# Μεταρρύθμιση και θρησκευτικοί πόλεμοι

> Ο Λούθηρος, η διάσπαση της Δυτικής Εκκλησίας και η Αντιμεταρρύθμιση.

Ιστορία, Β΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-b/history/reformation

## Τι θα μάθεις

- Να εξηγείς τις θρησκευτικές, πολιτικές και οικονομικές αιτίες της Μεταρρύθμισης.
- Να συγκρίνεις τις βασικές θέσεις του Λούθηρου, του Καλβίνου και της Καθολικής Εκκλησίας.
- Να περιγράφεις την Αντιμεταρρύθμιση και τους θρησκευτικούς πολέμους ως το 1648.
- Να διαβάζεις μια πηγή της εποχής και να ξεχωρίζεις το γεγονός από την παράδοση.

## Μια Εκκλησία που δεχόταν κριτική

Στις αρχές του 16ου αιώνα όλη η Δυτική Ευρώπη ανήκε σε μία Εκκλησία, με
κεφαλή τον **πάπα** της Ρώμης. Η Εκκλησία δεν ήταν μόνο θρησκευτικός θεσμός:
είχε τεράστια γη, εισέπραττε φόρους, είχε δικαστήρια, και οι επίσκοποι ήταν
συχνά και φεουδάρχες.

Η κριτική δεν ήταν καινούρια. Τον 14ο αιώνα ο Άγγλος **Τζον Γουίκλιφ** και
στις αρχές του 15ου ο Τσέχος **Γιαν Χους** ζήτησαν μια Εκκλησία πιο κοντά
στη Γραφή· ο Χους κάηκε ως αιρετικός το 1415. Τον 16ο αιώνα όμως πολλά
διαφορετικά νήματα έπλεξαν μαζί ένα σχοινί που δεν έσπαγε πια:

| Είδος αιτίας | Τι ακριβώς                                                                                                                                              |
| ------------ | ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- |
| Θρησκευτικές | Κληρικοί χωρίς μόρφωση, επίσκοποι που δεν ζούσαν στις επισκοπές τους, αγορά εκκλησιαστικών αξιωμάτων, και πάνω απ' όλα η πώληση των **συγχωροχαρτιών**. |
| Πνευματικές  | Οι ανθρωπιστές, όπως ο **Έρασμος**, διάβαζαν τη Βίβλο στα ελληνικά και σατίριζαν την άγνοια και την πολυτέλεια του κλήρου.                              |
| Πολιτικές    | Οι Γερμανοί ηγεμόνες ήθελαν να περιορίσουν την εξουσία του πάπα και του αυτοκράτορα στα εδάφη τους.                                                     |
| Οικονομικές  | Πολλοί ενοχλούνταν που χρήματα από τη Γερμανία έφευγαν για τη Ρώμη, και ζήλευαν την εκκλησιαστική γη.                                                   |
| Τεχνικές     | Η **τυπογραφία** έκανε κάθε φυλλάδιο να φτάνει σε χιλιάδες αναγνώστες μέσα σε εβδομάδες.                                                                |

**Συγχωροχάρτι** (ή άφεση) ήταν η βεβαίωση της Εκκλησίας ότι μειώνεται η
τιμωρία που θα περνούσε μια ψυχή στο καθαρτήριο, με αντάλλαγμα καλά έργα,
προσευχή ή μια χρηματική προσφορά. Το 1517 ο μοναχός **Γιόχαν Τέτσελ**
κήρυττε στη Γερμανία συγχωροχάρτια για την ανοικοδόμηση του Αγίου Πέτρου στη
Ρώμη, και πολλοί τα αντιλαμβάνονταν απλώς ως αγορά σωτηρίας.

## Ο Λούθηρος

Ο **Μαρτίνος Λούθηρος** (1483–1546) ήταν Γερμανός μοναχός και καθηγητής
θεολογίας στο Βίτενμπεργκ. Το **1517** δημοσίευσε **95 θέσεις** εναντίον της
πώλησης των συγχωροχαρτιών, ζητώντας συζήτηση. Οι θέσεις τυπώθηκαν και
κυκλοφόρησαν σε όλη τη Γερμανία μέσα σε λίγες εβδομάδες.

