# Η Αναγέννηση

> Ανθρωπισμός, τυπογραφία, Λεονάρντο — και ο ρόλος των Ελλήνων λογίων.

Ιστορία, Β΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-b/history/renaissance

## Τι θα μάθεις

- Να εξηγείς τι ήταν ο ανθρωπισμός και γιατί η Αναγέννηση ξεκίνησε από τις πόλεις της Ιταλίας.
- Να περιγράφεις τον ρόλο των Βυζαντινών λογίων στη γνωριμία της Δύσης με τα αρχαία ελληνικά κείμενα.
- Να εξηγείς πώς η τυπογραφία άλλαξε τη διάδοση των βιβλίων και των ιδεών.
- Να διαβάζεις μια πηγή της εποχής και να αναγνωρίζεις έναν αναχρονισμό.

## Αναγέννηση — ποιου πράγματος;

Τον 14ο αιώνα κάποιοι Ιταλοί λόγιοι άρχισαν να λένε ότι ζούσαν στο τέλος μιας
μακριάς «σκοτεινής» εποχής, και ότι η αρχαία ελληνική και ρωμαϊκή γραμματεία
έπρεπε να ξαναζωντανέψει. Ο πιο γνωστός από αυτούς, ο **Πετράρχης**
(1304–1374), έψαχνε σε μοναστηριακές βιβλιοθήκες ξεχασμένα χειρόγραφα του
Κικέρωνα και έγραφε γράμματα στους αρχαίους συγγραφείς σαν να ήταν φίλοι του.

Από αυτή την ιδέα πήρε αργότερα το όνομά της μια ολόκληρη εποχή. Τη λέξη
«αναγέννηση» τη χρησιμοποίησε ήδη τον 16ο αιώνα ο ζωγράφος και βιογράφος
Τζόρτζο Βαζάρι· ως όνομα περιόδου καθιερώθηκε από ιστορικούς του 19ου αιώνα.

Η **Αναγέννηση** απλώνεται περίπου από τα μέσα του 14ου ως τα τέλη του 16ου
αιώνα. Ξεκίνησε από την Ιταλία και έφτασε αργότερα στη βόρεια Ευρώπη.

## Γιατί πρώτα στην Ιταλία;

Δεν υπάρχει μία αιτία. Υπάρχουν πολλές που συναντήθηκαν στον ίδιο τόπο:

| Αιτία                | Τι σήμαινε στην πράξη                                                                                                                                        |
| -------------------- | ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ |
| Πλούσιες πόλεις      | Η Φλωρεντία, η Βενετία, η Γένοβα και το Μιλάνο πλούτιζαν από το εμπόριο με την Ανατολή και από τις τράπεζες.                                                 |
| Μαικήνες             | Οικογένειες όπως οι **Μέδικοι** της Φλωρεντίας, οι πάπες στη Ρώμη και οι ηγεμόνες πλήρωναν καλλιτέχνες και λογίους, για το κύρος τους και για την πόλη τους. |
| Τα ερείπια της Ρώμης | Οι αρχαίοι ναοί, τα αγάλματα και οι επιγραφές ήταν κυριολεκτικά μπροστά στα μάτια τους.                                                                      |
| Επαφή με το Βυζάντιο | Από την Κωνσταντινούπολη έρχονταν λόγιοι και ελληνικά χειρόγραφα.                                                                                            |
| Ανταγωνισμός         | Κάθε πόλη ήθελε το πιο όμορφο παλάτι, τον πιο φημισμένο δάσκαλο, τον μεγαλύτερο τρούλο.                                                                      |

## Ο ανθρωπισμός

Οι λόγιοι της Αναγέννησης ονομάστηκαν **ανθρωπιστές**. Μελετούσαν τις
«ανθρωπιστικές σπουδές»: γραμματική, ρητορική, ποίηση, ιστορία και ηθική
φιλοσοφία, πάνω στα αρχαία κείμενα. Πίστευαν ότι αυτές οι σπουδές κάνουν τον
άνθρωπο καλύτερο πολίτη και ότι ο άνθρωπος έχει μεγάλες δυνατότητες, που
αξίζει να καλλιεργηθούν.

