαντά το γράφημά σου, δεν έχεις διαλέξει ακόμα.

Δοκίμασε τον κανόνα σε τέσσερα σύνολα δεδομένων: διάλεξε ένα και μετά το γράφημα
που θα έφτιαχνες.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ποιο γράφημα;*

### Πότε η πίτα δεν ταιριάζει

Η πίτα δείχνει **μέρη ενός όλου**. Τα κομμάτια της πρέπει να κάνουν μαζί 100%. Δεν
ταιριάζει:

- για τις θερμοκρασίες των μηνών, γιατί δεν είναι «κομμάτια» κάποιου συνόλου·
- όταν οι κατηγορίες είναι πολλές (πάνω από 5-6 κομμάτια δεν ξεχωρίζουν)·
- όταν ένας μαθητής μπορεί να δώσει **πολλές** απαντήσεις (π.χ. «ποια αθλήματα
  σου αρέσουν;»), γιατί τότε τα ποσοστά ξεπερνούν μαζί το 100%.

## Φτιάξε ένα

Η τάξη ρώτησε 25 μαθητές πώς έρχονται στο σχολείο. Άλλαξε τα ύψη και δες πώς
αλλάζουν οι απαντήσεις από κάτω. Η διακεκομμένη γραμμή είναι ο μέσος όρος.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Πώς έρχονται στο σχολείο*

Αυτή είναι σύγκριση κατηγοριών, οπότε οι στήλες ταιριάζουν. Επειδή όμως κάθε μαθητής
δίνει **μία** απάντηση και όλοι μαζί κάνουν το σύνολο της τάξης, θα ταίριαζε και μια
πίτα.

## Γραφήματα που παραπλανούν

Ένα γράφημα μπορεί να είναι φτιαγμένο με σωστούς αριθμούς και παρ' όλα αυτά να λέει
ψέματα. Τα πιο συνηθισμένα κόλπα:

- **Άξονας που δεν ξεκινά από το μηδέν.** Σε γράφημα στηλών, το ύψος της στήλης
  είναι αυτό που συγκρίνει το μάτι. Αν ο άξονας ξεκινά από το 46, μια διαφορά 52
  προς 48 φαίνεται τεράστια.
- **Τρισδιάστατα εφέ.** Σε μια πίτα 3D τα μπροστινά κομμάτια φαίνονται μεγαλύτερα
  από ό,τι είναι.
- **Άνισα διαστήματα στον χρόνο.** Αν τα έτη στον άξονα είναι 2015, 2020, 2021,
  2022, η γραμμή δείχνει απότομη αλλαγή εκεί που απλώς λείπουν χρόνια.
- **Επιλεγμένο κομμάτι.** Δείχνεις μόνο τους μήνες που σε βολεύουν.

Δες το πρώτο κόλπο στην πράξη: 52 ψήφοι για το Ναύπλιο και 48 για τους Δελφούς,
με τον άξονα να ξεκινά από το 46. Φέρε μετά τους Δελφούς στο 47 και σύγκρινε το
ύψος των στηλών με τη διαφορά των ψήφων.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ψηφοφορία για την εκδρομή*

Λίγες ψήφοι διαφορά, και όμως η μία στήλη μοιάζει να «πνίγει» την άλλη. Πριν
πιστέψεις ένα γράφημα στηλών, κοίτα από πού ξεκινά ο άξονας.

> **Πρόσεχε**
>
> Τα υπολογιστικά φύλλα διαλέγουν **μόνα τους** την αρχή του κατακόρυφου άξονα, και
> μερικές φορές δεν τη βάζουν στο μηδέν. Σε γράφημα στηλών έλεγξέ το πάντα: στις
> **Επιλογές άξονα** όρισε ελάχιστη τιμή το 0.
>
> Στο γράφημα γραμμής ο άξονας μπορεί να μην ξεκινά από το μηδέν, γιατί εκεί το μάτι
> κοιτάζει την κλίση της γραμμής και όχι το ύψος.

> **Θυμήσου**
>
> - Επίλεξε δεδομένα **με** τις επικεφαλίδες, και βάλε τίτλο και μονάδες στους άξονες.
> - Στήλες για σύγκριση, γραμμή για χρόνο, πίτα για μέρη του όλου, διασπορά για σχέση.
> - Τα κομμάτια της πίτας κάνουν 100%.
> - Σε γράφημα στηλών ο άξονας ξεκινά από το 0.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Ποιο γράφημα ταιριάζει σε καθένα: (α) η μέση θερμοκρασία κάθε μήνα της σχολικής χρονιάς, (β) οι ώρες μελέτης και ο βαθμός κάθε μαθητή, (γ) πόσοι ψήφισαν κάθε προορισμό εκδρομής;