*Ο Λούθηρος το 1528, σε πίνακα του φίλου του Λούκας Κράναχ. Το εργαστήριο του Κράναχ έφτιαξε δεκάδες τέτοια πορτρέτα, και χαρακτικά που τυπώνονταν σε πολλά αντίτυπα. Έτσι το πρόσωπο του Λούθηρου έγινε γνωστό σε όλη τη Γερμανία, όπως και τα κείμενά του.*

Ο Λούθηρος δεν σταμάτησε στα συγχωροχάρτια. Έφτασε σε τρεις ιδέες που
άλλαζαν τα θεμέλια:

- ο άνθρωπος σώζεται **μόνο με την πίστη** του στον Θεό, όχι με έργα που
  «εξαγοράζουν» τη σωτηρία·
- μοναδική αυθεντία για την πίστη είναι **η Γραφή**, όχι ο πάπας ή οι
  σύνοδοι·
- κάθε πιστός μπορεί να διαβάζει ο ίδιος τη Βίβλο — γι' αυτό τη μετέφρασε
  στα γερμανικά (την Καινή Διαθήκη το 1522).

Ο πάπας τον αφόρισε το 1521. Την ίδια χρονιά, στη **Δίαιτα της Βορμς**,
μπροστά στον αυτοκράτορα Κάρολο Ε΄, ο Λούθηρος αρνήθηκε να ανακαλέσει. Ο
αυτοκράτορας τον κήρυξε εκτός νόμου, αλλά ο ηγεμόνας της Σαξονίας τον
έκρυψε και τον προστάτεψε.

> **Πρόσεχε**
>
> Η εικόνα του Λούθηρου να καρφώνει τις 95 θέσεις στην πόρτα της εκκλησίας
> του Βίτενμπεργκ στις 31 Οκτωβρίου 1517 είναι γνωστή σε όλους — αλλά είναι
> **παράδοση**, όχι βέβαιο γεγονός. Το βέβαιο είναι ότι εκείνη τη μέρα έστειλε
> τις θέσεις με επιστολή στον αρχιεπίσκοπο του Μάιντς. Την ανάρτηση την
> αναφέρουν μόνο μαρτυρίες γραμμένες πάνω από είκοσι χρόνια αργότερα — η πιο
> γνωστή από τον συνεργάτη του, τον Μελάγχθονα, μετά τον θάνατο του Λούθηρου — από
> ανθρώπους που δεν ήταν τότε στο Βίτενμπεργκ, και οι ιστορικοί ακόμα συζητούν
> αν έγινε. Και κάτι ακόμα: το 1517 ο
> Λούθηρος δεν ήθελε να ιδρύσει νέα Εκκλησία, αλλά να διορθώσει αυτή στην
> οποία ανήκε.

*Η «πόρτα των θέσεων» στην εκκλησία του κάστρου του Βίτενμπεργκ. Τα χάλκινα φύλλα της, με τις 95 θέσεις χαραγμένες στα λατινικά, μπήκαν τον 19ο αιώνα, στη θέση μιας ξύλινης πόρτας που είχε καεί. Έγινε μνημείο για ένα γεγονός που, όπως είδες, δεν ξέρουμε με βεβαιότητα αν έγινε.*

## Οι Προτεστάντες: ένα κίνημα με πολλές φωνές

Η λέξη **Προτεστάντες** βγήκε από τη «διαμαρτυρία» (protestatio) Γερμανών
ηγεμόνων το 1529. Δεν ήταν όμως ένα ενιαίο κίνημα:

- Οι **Λουθηρανοί** επικράτησαν σε μεγάλο μέρος της Γερμανίας και στη
  Σκανδιναβία.
- Ο **Ζβίγγλιος** στη Ζυρίχη και ο Γάλλος **Ιωάννης Καλβίνος** στη Γενεύη
  (από το 1541) οργάνωσαν μια αυστηρότερη μεταρρύθμιση. Ο Καλβίνος δίδασκε
  τον **προορισμό**: ο Θεός έχει ήδη αποφασίσει ποιοι θα σωθούν. Ο
  καλβινισμός διαδόθηκε στην Ελβετία, στην Ολλανδία, στη Σκωτία και σε μέρος
  της Γαλλίας, όπου οι οπαδοί του λέγονταν **Ουγενότοι**.
- Στην **Αγγλία** η ρήξη ήρθε από τον βασιλιά. Ο **Ερρίκος Η΄** ζήτησε από
  τον πάπα ακύρωση του γάμου του, και όταν δεν την πήρε, με την **Πράξη
  Υπεροχής** του 1534 έγινε ο ίδιος κεφαλή της Εκκλησίας της Αγγλίας.