Οι ανθρωπιστές έφεραν και κάτι ακόμα: την **κριτική ανάγνωση** των πηγών. Δεν
αρκούσε ένα κείμενο να είναι παλιό ή σεβαστό· έπρεπε να ελέγξεις αν είναι
γνήσιο και αν σώθηκε σωστά.

> **Κλειδί**
>
> Ο **ανθρωπισμός** ήταν δύο πράγματα μαζί: η επιστροφή στα αρχαία ελληνικά και
> λατινικά κείμενα, διαβασμένα με κριτικό μάτι, και η εμπιστοσύνη στις
> ικανότητες του ανθρώπου. Δεν ήταν απόρριψη του Θεού: οι περισσότεροι
> ανθρωπιστές ήταν πιστοί χριστιανοί, και πολλοί εφάρμοσαν τις ίδιες μεθόδους
> στη μελέτη της Βίβλου.

## Οι Έλληνες λόγιοι στη Δύση

Στη Δυτική Ευρώπη του Μεσαίωνα λίγοι ήξεραν ελληνικά. Τον Αριστοτέλη τον
διάβαζαν σε λατινικές μεταφράσεις, συχνά μέσα από αραβικές, ενώ τα
περισσότερα έργα του Πλάτωνα και πολλών ποιητών και ιστορικών ήταν άγνωστα.
Εδώ έπαιξαν μεγάλο ρόλο οι **Βυζαντινοί λόγιοι**:

- Ο **Μανουήλ Χρυσολωράς** προσκλήθηκε το **1397** στη Φλωρεντία και δίδαξε
  εκεί ελληνικά. Η γραμματική του, τα «Ερωτήματα», έγινε το πρώτο εγχειρίδιο
  ελληνικών για γενιές Ιταλών.
- Στη **Σύνοδο Φερράρας–Φλωρεντίας** (1438–1439) ήρθε ο αυτοκράτορας Ιωάννης
  Η΄ Παλαιολόγος με μεγάλη αντιπροσωπεία, ζητώντας βοήθεια απέναντι στους
  Οθωμανούς. Ανάμεσά τους ήταν ο **Γεώργιος Γεμιστός Πλήθων**, που μιλούσε με
  πάθος για τον Πλάτωνα. Κατά την παράδοση, η επίδρασή του έδωσε στον Κόσμο
  των Μεδίκων την ιδέα για την Πλατωνική Ακαδημία της Φλωρεντίας.
- Ο **Βησσαρίων**, μητροπολίτης Νικαίας, έμεινε στην Ιταλία και έγινε
  καρδινάλιος. Μάζεψε εκατοντάδες ελληνικά χειρόγραφα και το **1468** τα
  δώρισε στη Βενετία· είναι ο πυρήνας της Μαρκιανής Βιβλιοθήκης ως σήμερα.
- Μετά το 1453 ήρθαν κι άλλοι: ο **Ιωάννης Αργυρόπουλος** δίδαξε Αριστοτέλη
  στη Φλωρεντία, ενώ ο Κρητικός **Μάρκος Μουσούρος** επιμελήθηκε στη Βενετία
  τις πρώτες έντυπες εκδόσεις αρχαίων συγγραφέων.

Πολλοί αντιγραφείς και λόγιοι ήταν από τη βενετοκρατούμενη **Κρήτη**, που
λειτούργησε σαν γέφυρα ανάμεσα στον ελληνικό κόσμο και στη Βενετία.