1. **(α)** Η ερώτηση είναι «πώς αλλάζει με τον χρόνο». Οι μήνες έχουν σειρά. Ταιριάζει
   **γράφημα γραμμής**.
2. **(β)** Για κάθε μαθητή έχουμε **δύο** αριθμούς, και ρωτάμε αν ο ένας ανεβαίνει μαζί με
   τον άλλο. Ταιριάζει **γράφημα διασποράς**: ένα σημείο ανά μαθητή, με τις ώρες στον
   άξονα x και τον βαθμό στον άξονα y.
3. **(γ)** Σύγκριση κατηγοριών: **γράφημα στηλών**. Αφού κάθε μαθητής ψηφίζει μία φορά,
   θα μπορούσε να γίνει και πίτα, αλλά οι στήλες κάνουν πιο εύκολη τη σύγκριση
   προορισμών με παρόμοιες ψήφους.

### Παράδειγμα 2: Στην ψηφοφορία για την εκδρομή, το Ναύπλιο πήρε 52 ψήφους και οι Δελφοί 48. Κάποιος φτιάχνει γράφημα στηλών με τον άξονα να ξεκινά από το 46. Πόσες φορές ψηλότερη φαίνεται η στήλη του Ναυπλίου, και πόσες φορές είναι πραγματικά;

1. Με τον άξονα από το 46, η στήλη του Ναυπλίου φαίνεται να έχει ύψος $52 - 46 = 6$
   μονάδες, και των Δελφών $48 - 46 = 2$.
2. Φαινομενικά, το Ναύπλιο είναι $6 : 2 = 3$ φορές ψηλότερο. Το γράφημα «λέει» ότι
   κέρδισε με τεράστια διαφορά.
3. Πραγματικά, $52 : 48 \approx 1{,}08$. Το Ναύπλιο έχει περίπου 8% περισσότερες
   ψήφους. Είναι μια οριακή νίκη.
4. **Φαίνεται 3 φορές ψηλότερη, ενώ είναι μόλις 1,08 φορές.** Με τον άξονα από το 0, οι
   δύο στήλες θα είχαν σχεδόν το ίδιο ύψος, που είναι και η αλήθεια.

### Παράδειγμα 3: Από 25 μαθητές, 10 έρχονται με τα πόδια, 8 με λεωφορείο, 5 με αυτοκίνητο και 2 με ποδήλατο. Τι ποσοστό δείχνει κάθε κομμάτι της πίτας;

1. Ελέγχουμε πρώτα ότι είναι μέρη ενός όλου: $10 + 8 + 5 + 2 = 25$, όσοι και οι μαθητές.
   Κάθε μαθητής μετρήθηκε μία φορά, οπότε η πίτα ταιριάζει.
2. Ποσοστό κάθε κομματιού: πλήθος διά σύνολο, επί 100.

   $\frac{10}{25} = 0{,}40$, δηλαδή 40%. Όμοια: 8 μαθητές 32%, 5 μαθητές 20%, 2 μαθητές 8%.
3. Έλεγχος: $40 + 32 + 20 + 8 = 100$. Σωστά.

   Στο υπολογιστικό φύλλο, με τα πλήθη στα `B2:B5`, ο τύπος στο `C2` είναι
   `=B2/SUM($B$2:$B$5)` με μορφή ποσοστού, και σύρεται ως το `C5`. Το σύνολο μπαίνει με
   απόλυτη αναφορά, γιατί είναι το ίδιο για όλες τις γραμμές. Για την πίτα πάντως δεν
   χρειάζεται αυτή η στήλη: το γράφημα υπολογίζει μόνο του τα ποσοστά από τα πλήθη.