Η θρησκευτική κρίση άνοιξε και κοινωνικές πληγές. Στον **Πόλεμο των
Χωρικών** (1524–1525) χιλιάδες αγρότες επικαλέστηκαν τη Γραφή για να
ζητήσουν να τελειώσει η δουλοπαροικία. Ο Λούθηρος στάθηκε με τους ηγεμόνες,
και η εξέγερση πνίγηκε στο αίμα — περίπου εβδομήντα με εκατό χιλιάδες
νεκροί, κατά τις εκτιμήσεις.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Καθολικοί ή Προτεστάντες;*

## Η Καθολική Μεταρρύθμιση

Η Καθολική Εκκλησία απάντησε με τη δική της ανανέωση, που οι ιστορικοί τη
λένε **Αντιμεταρρύθμιση** ή **Καθολική Μεταρρύθμιση** — και τα δύο ονόματα
λένε κάτι αληθινό: ήταν και αντίδραση στους Προτεστάντες και εσωτερική
διόρθωση.

- Η **Σύνοδος του Τρέντο** (1545–1563) ξεκαθάρισε τη διδασκαλία: Γραφή και
  Παράδοση, πίστη και έργα, επτά μυστήρια. Καταδίκασε όμως και τις
  καταχρήσεις, ζήτησε από τους επισκόπους να ζουν στις επισκοπές τους και
  ίδρυσε σεμινάρια για τη μόρφωση των ιερέων. Το 1567 ο πάπας απαγόρευσε να
  δίνονται συγχωροχάρτια με αντάλλαγμα χρήματα.
- Το τάγμα των **Ιησουιτών**, που ίδρυσε ο Ισπανός **Ιγνάτιος Λογιόλα** και
  εγκρίθηκε το 1540, άνοιξε σχολεία σε όλη την Ευρώπη και έστειλε ιεραποστόλους
  ως την Ινδία, την Ιαπωνία και την Αμερική.
- Η **Ιερά Εξέταση** στη Ρώμη (1542) και ο **Κατάλογος απαγορευμένων
  βιβλίων** (1559) επέβαλαν έλεγχο στις ιδέες.

Η σκληρότητα δεν ήταν μόνο από τη μία πλευρά: και οι Προτεστάντες
καταδίωξαν όσους θεωρούσαν αιρετικούς. Στη Γενεύη του Καλβίνου κάηκε το 1553
ο γιατρός Μιχαήλ Σερβέτος για τις θρησκευτικές του ιδέες.

## Οι θρησκευτικοί πόλεμοι

Όταν η θρησκεία ενός κράτους θεωρούνταν θεμέλιο της τάξης του, η διάσπαση
της πίστης έγινε πόλεμος.

- Στη Γερμανία, η **Ειρήνη του Άουγκσμπουργκ** (1555) άφησε κάθε ηγεμόνα να
  διαλέξει ανάμεσα στον καθολικισμό και στον λουθηρανισμό, και οι υπήκοοί του
  να ακολουθήσουν — ή να φύγουν. Αργότερα αυτό συνοψίστηκε στη φράση «όποιου
  η χώρα, εκείνου και η θρησκεία».
- Στη Γαλλία, οκτώ πόλεμοι ανάμεσα σε Καθολικούς και Ουγενότους. Στη
  **Νύχτα του Αγίου Βαρθολομαίου** (24 Αυγούστου 1572) σφαγιάστηκαν στο
  Παρίσι και σε άλλες πόλεις χιλιάδες Ουγενότοι. Το **Διάταγμα της Νάντης**
  (1598) του Ερρίκου Δ΄ έδωσε στους Ουγενότους ανοχή και δικαιώματα.
- Ο **Τριακονταετής Πόλεμος** (1618–1648) ξεκίνησε ως θρησκευτική σύγκρουση
  στη Βοημία και έγινε ευρωπαϊκός πόλεμος για την ισχύ, όπου η καθολική
  Γαλλία πολέμησε στο πλευρό των Προτεσταντών. Σε μεγάλα μέρη της Γερμανίας
  ο πληθυσμός μειώθηκε κατά ένα τέταρτο ή και περισσότερο, από μάχες, πείνα
  και επιδημίες. Η **Ειρήνη της Βεστφαλίας** (1648) τον τερμάτισε.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Από τις 95 θέσεις στη Βεστφαλία*

> **Κλειδί**
>
> Η Μεταρρύθμιση ξεκίνησε ως θεολογική διαμάχη, αλλά κέρδισε έδαφος επειδή
> συνάντησε **πολιτικά και οικονομικά συμφέροντα**: ηγεμόνες που ήθελαν
> ανεξαρτησία από τη Ρώμη και την εκκλησιαστική γη, και μια τυπογραφία που
> έκανε τις ιδέες να ταξιδεύουν γρήγορα. Το αποτέλεσμα ήταν μια Δυτική Ευρώπη
> μοιρασμένη οριστικά σε Καθολικούς και Προτεστάντες.