> **Πρόσεχε**
>
> «Η Αναγέννηση έγινε επειδή έπεσε η Κωνσταντινούπολη το 1453 και οι λόγιοι
> έφυγαν στην Ιταλία.» Είναι εξήγηση με **μία αιτία**, και οι χρονολογίες τη
> διαψεύδουν: ο Πετράρχης πέθανε το 1374, ο Χρυσολωράς δίδασκε στη Φλωρεντία
> από το 1397 και ο τρούλος του Μπρουνελέσκι ολοκληρώθηκε το 1436. Η Άλωση
> **επιτάχυνε** τη φυγή λογίων και χειρογράφων προς τη Δύση· δεν την ξεκίνησε.
> Και ο Μεσαίωνας δεν ήταν απλώς «σκοτεινός»: στο Βυζάντιο και στον αραβικό
> κόσμο τα αρχαία κείμενα αντιγράφονταν και μελετιούνταν συνεχώς.

## Η τυπογραφία

Γύρω στο **1450**, στο Μάιντς της Γερμανίας, ο **Γουτεμβέργιος** συνδύασε
τρία πράγματα: **κινητά μεταλλικά στοιχεία** (ένα για κάθε γράμμα, που
ξαναχρησιμοποιούνται), ένα **πιεστήριο** παρόμοιο με εκείνα του κρασιού και
ένα λιπαρό **μελάνι** που έπιανε στο μέταλλο. Η Βίβλος του, τυπωμένη περίπου
το 1455, βγήκε κατά τις εκτιμήσεις σε περίπου 180 αντίτυπα, σε χαρτί και σε
περγαμηνή.

*Αντίτυπο της Βίβλου του Γουτεμβέργιου στη Δημόσια Βιβλιοθήκη της Νέας Υόρκης. Δες τις δύο στήλες με τα πυκνά γοτθικά γράμματα: είναι τυπωμένες, αλλά φτιαγμένες να μοιάζουν με χειρόγραφο. Τα κόκκινα αρχικά γράμματα και τα στολίδια τα πρόσθεταν συχνά με το χέρι, μετά την εκτύπωση.*

|                | Χειρόγραφο                              | Έντυπο βιβλίο                             |
| -------------- | --------------------------------------- | ----------------------------------------- |
| Χρόνος         | ένας αντιγραφέας για μήνες              | εκατοντάδες αντίτυπα σε λίγους μήνες      |
| Κόστος         | πολύ ακριβό                             | όλο και φθηνότερο                         |
| Το κείμενο     | κάθε αντίγραφο με τα δικά του λάθη      | όλα τα αντίτυπα ίδια                      |
| Ποιος διαβάζει | κυρίως κληρικοί, πανεπιστήμια, πλούσιοι | όλο και περισσότεροι μορφωμένοι της πόλης |

Ως το 1500 υπήρχαν τυπογραφεία σε περισσότερες από 200 πόλεις της Ευρώπης.
Η **Βενετία** έγινε το μεγαλύτερο κέντρο, και εκεί ο **Άλδος Μανούτιος**, με
συνεργάτες όπως ο Μουσούρος, τύπωσε από τη δεκαετία του 1490 Αριστοτέλη,
Αριστοφάνη, Πλάτωνα και πολλούς άλλους στο πρωτότυπο. Το πρώτο βιβλίο
τυπωμένο εξ ολοκλήρου στα ελληνικά ήταν η γραμματική του Κωνσταντίνου
Λάσκαρη, στο Μιλάνο, το **1476**.

Η συνέπεια ήταν μεγαλύτερη από τα ίδια τα βιβλία: μια ιδέα μπορούσε πλέον να
φτάσει σε χιλιάδες αναγνώστες σε λίγους μήνες. Αυτό θα φανεί πολύ καθαρά λίγο
αργότερα, στις θρησκευτικές διαμάχες του 16ου αιώνα.

