# Η ακμή της Μακεδονικής δυναστείας

> Ο εκχριστιανισμός των Σλάβων, ο Βασίλειος Β΄ και η μεγαλύτερη δύναμη του Βυζαντίου.

Ιστορία, Β΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-b/history/macedonian-dynasty

## Τι θα μάθεις

- Να εξηγείς γιατί το Βυζάντιο μπόρεσε να περάσει στην επίθεση τον 9ο και τον 10ο αιώνα.
- Να περιγράφεις πώς εκχριστιανίστηκαν οι Σλάβοι και τι κέρδισαν από αυτό και οι δύο πλευρές.
- Να αξιολογείς μια βυζαντινή πηγή για τον Βασίλειο Β΄, ρωτώντας ποιος τη γράφει και πότε.
- Να συνδέεις την ακμή του 1025 με τις αδυναμίες που φάνηκαν λίγο αργότερα.

## Μια αυτοκρατορία που ξαναβρίσκει τη δύναμή της

Τον 7ο και τον 8ο αιώνα το Βυζάντιο πάλευε για να επιζήσει. Γύρω στα μέσα του
9ου αιώνα η εικόνα άλλαξε, και για σχεδόν διακόσια χρόνια η αυτοκρατορία
πέρασε από την άμυνα στην επίθεση. Η περίοδος αυτή ταυτίζεται με τη
**Μακεδονική δυναστεία** (867–1056).

Ιδρυτής της ήταν ο **Βασίλειος Α΄**, γιος αγροτών από το θέμα Μακεδονίας,
που βρισκόταν τότε στη Θράκη — από εκεί και το όνομα. Έφτασε στο παλάτι ως
έμπιστος του αυτοκράτορα Μιχαήλ Γ΄ και το 867 τον δολοφόνησε και πήρε τον
θρόνο. Η δυναστεία, δηλαδή, ξεκίνησε με πραξικόπημα, όπως τόσες άλλες στο
Βυζάντιο.

Η ακμή δεν οφείλεται σε έναν άνθρωπο. Συνέπεσαν πολλοί παράγοντες:

| Παράγοντας                   | Τι σήμαινε                                                                                         |
| ---------------------------- | -------------------------------------------------------------------------------------------------- |
| Διάσπαση του χαλιφάτου       | Το χαλιφάτο των Αββασιδών κομματιαζόταν σε τοπικά κράτη· ο μεγάλος αντίπαλος δεν ήταν πια ενιαίος. |
| Τέλος της εικονομαχίας (843) | Η εσωτερική διαμάχη που δίχαζε Εκκλησία και κοινωνία είχε κλείσει.                                 |
| Τα θέματα                    | Αγρότες-στρατιώτες σε κάθε επαρχία έδιναν στρατό χωρίς μεγάλο κόστος.                              |
| Οικονομία                    | Το χρυσό νόμισμα κρατούσε την αξία του, το εμπόριο και οι φόροι απέδιδαν.                          |

> **Κλειδί**
>
> Η ακμή του 10ου αιώνα έχει **πολλές αιτίες**: αδύναμους γείτονες, εσωτερική
> ειρήνη, λειτουργικό στρατό και γερά οικονομικά. Όταν ένας από αυτούς τους
> παράγοντες χάθηκε — ιδίως οι μικροί αγρότες-στρατιώτες — η ακμή άρχισε να
> τελειώνει, όσο ικανοί κι αν ήταν οι αυτοκράτορες.

## Οι Σλάβοι γίνονται χριστιανοί

Το **863** ο ηγεμόνας της **Μεγάλης Μοραβίας** (στη σημερινή Τσεχία και
Σλοβακία), ο Ραστισλάβος, ζήτησε από την Κωνσταντινούπολη δασκάλους που να
διδάσκουν τον χριστιανισμό στη **γλώσσα του λαού του**. Ήθελε και να
περιορίσει την επιρροή του φραγκικού κλήρου, που λειτουργούσε στα λατινικά.

Στάλθηκαν δύο αδέλφια από τη **Θεσσαλονίκη**, ο **Κωνσταντίνος** (που ως
μοναχός πήρε το όνομα **Κύριλλος**) και ο **Μεθόδιος**. Ήξεραν τη σλαβική
γλώσσα που μιλιόταν γύρω από την πόλη τους. Ο Κωνσταντίνος δημιούργησε ένα
νέο αλφάβητο, το **γλαγολιτικό**, και μαζί μετέφρασαν στα σλαβικά το
Ευαγγέλιο και τα λειτουργικά βιβλία.