## Ερωτήσεις

1. Θέλεις να δείξεις πώς άλλαξε ο αριθμός των μαθητών του σχολείου από το 2018 ως το 2026. Ποιο γράφημα ταιριάζει καλύτερα;
   - Γράφημα γραμμής
   - Πίτα
   - Γράφημα διασποράς
   - Κανένα, αρκεί ο πίνακας
2. Ο προϋπολογισμός της εκδρομής μοιράζεται σε μεταφορά, φαγητό, εισιτήρια και ξενάγηση. Θέλεις να δείξεις τι μέρος του συνόλου πάει στο καθένα. Ποιο γράφημα διαλέγεις;
   - Πίτα
   - Γράφημα γραμμής
   - Γράφημα διασποράς
   - Τρισδιάστατη πίτα, για να φαίνεται καλύτερα
3. Για κάθε μαθητή έχεις τις ώρες ύπνου το προηγούμενο βράδυ και τον χρόνο που έκανε σε ένα τεστ προσοχής. Θέλεις να δεις αν σχετίζονται. Ποιο γράφημα;
   - Διασποράς, ένα σημείο ανά μαθητή
   - Στηλών, μία στήλη ανά μαθητή
   - Πίτα με τις ώρες ύπνου
   - Γραμμής, με τους μαθητές στον άξονα x
4. Από 20 μαθητές, οι 5 προτιμούν το μπάσκετ. Τι ποσοστό της πίτας είναι αυτό το κομμάτι;
   - 25%
   - 5%
   - 20%
   - 4%
5. Σε ερωτηματολόγιο «Ποια αθλήματα σου αρέσουν;» κάθε μαθητής μπορούσε να διαλέξει όσα ήθελε. Γιατί δεν ταιριάζει πίτα;
   - Γιατί τα ποσοστά μπορεί να κάνουν μαζί πάνω από 100%
   - Γιατί οι κατηγορίες είναι λίγες
   - Γιατί τα αθλήματα δεν είναι αριθμοί
   - Ταιριάζει κανονικά, η πίτα δέχεται οποιαδήποτε δεδομένα
6. Σε γράφημα στηλών, δύο τάξεις μάζεψαν 90 και 95 κιλά χαρτί για ανακύκλωση, αλλά η μία στήλη φαίνεται διπλάσια από την άλλη. Ποια είναι η πιο πιθανή αιτία;
   - Ο κατακόρυφος άξονας δεν ξεκινά από το 0
   - Τα δεδομένα είναι λάθος
   - Χρησιμοποιήθηκε γράφημα ράβδων αντί για στηλών
   - Λείπει το υπόμνημα
7. Γιατί επιλέγεις τα δεδομένα **μαζί** με τις επικεφαλίδες πριν φτιάξεις γράφημα;
   - Για να πάρουν οι άξονες και το υπόμνημα τα σωστά ονόματα
   - Για να υπολογιστεί σωστά ο μέσος όρος
   - Γιατί αλλιώς το γράφημα βγαίνει πίτα
   - Δεν χρειάζεται, οι επικεφαλίδες μπαίνουν σαν αριθμοί
8. Έφτιαξες γράφημα από τον πίνακα των ψήφων. Μετά διορθώνεις μια ψήφο στον πίνακα. Τι γίνεται με το γράφημα;
   - Αλλάζει αυτόματα
   - Μένει ίδιο μέχρι να το ξαναφτιάξεις
   - Διαγράφεται
   - Αλλάζει μόνο αν το αποθηκεύσεις ως εικόνα
9. Σε γράφημα γραμμής ο άξονας x έχει τα έτη 2010, 2020, 2022, 2024, σε ίσες αποστάσεις. Γιατί αυτό παραπλανά;
   - Τα 10 χρόνια ανάμεσα στο 2010 και στο 2020 φαίνονται όσο τα 2
   - Ο άξονας x πρέπει να ξεκινά από το 0, όπως ο y στις στήλες
   - Τα έτη πρέπει να μπαίνουν στον κατακόρυφο άξονα, όχι στον οριζόντιο
   - Δεν παραπλανά, αφού τα έτη είναι γραμμένα
10. Ποιος είναι ο καλύτερος τίτλος για ένα γράφημα με τις ψήφους για την εκδρομή της Β2;
   - «Ψήφοι για τον προορισμό της εκδρομής, Β2, 2027»
   - «Γράφημα 1»
   - «Ψήφοι»
   - Δεν χρειάζεται τίτλος αν υπάρχει υπόμνημα

## Ασκήσεις

1. Ποιο είδος γραφήματος ταιριάζει για να δείξεις πόσα βιβλία δανείστηκε η σχολική βιβλιοθήκη κάθε μήνα της χρονιάς;
2. Από τα 40 € του ταμείου της τάξης, τα 14 € πήγαν σε χαρτικά. Τι ποσοστό θα δείχνει αυτό το κομμάτι της πίτας;
3. Δύο στήλες έχουν τιμές 30 και 35, και ο κατακόρυφος άξονας ξεκινά από το 25. Πόσες φορές ψηλότερη φαίνεται η δεύτερη στήλη από την πρώτη;
4. Σε 30 μαθητές: 12 προτιμούν το ποδόσφαιρο, 9 το μπάσκετ, 6 το βόλεϊ, 3 το τένις. Κάθε μαθητής έδωσε μία απάντηση.
   α) Τι ποσοστό της πίτας είναι το ποδόσφαιρο;
   β) Κάποιος φτιάχνει γράφημα στηλών με τον κατακόρυφο άξονα να ξεκινά από το 3. Πόσες φορές ψηλότερη φαίνεται η στήλη του ποδοσφαίρου από του βόλεϊ;
   γ) Πόσες φορές περισσότεροι είναι στην πραγματικότητα όσοι προτιμούν το ποδόσφαιρο από όσους προτιμούν το βόλεϊ;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-b/informatics/charts