## Η τέχνη: ο άνθρωπος και ο χώρος

Οι καλλιτέχνες της Αναγέννησης ήθελαν να δείξουν τον κόσμο **όπως τον βλέπει
το μάτι**. Ο αρχιτέκτονας **Φιλίππο Μπρουνελέσκι** έδειξε πώς φτιάχνεται η
**γραμμική προοπτική**, ώστε μια επίπεδη εικόνα να έχει βάθος. Οι ζωγράφοι και
οι γλύπτες μελέτησαν την ανατομία, το φως και τα αρχαία αγάλματα.

*Ο καθεδρικός ναός της Φλωρεντίας με τον τρούλο του Μπρουνελέσκι, που ολοκληρώθηκε το 1436. Ο Μπρουνελέσκι τον έχτισε χωρίς τα ξύλινα καλούπια που στήριζαν ως τότε κάθε θόλο όσο χτιζόταν. Αριστερά, το καμπαναριό του Τζιόττο, σχεδόν έναν αιώνα παλαιότερο.*

- Ο **Λεονάρντο ντα Βίντσι** (1452–1519) ζωγράφισε τον «Μυστικό Δείπνο» στο
  Μιλάνο και τη «Μόνα Λίζα». Άφησε χιλιάδες σελίδες σημειώσεων με σχέδια
  ανατομίας, πουλιών, νερού και μηχανών. Οι περισσότερες «εφευρέσεις» του,
  όπως οι ιπτάμενες μηχανές, έμειναν σχέδια στο χαρτί.
- Ο **Μιχαήλ Άγγελος** (1475–1564) σμίλεψε τον «Δαβίδ» και ζωγράφισε την
  οροφή της Καπέλα Σιστίνα στο Βατικανό (1508–1512).
- Ο **Ραφαήλ** (1483–1520) ζωγράφισε τη «Σχολή των Αθηνών», με τον Πλάτωνα
  και τον Αριστοτέλη στο κέντρο.
- Ο Κρητικός **Δομήνικος Θεοτοκόπουλος**, ο Ελ Γκρέκο (1541–1614), ξεκίνησε
  ως αγιογράφος στην Κρήτη και δούλεψε στη Βενετία, στη Ρώμη και στο Τολέδο.

Στον Βορρά, ο Ολλανδός **Έρασμος** έγινε ο πιο διάσημος ανθρωπιστής της
Ευρώπης, ενώ το **1543** ο Πολωνός **Κοπέρνικος** τύπωσε το βιβλίο του για
έναν Ήλιο στο κέντρο του κόσμου και τη Γη να κινείται γύρω του.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ποιος το έκανε;*

*Διαδραστικό στη σελίδα: Από τον Χρυσολωρά στον Κοπέρνικο*

> **Θυμήσου**
>
> - Η Αναγέννηση ξεκίνησε στις πλούσιες πόλεις της Ιταλίας τον 14ο αιώνα και
>   απλώθηκε στην Ευρώπη ως τα τέλη του 16ου.
> - Ο **ανθρωπισμός** ένωσε τη μελέτη των αρχαίων με την εμπιστοσύνη στον
>   άνθρωπο και την κριτική ανάγνωση των πηγών.
> - Βυζαντινοί λόγιοι, από τον Χρυσολωρά (1397) ως τον Βησσαρίωνα και τον
>   Μουσούρο, έφεραν στη Δύση τα ελληνικά και τα ελληνικά χειρόγραφα.
> - Η **τυπογραφία** του Γουτεμβέργιου (περίπου 1450) έκανε τα βιβλία φθηνότερα,
>   όμοια μεταξύ τους και γρήγορα διαθέσιμα σε πολλούς.