Στη Μοραβία η αποστολή συγκρούστηκε με τον φραγκικό κλήρο, και μετά τον
θάνατο του Μεθοδίου (885) οι μαθητές τους διώχτηκαν. Κατέφυγαν στη
**Βουλγαρία**, όπου ο ηγεμόνας **Βόρις** είχε ήδη βαπτιστεί χριστιανός
(864–866) με ανάδοχο τον ίδιο τον Μιχαήλ Γ΄. Εκεί, στις σχολές της Αχρίδας
και της Πρεσλάβας, οι μαθητές δούλεψαν πάνω στη σλαβική γραφή, και από τη
δουλειά αυτή προέκυψε, με βάση τα ελληνικά κεφαλαία γράμματα, το
**κυριλλικό** αλφάβητο.

*Σελίδα από τον Κώδικα του Σούπρασλ, χειρόγραφο γραμμένο στη Βουλγαρία γύρω στο 1000, με κυριλλικά. Ψάξε γράμματα που ξέρεις: Α, Κ, Μ, Ο, Π, Τ. Θα βρεις όμως και σημεία που δεν έχει το ελληνικό αλφάβητο, για ήχους της σλαβικής γλώσσας.*

Έναν αιώνα αργότερα, γύρω στο **988**, βαπτίστηκε ο **Βλαδίμηρος**, ηγεμόνας
των **Ρως** του Κιέβου, όπως θα δούμε πιο κάτω.

Τι κέρδιζε ο καθένας;

- **Το Βυζάντιο** αποκτούσε γείτονες που μοιράζονταν την πίστη του, κοίταζαν
  προς την Κωνσταντινούπολη και ήταν πιο εύκολο να γίνουν σύμμαχοι.
- **Οι σλάβοι ηγεμόνες** αποκτούσαν γραπτή γλώσσα, νόμους, μορφωμένους
  κληρικούς και κύρος απέναντι στους άλλους χριστιανούς βασιλείς — χωρίς να
  γίνουν υπήκοοι του αυτοκράτορα.

Ο εκχριστιανισμός ήταν επίσης πεδίο ανταγωνισμού ανάμεσα στη **Ρώμη** και
στην **Κωνσταντινούπολη**: ο Βόρις διαπραγματεύτηκε και με τις δύο πριν
καταλήξει, το 870, στην Κωνσταντινούπολη. Οι ιστορικοί ονομάζουν τον κόσμο που
διαμορφώθηκε έτσι «**βυζαντινή κοινοπολιτεία**»: λαοί ανεξάρτητοι, αλλά με
κοινή πίστη, κοινή τέχνη και την Κωνσταντινούπολη ως πρότυπο.

> **Πρόσεχε**
>
> Ο Κύριλλος **δεν** έφτιαξε το κυριλλικό αλφάβητο που χρησιμοποιούν σήμερα οι
> Ρώσοι, οι Σέρβοι ή οι Βούλγαροι. Έφτιαξε το γλαγολιτικό, με πολύ διαφορετικά
> σχήματα γραμμάτων. Το κυριλλικό διαμορφώθηκε από τους μαθητές του στη
> Βουλγαρία και πήρε το όνομά του προς τιμήν του.
>
> Και μια χρονολογική λεπτομέρεια: η αποστολή του 863 έγινε επί **Μιχαήλ Γ΄**,
> πριν ξεκινήσει η Μακεδονική δυναστεία. Οι Μακεδόνες την κληρονόμησαν και
> τη συνέχισαν.

## Νόμοι, βιβλία και αρχαία κείμενα

Η ακμή δεν ήταν μόνο στρατιωτική. Ο **Λέων ΣΤ΄ ο Σοφός** (886–912) εξέδωσε τα
**Βασιλικά**, τους νόμους του Ιουστινιανού ξαναγραμμένους στα ελληνικά σε
εξήντα βιβλία. Ο **Κωνσταντίνος Ζ΄ ο Πορφυρογέννητος** συγκέντρωσε
πληροφορίες για τις τελετές του παλατιού και για τους γειτονικούς λαούς,
γράφοντας για τον γιο του ένα εγχειρίδιο εξωτερικής πολιτικής. Ο πατριάρχης
**Φώτιος** κατέγραψε σε ένα έργο του, τη «Βιβλιοθήκη», εκατοντάδες βιβλία που
είχε διαβάσει, πολλά από τα οποία σήμερα έχουν χαθεί. Χάρη σε αντίγραφα αυτής
της εποχής σώθηκαν πολλά έργα αρχαίων συγγραφέων.