> **Θυμήσου**
>
> - 1517: οι 95 θέσεις του Λούθηρου· σωτηρία μόνο με την πίστη, μόνη
>   αυθεντία η Γραφή.
> - Καλβίνος στη Γενεύη, Ερρίκος Η΄ στην Αγγλία (1534): πολλές διαφορετικές
>   μορφές Μεταρρύθμισης.
> - Καθολική απάντηση: Σύνοδος του Τρέντο (1545–1563), Ιησουίτες, Ιερά Εξέταση.
> - Θρησκευτικοί πόλεμοι ως το 1648, με το Άουγκσμπουργκ (1555), τη Νάντη
>   (1598) και τη Βεστφαλία (1648) ως σταθμούς.

## Διαβάζουμε τις πηγές

### Παράδειγμα 1: Στην 86η θέση του, ο Λούθηρος (1517) γράφει ότι οι λαϊκοί ρωτούν: «Γιατί ο πάπας, που ο πλούτος του είναι σήμερα μεγαλύτερος από του πλουσιότερου Κράσσου, δεν χτίζει τη βασιλική του Αγίου Πέτρου με τα δικά του χρήματα, αντί με τα χρήματα των φτωχών πιστών;» Τι μας λέει η πηγή;

1. **Ποιος και πότε:** ένας μοναχός και καθηγητής θεολογίας, το 1517, σε
   κείμενο γραμμένο στα λατινικά για συζήτηση ανάμεσα σε λογίους. Ο Κράσσος
   ήταν ο πλουσιότερος Ρωμαίος της αρχαιότητας — η σύγκριση δείχνει
   ανθρωπιστική παιδεία.
2. **Πώς το λέει:** βάζει την ερώτηση στο στόμα των «λαϊκών». Έτσι δεν
   κατηγορεί ευθέως ο ίδιος τον πάπα, αλλά δείχνει ότι η δυσαρέσκεια υπάρχει
   ήδη στον κόσμο.
3. **Τι αποκαλύπτει:** ότι στην κριτική μπλέκονται θρησκεία και **χρήμα**: τα
   συγχωροχάρτια χρηματοδοτούσαν ένα οικοδόμημα στη Ρώμη με χρήματα από τη
   Γερμανία. Γι' αυτό η θέση ακουμπούσε και σε Γερμανούς που δεν ενδιαφέρονταν
   πολύ για θεολογία.
4. **Τα όρια:** είναι η φωνή της μιας πλευράς. Η Καθολική Εκκλησία
   απαντούσε ότι η άφεση δεν «πουλιέται», αλλά συνδέεται με μετάνοια· την
   ανάγκη να σταματήσουν οι καταχρήσεις την αναγνώρισε αργότερα και η ίδια,
   στη Σύνοδο του Τρέντο.

### Παράδειγμα 2: Γιατί ο Λούθηρος δεν κάηκε ως αιρετικός, όπως ο Γιαν Χους έναν αιώνα νωρίτερα;

1. **Προστασία:** ο Φρειδερίκος ο Σοφός, ηγεμόνας της Σαξονίας, τον έκρυψε στο
   κάστρο του Βάρτμπουργκ μετά τη Βορμς. Οι Γερμανοί ηγεμόνες είχαν δική τους
   δύναμη και λόγους να αντισταθούν στον αυτοκράτορα και στον πάπα.
2. **Τυπογραφία:** τα κείμενα του Λούθηρου κυκλοφόρησαν σε εκατοντάδες
   χιλιάδες αντίτυπα. Ο Χους δεν είχε αυτό το μέσο· ο Λούθηρος απέκτησε
   οπαδούς πολύ πριν μπορέσει κανείς να τον σταματήσει.
3. **Ένας απασχολημένος αυτοκράτορας:** ο Κάρολος Ε΄ πολεμούσε με τη Γαλλία
   και με τους Οθωμανούς, που το 1529 πολιόρκησαν τη Βιέννη. Δεν μπορούσε να
   στρέψει όλη του τη δύναμη στη Γερμανία.
4. Η επιβίωση του Λούθηρου δεν οφείλεται σε ένα μόνο πράγμα αλλά στη
   **συνάντηση πολλών αιτιών** — θρησκευτικών, πολιτικών και τεχνικών.