## Διαβάζουμε τις πηγές

### Παράδειγμα 1: Ο Πίκο ντέλλα Μιράντολα (1486) βάζει τον Θεό να λέει στον Αδάμ, σε ελεύθερη απόδοση: «Δεν σου δώσαμε ούτε σταθερή θέση ούτε δική σου μορφή, για να πάρεις όποια θέση και όποια μορφή θέλεις, με τη δική σου κρίση. Μπορείς να ξεπέσεις στα κατώτερα, που είναι τα ζώα, ή να ανυψωθείς στα ανώτερα, που είναι θεία.» Τι μας λέει για τον ανθρωπισμό;

1. **Ποιος και πότε:** ένας νεαρός Ιταλός φιλόσοφος, 23 χρονών, από τον κύκλο
   των Μεδίκων στη Φλωρεντία, το 1486, σε έναν λόγο που ονομάστηκε αργότερα
   «Λόγος για την αξιοπρέπεια του ανθρώπου».
2. **Τι λέει:** ο άνθρωπος δεν έχει μια θέση ορισμένη από πριν. Διαλέγει ο ίδιος
   τι θα γίνει — και φέρει την ευθύνη αν ξεπέσει.
3. **Τι δείχνει:** την εμπιστοσύνη στις δυνατότητες του ανθρώπου, που είναι ο
   πυρήνας του ανθρωπισμού. Πρόσεξε όμως ποιος μιλάει μέσα στο κείμενο: ο
   **Θεός**. Η ελευθερία του ανθρώπου παρουσιάζεται ως δώρο Του, όχι ως
   απόρριψή Του.
4. **Τα όρια της πηγής:** είναι ο λόγος ενός μορφωμένου φιλοσόφου για μορφωμένο
   κοινό. Δεν μας λέει τι σκεφτόταν ένας χωρικός της Τοσκάνης την ίδια εποχή.

### Παράδειγμα 2: Ένα έγγραφο έλεγε ότι ο Μέγας Κωνσταντίνος (4ος αιώνας) χάρισε στον πάπα την εξουσία στη Δύση. Πώς έδειξε ο Λαυρέντιος Βάλλα, το 1440, ότι ήταν πλαστό;

1. Το έγγραφο, η «Κωνσταντίνειος δωρεά», χρησιμοποιούνταν για αιώνες ως
   απόδειξη για την κοσμική εξουσία των παπών.
2. Ο Βάλλα δεν το εξέτασε ως θεολόγος αλλά ως **φιλόλογος**: τα λατινικά του
   είχαν λέξεις, τίτλους και διατυπώσεις που δεν υπήρχαν τον 4ο αιώνα.
3. Ένα κείμενο δεν μπορεί να χρησιμοποιεί λέξεις που δεν είχαν ακόμα
   εμφανιστεί. Η γλώσσα του ήταν **αναχρονισμός** — και ο αναχρονισμός
   πρόδιδε ότι το έγγραφο γράφτηκε πολύ αργότερα. Σήμερα οι ιστορικοί το
   τοποθετούν περίπου στον 8ο αιώνα.
4. Αυτό είναι το εργαλείο που άφησε ο ανθρωπισμός σε κάθε ιστορικό: μια πηγή
   δεν πιστεύεται επειδή είναι παλιά ή επίσημη, αλλά αφού ελεγχθεί.