## Η μεγάλη αντεπίθεση

Τον 10ο αιώνα ο βυζαντινός στρατός κέρδισε τη μία νίκη μετά την άλλη:

- **961**: ο στρατηγός **Νικηφόρος Φωκάς** ανέκτησε την **Κρήτη** από τους
  Άραβες, μετά από πολιορκία του Χάνδακα. Από το νησί ξεκινούσαν επί δεκαετίες
  πειρατικές επιδρομές σε όλο το Αιγαίο.
- **965** και **969**: επί αυτοκράτορα πια Νικηφόρου Φωκά ανακτήθηκαν η
  **Κύπρος** και η **Αντιόχεια**.
- **971**: ο **Ιωάννης Τσιμισκής** νίκησε στο Δορύστολο, στον Δούναβη, τον
  ηγεμόνα των Ρως Σβιατοσλάβο, που είχε εισβάλει στη Βουλγαρία.

Ο Νικηφόρος Φωκάς και ο Ιωάννης Τσιμισκής δεν ήταν μέλη της δυναστείας.
Ήταν ικανοί στρατηγοί που κυβέρνησαν όσο ο νόμιμος διάδοχος, ο Βασίλειος Β΄,
ήταν ανήλικος.

## Ο Βασίλειος Β΄ (976–1025)

Ο **Βασίλειος Β΄** κυβέρνησε σχεδόν μισό αιώνα. Τα πρώτα του χρόνια τα
πέρασε αντιμετωπίζοντας εξεγέρσεις μεγάλων στρατηγών από ισχυρές
αριστοκρατικές οικογένειες, του Βάρδα Σκληρού και του Βάρδα Φωκά.

**Η συμφωνία με τους Ρως.** Για να νικήσει τον Βάρδα Φωκά, ο Βασίλειος
ζήτησε βοήθεια από τον **Βλαδίμηρο** του Κιέβου. Εκείνος έστειλε περίπου
έξι χιλιάδες πολεμιστές και σε αντάλλαγμα πήρε για σύζυγο την αδελφή του
αυτοκράτορα, την **Άννα** — μια τιμή που το Βυζάντιο σπάνια έδινε σε ξένους
— με όρο να βαπτιστεί. Από τους πολεμιστές αυτούς οργανώθηκε η
**Βαράγγεια φρουρά**, η σωματοφυλακή των αυτοκρατόρων για πάνω από δύο
αιώνες.

*Ρούνοι, το αλφάβητο των Σκανδιναβών, χαραγμένοι στο μαρμάρινο στηθαίο του πάνω ορόφου της Αγίας Σοφίας. Από το κείμενο διαβάζεται με βεβαιότητα μόνο ένα όνομα, «Χάλφνταν». Ποιος ήταν δεν το ξέρουμε· δείχνει πάντως ότι άνθρωποι από τον μακρινό Βορρά βρίσκονταν μέσα στη Μεγάλη Εκκλησία της Πόλης.*

**Ο πόλεμος με τη Βουλγαρία.** Ο τσάρος **Σαμουήλ** είχε στήσει ισχυρό
κράτος με κέντρο την Πρέσπα και την Αχρίδα. Ο πόλεμος κράτησε με διακοπές
πάνω από τριάντα χρόνια. Το **1014** ο Βασίλειος νίκησε στο **Κλειδί**, ένα
στενό πέρασμα κοντά στον Στρυμόνα, και ο Σαμουήλ πέθανε λίγους μήνες μετά. Το **1018** η
Βουλγαρία ενσωματώθηκε στην αυτοκρατορία. Ο Βασίλειος άφησε στους Βουλγάρους
τη δική τους αρχιεπισκοπή, με έδρα την Αχρίδα, και τους επέτρεψε να
πληρώνουν τους φόρους σε είδος, όπως πριν.