## Ερωτήσεις

1. Τι ήταν τα συγχωροχάρτια που κήρυττε ο Τέτσελ το 1517;
   - Βεβαιώσεις ότι μειώνεται η τιμωρία της ψυχής στο καθαρτήριο, με αντάλλαγμα και χρηματική προσφορά
   - Άδειες που έδινε ο πάπας για να παντρευτεί ένας ιερέας χωρίς να χάσει το αξίωμά του
   - Τυπωμένες Βίβλοι στα γερμανικά, που μοιράζονταν στους πιστούς με αντάλλαγμα χρήματα
   - Κατάλογοι βιβλίων που απαγόρευε η Εκκλησία στους πιστούς, για να μη διαβάζουν αιρετικές ιδέες
2. Ποια ιδέα ανήκει στη διδασκαλία του Λούθηρου;
   - Ο άνθρωπος σώζεται μόνο με την πίστη του
   - Ο πάπας είναι η ανώτατη αυθεντία για την πίστη
   - Ο Θεός έχει αποφασίσει από πριν ποιοι θα σωθούν, και αυτό είναι το κέντρο της πίστης
   - Η λειτουργία πρέπει να γίνεται μόνο στα λατινικά
3. Στην 86η θέση ο Λούθηρος ρωτά γιατί ο πάπας δεν χτίζει τον Άγιο Πέτρο με τα δικά του χρήματα αντί με τα χρήματα των φτωχών πιστών. Ποιο στοιχείο των αιτιών της Μεταρρύθμισης φωτίζει κυρίως;
   - Τη δυσαρέσκεια για χρήματα που έφευγαν από τη Γερμανία προς τη Ρώμη
   - Τη διαφωνία με τη Ρώμη για το πόσα είναι τα μυστήρια της Εκκλησίας
   - Τον φόβο των Γερμανών για μια οθωμανική εισβολή στη Βιέννη
   - Την επιθυμία του Λούθηρου να γίνει ο ίδιος πάπας στη θέση του
4. Τι ισχύει για την εικόνα του Λούθηρου να καρφώνει τις 95 θέσεις στην πόρτα μιας εκκλησίας;
   - Είναι παράδοση που καταγράφηκε αργότερα· βέβαιο είναι ότι έστειλε τις θέσεις με επιστολή
   - Είναι βέβαιο γεγονός, με πολλούς αυτόπτες μάρτυρες και σύγχρονες γραπτές περιγραφές
   - Είναι επινόηση μιας ταινίας του 20ού αιώνα· καμία πηγή του 16ου αιώνα δεν μιλά για πόρτα
   - Έγινε το 1521 στη Βορμς, μπροστά στον αυτοκράτορα Κάρολο Ε΄, για να τον προκαλέσει
5. Ποια διαφορά ανάμεσα στην εποχή του Χους και στην εποχή του Λούθηρου βοήθησε τον Λούθηρο να διαδώσει τις ιδέες του;
   - Η τυπογραφία, που έκανε τα κείμενά του να κυκλοφορούν σε μεγάλο αριθμό αντιτύπων
   - Το ραδιόφωνο, που μετέδιδε τα κηρύγματά του σε όλες τις γερμανικές πόλεις
   - Ότι όλοι οι Γερμανοί ήξεραν πια λατινικά και διάβαζαν μόνοι τους τα έργα του στο πρωτότυπο
   - Ότι ο πάπας συμφωνούσε μαζί του και έστελνε τις θέσεις του στους επισκόπους
6. Ποια ήταν η άμεση αφορμή για τη ρήξη της Αγγλίας με τον πάπα το 1534;
   - Η άρνηση του πάπα να ακυρώσει τον γάμο του Ερρίκου Η΄
   - Η διδασκαλία του Καλβίνου για τον προορισμό
   - Η Νύχτα του Αγίου Βαρθολομαίου
   - Ο Τριακονταετής Πόλεμος
7. Ποια πρόταση περιγράφει σωστά τη Σύνοδο του Τρέντο;
   - Επιβεβαίωσε την καθολική διδασκαλία και διόρθωσε καταχρήσεις, π.χ. ίδρυσε σεμινάρια ιερέων
   - Δέχτηκε όλες τις θέσεις του Λούθηρου: σωτηρία μόνο με την πίστη και μόνη αυθεντία τη Γραφή
   - Ίδρυσε την Εκκλησία της Αγγλίας και έκανε κεφαλή της τον βασιλιά Ερρίκο Η΄
   - Συνήλθε για μία μόνο μέρα το 1517 στη Ρώμη, για να καταδικάσει τις 95 θέσεις του Λούθηρου
8. Τι όριζε η Ειρήνη του Άουγκσμπουργκ το 1555;
   - Κάθε Γερμανός ηγεμόνας διάλεγε καθολικισμό ή λουθηρανισμό για τη χώρα του
   - Κάθε άνθρωπος μπορούσε να πιστεύει ελεύθερα ό,τι ήθελε, όποιος κι αν ήταν ο ηγεμόνας του
   - Αναγνώριζε και τους καλβινιστές, δίπλα στους Καθολικούς και τους Λουθηρανούς
   - Έβαζε τέλος στον Τριακονταετή Πόλεμο
9. Η καθολική Γαλλία πολέμησε στον Τριακονταετή Πόλεμο στο πλευρό των Προτεσταντών. Τι δείχνει αυτό;
   - Ότι ο πόλεμος είχε γίνει σε μεγάλο βαθμό σύγκρουση για την ισχύ, όχι μόνο για την πίστη
   - Ότι η Γαλλία είχε γίνει προτεσταντική, μετά το Διάταγμα της Νάντης
   - Ότι οι Προτεστάντες είχαν μετανιώσει και ζητούσαν να γυρίσουν στον πάπα
   - Ότι ο πόλεμος έμεινε αποκλειστικά θρησκευτικός ως το τέλος, όπως ήταν όταν ξεκίνησε στη Βοημία
10. Τρεις προτάσεις εξηγούν τη Μεταρρύθμιση με πολλές αιτίες. Ποια την εξηγεί με μία μόνο αιτία;
   - Η Μεταρρύθμιση έγινε επειδή ο Λούθηρος θύμωσε με τον Τέτσελ
   - Η θεολογική κριτική βρήκε στήριγμα σε ηγεμόνες που ήθελαν ανεξαρτησία από τη Ρώμη
   - Η τυπογραφία και η δυσαρέσκεια για τον πλούτο της Εκκλησίας διέδωσαν γρήγορα τις ιδέες του Λούθηρου
   - Ανθρωπιστές, ηγεμόνες και απλοί πιστοί είχαν ο καθένας τους δικούς λόγους να στραφούν κατά της Ρώμης