## Ερωτήσεις

1. Ποια περιγραφή ταιριάζει καλύτερα στον ανθρωπισμό της Αναγέννησης;
   - Μελέτη των αρχαίων κειμένων με κριτικό μάτι και εμπιστοσύνη στις ικανότητες του ανθρώπου
   - Απόρριψη της Εκκλησίας και της χριστιανικής πίστης, στο όνομα της αρχαίας σοφίας
   - Φιλανθρωπικό κίνημα των πόλεων, που μοίραζε τρόφιμα και φάρμακα στους φτωχούς
   - Νέα τεχνική ζωγραφικής, με γραμμές που συγκλίνουν σε ένα σημείο για να δίνουν βάθος στην εικόνα
2. Ποιος συνδυασμός αιτιών εξηγεί καλύτερα γιατί η Αναγέννηση ξεκίνησε από την Ιταλία;
   - Πλούσιες εμπορικές πόλεις, μαικήνες, αρχαία ερείπια και επαφή με το Βυζάντιο
   - Μόνο η Άλωση του 1453, που έφερε τους Βυζαντινούς λογίους στην Ιταλία
   - Η Ιταλία ήταν ενωμένο κράτος, με ισχυρό βασιλιά που πλήρωνε ο ίδιος όλους τους καλλιτέχνες
   - Η Ιταλία ήταν απομονωμένη από την Ανατολή και ανέπτυξε μόνη της νέες ιδέες
3. Γιατί ήρθαν ο Ιωάννης Η΄ Παλαιολόγος και πολλοί Βυζαντινοί λόγιοι στην Ιταλία το 1438;
   - Για τη Σύνοδο Φερράρας–Φλωρεντίας, ζητώντας και βοήθεια απέναντι στους Οθωμανούς
   - Επειδή η Κωνσταντινούπολη είχε ήδη πέσει στους Οθωμανούς και ζητούσαν καταφύγιο στη Δύση
   - Για να μάθουν τυπογραφία στη Βενετία και να τυπώσουν εκεί ελληνικά βιβλία
   - Για να ενωθούν με τη Σταυροφορία που ξεκινούσε τότε για την Ιερουσαλήμ
4. Στον λόγο του Πίκο ντέλλα Μιράντολα (1486) ο Θεός λέει στον Αδάμ ότι δεν του έδωσε σταθερή θέση, για να διαλέξει ο ίδιος αν θα ξεπέσει στα ζώα ή θα ανυψωθεί στα θεία. Ποιο συμπέρασμα στηρίζει το κείμενο;
   - Ο άνθρωπος έχει ελευθερία επιλογής, που του δόθηκε από τον Θεό
   - Ο Πίκο δεν πίστευε στον Θεό και ήθελε να διώξει τη θρησκεία από τη φιλοσοφία
   - Όλοι οι Ιταλοί του 15ου αιώνα, ακόμα και οι χωρικοί της Τοσκάνης, σκέφτονταν έτσι
   - Ο άνθρωπος είναι ίσος με τα ζώα και δεν μπορεί να αλλάξει τη θέση του
5. Ποια από τις παρακάτω σκηνές είναι αναχρονισμός;
   - Ο Λεονάρντο ντα Βίντσι διαβάζει το τυπωμένο βιβλίο του Κοπέρνικου
   - Ο Μάρκος Μουσούρος επιμελείται στη Βενετία μια έντυπη έκδοση του Αριστοφάνη
   - Ο Βησσαρίων διαβάζει ελληνικά χειρόγραφα στην Ιταλία
   - Ο Κόσμος των Μεδίκων πληρώνει λογίους στη Φλωρεντία
6. Ποια ήταν η σημαντικότερη συνέπεια της τυπογραφίας για τη διάδοση των ιδεών;
   - Ένα κείμενο μπορούσε να φτάσει γρήγορα σε χιλιάδες αναγνώστες, σε όμοια αντίτυπα
   - Σταμάτησαν αμέσως να γράφονται χειρόγραφα, και οι αντιγραφείς έμειναν χωρίς δουλειά
   - Όλοι οι Ευρωπαίοι, ακόμα και στην ύπαιθρο, έμαθαν ανάγνωση μέσα σε λίγα χρόνια
   - Τα βιβλία έγιναν ακριβότερα και πιο σπάνια, γιατί τα πιεστήρια κόστιζαν πολύ
7. Γιατί η δωρεά του Βησσαρίωνα στη Βενετία το 1468 είχε τόση σημασία;
   - Εκατοντάδες ελληνικά χειρόγραφα έγιναν προσιτά στους λογίους της Δύσης
   - Χάρισε στη Βενετία το πρώτο της τυπογραφείο, για να τυπώνει ελληνικά
   - Χρηματοδότησε το ταξίδι του Κολόμβου, που έφερε αργότερα πλούτο στη Βενετία
   - Παραχώρησε στη Βενετία την Κρήτη, που ανήκε στη μητρόπολή του
8. Ποια πρόταση περιγράφει με ακρίβεια τη σχέση της Άλωσης του 1453 με την Αναγέννηση;
   - Η Άλωση επιτάχυνε τη φυγή λογίων και χειρογράφων προς τη Δύση, αλλά η Αναγέννηση είχε ήδη αρχίσει
   - Η Αναγέννηση ξεκίνησε ακριβώς το 1453, με την άφιξη των προσφύγων από την Κωνσταντινούπολη στην Ιταλία
   - Η Άλωση δεν επηρέασε καθόλου τη Δύση, γιατί κανένας λόγιος δεν έφυγε από την Πόλη προς την Ιταλία
   - Η Άλωση έγινε επειδή οι λόγιοι είχαν φύγει στην Ιταλία και η Πόλη έμεινε χωρίς υπερασπιστές
9. Τι ισχύει για τις ιπτάμενες μηχανές στα τετράδια του Λεονάρντο;
   - Έμειναν κυρίως σχέδια και σημειώσεις στο χαρτί
   - Ο Λεονάρντο πέταξε με αυτές πάνω από τη Φλωρεντία
   - Κατασκευάστηκαν μαζικά για τον στρατό του Μιλάνου
   - Ήταν αντιγραφές από αρχαία ελληνικά βιβλία
10. Ο Ραφαήλ ζωγράφισε στο Βατικανό τη «Σχολή των Αθηνών», με τον Πλάτωνα και τον Αριστοτέλη στο κέντρο. Τι δείχνει αυτή η επιλογή για την εποχή;
   - Τον θαυμασμό για την αρχαία φιλοσοφία, ακόμα και στην καρδιά της Εκκλησίας
   - Ότι ο πάπας είχε απαγορεύσει τον χριστιανισμό μέσα στο Βατικανό
   - Ότι ο Ραφαήλ είχε ζήσει στην αρχαία Αθήνα και ζωγράφισε ό,τι είδε
   - Ότι ο Πλάτωνας και ο Αριστοτέλης ήταν Ιταλοί φιλόσοφοι της Ρώμης