**Οι «δυνατοί».** Με νόμους, όπως ένας του 996, ο Βασίλειος συνέχισε την
πολιτική προηγούμενων αυτοκρατόρων που προστάτευε τους **μικρούς αγρότες**
από τους **δυνατούς** — γαιοκτήμονες, αξιωματούχους και μοναστήρια που
αγόραζαν τη γη τους, συχνά σε χρονιές πείνας. Οι μικροί αγρότες ήταν
φορολογούμενοι και στρατιώτες των θεμάτων· αν έχαναν τη γη τους, το κράτος
έχανε και φόρους και στρατό.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Από την αποστολή στους Σλάβους ως το τέλος της δυναστείας*

## Διαβάζοντας μια πηγή

### Παράδειγμα 1: Ο Ιωάννης Σκυλίτζης για τη μάχη στο Κλειδί: τι μπορούμε να πιστέψουμε;

1. **Τι λέει η πηγή.** Ο χρονογράφος Ιωάννης Σκυλίτζης γράφει, σε ελεύθερη
   απόδοση, ότι ο Βασίλειος τύφλωσε τους Βουλγάρους αιχμαλώτους, που ήταν,
   **όπως λένε**, περίπου δεκαπέντε χιλιάδες, αφήνοντας σε κάθε εκατό έναν με το
   ένα μάτι για να τους οδηγήσει πίσω στον Σαμουήλ· κι εκείνος, όταν τους είδε,
   λιποθύμησε και πέθανε λίγο αργότερα.
2. **Ποιος και πότε.** Ο Σκυλίτζης έγραψε στα τέλη του 11ου αιώνα, πάνω από
   πενήντα χρόνια μετά τη μάχη. Δεν ήταν αυτόπτης μάρτυρας· αντέγραφε και
   συνδύαζε παλαιότερες πηγές. Και ο ίδιος βάζει το «όπως λένε» μπροστά στον
   αριθμό.
3. **Τι αμφισβητείται.** Οι ιστορικοί θεωρούν ότι ο αριθμός είναι μάλλον
   υπερβολικός: ο βουλγαρικός στρατός δεν διαλύθηκε, και ο πόλεμος κράτησε
   άλλα τέσσερα χρόνια. Το ότι έγινε μια σκληρή τιμωρία αιχμαλώτων δεν αμφισβητείται·
   το μέγεθός της είναι αβέβαιο.
4. **Ένα ακόμη στοιχείο.** Το προσωνύμιο «Βουλγαροκτόνος» δεν εμφανίζεται στις
   πηγές της εποχής του Βασιλείου. Διαδόθηκε πολύ αργότερα, στα τέλη του 12ου
   αιώνα, όταν οι Βούλγαροι ξεσηκώθηκαν ξανά και το Βυζάντιο αναζητούσε έναν
   ήρωα του παρελθόντος.
5. **Συμπέρασμα.** Η πηγή είναι πολύτιμη, αλλά τη διαβάζουμε ρωτώντας **πότε**
   γράφτηκε, **από ποιον** και **για ποιον**. Η εικόνα του Βασιλείου που έχουμε
   σήμερα έχει πλαστεί εν μέρει από μεταγενέστερους.

## Αιτίες και συνέπειες

*Διαδραστικό στη σελίδα: Τι έφερε το καθένα;*

## Στην κορυφή — και μετά

Το 1025 η αυτοκρατορία απλωνόταν από τη νότια Ιταλία ως την Αρμενία και από
τον Δούναβη ως τη Συρία, με γεμάτα ταμεία. Ο Βασίλειος όμως δεν
παντρεύτηκε και δεν άφησε γιο. Ακολούθησαν δεκαετίες με αυτοκράτορες που
άλλαζαν γρήγορα, και οι **δυνατοί** κέρδισαν τη μάχη για τη γη: οι μικροί
αγρότες-στρατιώτες λιγόστευαν, και το κράτος στηριζόταν όλο και
περισσότερο σε μισθοφόρους. Το **1071**, στο **Μαντζικέρτ** της Αρμενίας,
ο βυζαντινός στρατός νικήθηκε από τους **Σελτζούκους Τούρκους**, και την
ίδια χρονιά οι Νορμανδοί πήραν το Μπάρι, την τελευταία βυζαντινή πόλη στην
Ιταλία.

> **Θυμήσου**
>
> - Μακεδονική δυναστεία: **867–1056**. Ακμή με πολλές αιτίες.
> - **863**: Κύριλλος και Μεθόδιος στη Μοραβία· το κυριλλικό διαμορφώθηκε
>   αργότερα από τους μαθητές τους στη Βουλγαρία.
> - **961** Κρήτη, **988** περίπου βάπτιση των Ρως, **1014** Κλειδί, **1018**
>   ενσωμάτωση της Βουλγαρίας.
> - Η διαμάχη μικρών αγροτών και **δυνατών** κρίνει τη δύναμη του στρατού.
> - Τις πηγές τις ρωτάμε: ποιος γράφει, πότε και γιατί.