## Ασκήσεις

1. Σε ποια συνέλευση, και ποια χρονιά, αρνήθηκε ο Λούθηρος μπροστά στον Κάρολο Ε΄ να ανακαλέσει τις ιδέες του;
2. Στη γραμμή χρόνου λείπει η χρονιά που ο Λούθηρος έκανε δημόσιες τις 95 θέσεις του. Ποια είναι;
   *Γραμμή χρόνου της Μεταρρύθμισης ως το 1648· η χρονιά των 95 θέσεων λείπει.*
3. Τι άλλαζε για έναν απλό πιστό αν δεχόταν τις ιδέες του Λούθηρου;
4. «27. Ανθρώπινη διδασκαλία κηρύττουν όσοι λένε ότι, μόλις κουδουνίσει το νόμισμα μέσα στο κουτί, η ψυχή πετάει έξω από το καθαρτήριο. […] 43. Πρέπει να διδάσκουμε στους χριστιανούς ότι όποιος δίνει σε φτωχό ή δανείζει σε όποιον έχει ανάγκη κάνει καλύτερο έργο από όποιον αγοράζει συγχωροχάρτια.» — Μαρτίνος Λούθηρος, 95 θέσεις, 1517, ελεύθερη απόδοση. Εναντίον τίνος στρέφεται εδώ ο Λούθηρος; Απορρίπτει την Εκκλησία ή μια πρακτική της;
5. Η Καθολική Μεταρρύθμιση ήταν κυρίως αντίδραση στους Προτεστάντες ή πραγματική ανανέωση της Εκκλησίας; Δώσε ένα επιχείρημα για κάθε άποψη.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-b/history/reformation