## Ασκήσεις

1. Ποιος τύπωσε πρώτος στην Ευρώπη βιβλία με κινητά μεταλλικά στοιχεία, και σε ποια πόλη;
2. Στη γραμμή χρόνου λείπει το βιβλίο του 1543 που έβγαλε τη Γη από το ακίνητο κέντρο του κόσμου. Ποιος το έγραψε;
   *Γραμμή χρόνου της Αναγέννησης από το 1397 ως το 1543· το όνομα του τελευταίου γεγονότος λείπει.*
3. Γιατί οι ανθρωπιστές ήθελαν να ελέγχουν αν ένα παλιό κείμενο είναι γνήσιο, και τι άλλαξε αυτό;
4. «Θα ήθελα και η πιο απλή γυναίκα να διαβάζει τα Ευαγγέλια και τις επιστολές του Παύλου, και να μεταφραστούν σε όλες τις γλώσσες. Μακάρι ο γεωργός να σιγοτραγουδά κομμάτια τους πίσω από το αλέτρι, ο υφαντής να τα μουρμουρίζει στον αργαλειό, και ο ταξιδιώτης να ξεγελά την κούραση του δρόμου με τέτοιες ιστορίες.» — Έρασμος, Παράκληση (πρόλογος της Καινής Διαθήκης), 1516, ελεύθερη απόδοση. Τι ζητά ο Έρασμος, και γιατί ήταν τολμηρό για την εποχή του;
5. Οι ανθρωπιστές έλεγαν ότι ζούσαν στο τέλος μιας «σκοτεινής» εποχής. Είχαν δίκιο; Δώσε ένα επιχείρημα υπέρ και ένα κατά.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-b/history/renaissance