## Ερωτήσεις

1. Ποια χρόνια κυβέρνησε η Μακεδονική δυναστεία;
   - 867–1056
   - 717–843
   - 1081–1185
   - 1261–1453
2. Τι ζήτησε το 863 ο ηγεμόνας της Μεγάλης Μοραβίας από την Κωνσταντινούπολη;
   - Δασκάλους που να διδάσκουν τον χριστιανισμό στη γλώσσα του λαού του
   - Στρατό για να πολεμήσει τους Άραβες, που έφταναν ως τα σύνορα της χώρας του
   - Μια βυζαντινή πριγκίπισσα για σύζυγο, με αντάλλαγμα στρατιωτική βοήθεια
   - Κληρικούς που να λειτουργούν στα λατινικά, όπως έκαναν οι Φράγκοι γείτονές του
3. Ποια από αυτές τις προτάσεις περιέχει ιστορικό λάθος;
   - Το 863 ο Κύριλλος έγραψε στη Μοραβία με το κυριλλικό αλφάβητο που διαβάζουμε σήμερα στη Ρωσία.
   - Ο Κωνσταντίνος, που ως μοναχός πήρε το όνομα Κύριλλος, έφτιαξε το γλαγολιτικό αλφάβητο.
   - Μετά τον θάνατο του Μεθοδίου, οι μαθητές του διώχτηκαν από τη Μοραβία και κατέφυγαν στη Βουλγαρία.
   - Ο Βόρις της Βουλγαρίας βαπτίστηκε πριν από το 867, με ανάδοχο τον αυτοκράτορα Μιχαήλ Γ΄.
4. Ποιος από αυτούς τους παράγοντες βοήθησε το Βυζάντιο να περάσει στην επίθεση τον 10ο αιώνα;
   - Το χαλιφάτο των Αββασιδών είχε διασπαστεί σε τοπικά κράτη
   - Οι Οθωμανοί ήταν απασχολημένοι στην Ευρώπη
   - Η εικονομαχία βρισκόταν στο αποκορύφωμά της
   - Οι Σελτζούκοι είχαν συμμαχήσει με τον αυτοκράτορα
5. Ποια ήταν η πιο άμεση συνέπεια της ανάκτησης της Κρήτης το 961;
   - Σταμάτησαν οι πειρατικές επιδρομές από το νησί στο Αιγαίο
   - Η Βουλγαρία έγινε κομμάτι της αυτοκρατορίας, ως τον Δούναβη
   - Ιδρύθηκε η Βαράγγεια φρουρά, με πολεμιστές από την Κρήτη
   - Οι Κρητικοί άρχισαν για πρώτη φορά να μιλούν ελληνικά
6. Ένα ρωσικό χρονικό του 12ου αιώνα λέει ότι απεσταλμένοι του Βλαδίμηρου, όταν μπήκαν στην Αγία Σοφία, «δεν ήξεραν αν ήταν στον ουρανό ή στη γη». Τι δείχνει κυρίως αυτή η πηγή;
   - Πόσο εντυπωσίαζαν οι βυζαντινές τελετές και ναοί τους ξένους, ή πώς ήθελαν οι Ρως να θυμούνται τη βάπτισή τους
   - Ότι ο Βλαδίμηρος βαπτίστηκε μόνο για θρησκευτικούς λόγους, χωρίς κανένα πολιτικό ή στρατιωτικό όφελος
   - Ακριβώς τι είπαν, λέξη προς λέξη, οι απεσταλμένοι το 987, όπως το κατέγραψε κάποιος που ήταν μπροστά
   - Ότι οι Ρως είχαν ήδη γίνει υπήκοοι του αυτοκράτορα και ήταν υποχρεωμένοι να δεχτούν την πίστη του
7. Γιατί ο Βασίλειος Β΄ νομοθετούσε εναντίον των «δυνατών»;
   - Οι μικροί αγρότες ήταν φορολογούμενοι και στρατιώτες των θεμάτων
   - Οι δυνατοί ήταν ξένοι έμποροι που αγόραζαν τη γη των θεμάτων
   - Ήθελε να καταργήσει κάθε ιδιωτική ιδιοκτησία γης στην αυτοκρατορία
   - Οι δυνατοί είχαν υποστηρίξει την εικονομαχία και τους διωγμούς
8. Τι ισχύει για το προσωνύμιο «Βουλγαροκτόνος» του Βασιλείου Β΄;
   - Διαδόθηκε στα τέλη του 12ου αιώνα, πολύ μετά τον θάνατό του
   - Του το έδωσε η σύγκλητος με επίσημη απόφαση αμέσως μετά το Κλειδί
   - Ήταν ο επίσημος τίτλος του, χαραγμένος στα χρυσά νομίσματα
   - Το χρησιμοποιούσαν ήδη οι ίδιοι οι Βούλγαροι το 1018
9. Ποια από αυτές τις προτάσεις λέει κάτι διαφορετικό από τις άλλες τρεις για τη Βουλγαρία μετά το 1018;
   - Ο Βασίλειος κατάργησε την εκκλησία των Βουλγάρων και έστειλε Έλληνες επισκόπους σε όλες τις πόλεις
   - Η αρχιεπισκοπή της Αχρίδας διατηρήθηκε, και οι Βούλγαροι κράτησαν τη δική τους εκκλησία
   - Οι Βούλγαροι συνέχισαν να πληρώνουν τους φόρους τους σε είδος, όπως και πριν από την κατάκτηση
   - Ο Βασίλειος προσπάθησε να μην προκαλέσει τους νέους υπηκόους του και κράτησε πολλές από τις παλιές συνήθειες
10. Ποια εξήγηση για την ήττα του 1071 στο Μαντζικέρτ συνδέεται πιο άμεσα με όσα έγιναν επί Μακεδόνων;
   - Οι μικροί αγρότες-στρατιώτες λιγόστεψαν και ο στρατός στηριζόταν σε μισθοφόρους
   - Ο Βασίλειος Β΄ ήταν πολύ αδύναμος αυτοκράτορας και άφησε το κράτος με άδεια ταμεία
   - Οι Άραβες είχαν ξαναπάρει την Κρήτη και έκλειναν με τον στόλο τους το Αιγαίο
   - Ο τσάρος Σαμουήλ επιτέθηκε ταυτόχρονα από τα Βαλκάνια, και ο στρατός χωρίστηκε στα δύο

## Ασκήσεις

1. Πώς λέγεται το αλφάβητο που δημιούργησε ο ίδιος ο Κύριλλος για τη σλαβική γλώσσα;
2. Στη γραμμή χρόνου λείπει η μάχη του 1014, όπου ο Βασίλειος Β΄ νίκησε τον στρατό του Σαμουήλ. Ποια είναι;
   *Γραμμή χρόνου της Μακεδονικής δυναστείας από το 863 ως το 1025· το όνομα της μάχης του 1014 λείπει.*
3. Γιατί σλάβοι ηγεμόνες, όπως ο Ραστισλάβος και ο Βόρις, ζήτησαν χριστιανούς δασκάλους από την Κωνσταντινούπολη, και τι κέρδιζε το Βυζάντιο;
4. Ο αυτοκράτορας Κωνσταντίνος Ζ΄ γράφει στον γιο του: «Όσο ο βασιλιάς των Ρωμαίων έχει ειρήνη με τους Πατζινάκες, ούτε οι Ρως ούτε οι Τούρκοι μπορούν να επιτεθούν στη χώρα των Ρωμαίων ή να ζητήσουν πολλά χρήματα για να μείνουν ήσυχοι. Φοβούνται ότι, ενώ εκείνοι θα λείπουν σε εκστρατεία, ο βασιλιάς θα στρέψει τους Πατζινάκες εναντίον της χώρας τους.» — Κωνσταντίνος Ζ΄ Πορφυρογέννητος, Προς τον ίδιον υιόν Ρωμανόν, 10ος αι. (Πατζινάκες: νομάδες βόρεια της Μαύρης Θάλασσας· «Τούρκους» λέει εδώ τους Ούγγρους.) Τι μας δείχνει η πηγή για το πώς προστάτευε το Βυζάντιο τα σύνορά του;
5. «Η ακμή της Μακεδονικής δυναστείας οφείλεται στους ικανούς αυτοκράτορές της.» Συμφωνείς; Δώσε ένα επιχείρημα υπέρ και ένα κατά.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-b/history/macedonian-dynasty
