# Οι Έλληνες υπό οθωμανική και βενετική κυριαρχία

> Μιλλέτ, κοινότητες, Κρήτη και Επτάνησα, κλέφτες και αρματολοί.

Ιστορία, Β΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-b/history/greeks-ottoman-venetian

## Τι θα μάθεις

- Να εξηγείς πώς οργάνωνε το οθωμανικό κράτος τους υπηκόους του (μιλλέτ, γη, κοινότητες) και γιατί τα οργάνωνε έτσι.
- Να συγκρίνεις τη ζωή των Ελλήνων υπό οθωμανική και υπό βενετική κυριαρχία, με τα θετικά και τα αρνητικά της καθεμιάς.
- Να τοποθετείς στον χρόνο τις αλλαγές κυριαρχίας στην Κρήτη, στα Επτάνησα και στην Πελοπόννησο από το 1453 ως το 1797.
- Να διαβάζεις μια πηγή για τη συνθηκολόγηση μιας πόλης και να ξεχωρίζεις τον μύθο από την τεκμηριωμένη ιστορία.

## Δύο κυρίαρχοι, πολλές εμπειρίες

Μετά το 1453 οι Έλληνες δεν έζησαν όλοι κάτω από τον ίδιο κυρίαρχο ούτε την
ίδια εποχή. Η μεγάλη πλειονότητα βρέθηκε στην **Οθωμανική Αυτοκρατορία**. Ένα
σημαντικό μέρος όμως, κυρίως στα νησιά, έζησε για αιώνες υπό τη **Βενετία**, μια
καθολική εμπορική δημοκρατία της Ιταλίας.

Το ερώτημα της ενότητας δεν είναι μόνο «τι έγινε», αλλά **πώς κυβερνούσε
ο καθένας και γιατί** — και τι σήμαινε αυτό για έναν χωρικό, έναν έμπορο ή έναν
ιερέα.

## Πώς κυβερνούσε μια πολυεθνική αυτοκρατορία

Το οθωμανικό κράτος ήταν **ισλαμικό**: ο νόμος του στηριζόταν στον ιερό νόμο
του Ισλάμ και στα διατάγματα του σουλτάνου. Οι χριστιανοί και οι Εβραίοι ήταν,
κατά τον ισλαμικό νόμο, **«προστατευόμενοι»** (ζιμμί). Αυτό είχε δύο όψεις:

- **Ανοχή:** κρατούσαν την πίστη, τις εκκλησίες, τη γλώσσα και τις
  συνήθειές τους.
- **Ανισότητα:** πλήρωναν τον κεφαλικό φόρο, η μαρτυρία τους στο ιεροδικαστήριο
  δεν γινόταν δεκτή εναντίον μουσουλμάνου, δεν έφεραν κανονικά όπλα και
  χρειάζονταν άδεια για να χτίσουν ή να επισκευάσουν εκκλησία.

Οι υπήκοοι οργανώνονταν ανά θρησκεία, στα **μιλλέτ**. Επικεφαλής των
ορθοδόξων, όποια γλώσσα κι αν μιλούσαν, ήταν ο **Οικουμενικός Πατριάρχης**.
Ο ρόλος του ήταν διπλός: προστάτευε το ποίμνιό του, αλλά ήταν και **υπόλογος
στον σουλτάνο** για τη νομιμοφροσύνη του. Γι' αυτό οι Πατριάρχες συχνά
καθαιρούνταν, και κάποιοι θανατώθηκαν σε περιόδους κρίσης.

> **Κλειδί**
>
> Το οθωμανικό σύστημα δεν ήταν ούτε «ίση μεταχείριση» ούτε «διαρκής διωγμός».
> Ήταν μια **ιεραρχία με ανοχή**: οι μη μουσουλμάνοι είχαν θέση και κανόνες,
> αλλά θέση **κατώτερη**. Αυτό επέτρεψε στους ορθοδόξους να κρατήσουν την
> ταυτότητά τους, και ταυτόχρονα έσπρωξε αρκετούς σε **εξισλαμισμό**, για να
> γλιτώσουν φόρους ή να ανέβουν κοινωνικά.

## Η γη: από το τιμάριο στο τσιφλίκι

Η γη θεωρούνταν στην αρχή κτήμα του σουλτάνου. Τα έσοδα μιας περιοχής
παραχωρούνταν σε έναν ιππέα, τον **σπαχή**, ως **τιμάριο**. Ο σπαχής δεν
γινόταν ιδιοκτήτης: εισέπραττε φόρους από τους χωρικούς και σε αντάλλαγμα
πολεμούσε για τον σουλτάνο. Ο χωρικός κρατούσε το χωράφι του και την κληρονομιά
του.

Από τον **17ο αιώνα** το σύστημα άλλαξε. Ο στρατός χρειαζόταν πια
πεζικό με πυροβόλα, όχι ιππείς, και το κράτος χρειαζόταν μετρητά. Ισχυροί
τοπικοί άρχοντες συγκέντρωσαν γη σε μεγάλα κτήματα, τα **τσιφλίκια**, κυρίως
στους κάμπους της Θεσσαλίας και της Μακεδονίας. Πολλοί χωρικοί έγιναν
**κολίγοι**: δούλευαν γη που δεν ήταν πια δική τους και έδιναν μεγάλο μέρος
της σοδειάς στον τσιφλικά.

|                      | Τιμάριο (15ος–16ος αιώνας)                 | Τσιφλίκι (από τον 17ο αιώνα)  |
| -------------------- | ------------------------------------------ | ----------------------------- |
| Ποιος έχει τη γη     | ο σουλτάνος                                | ο τσιφλικάς, στην πράξη       |
| Τι παίρνει ο κάτοχος | φόρους, με αντάλλαγμα στρατιωτική υπηρεσία | μερίδιο της σοδειάς           |
| Ο χωρικός            | καλλιεργεί τη δική του γη                  | καλλιεργεί ξένη γη ως κολίγος |

## Κοινότητες, προνόμια και Φαναριώτες

Σε χωριά και πόλεις οι χριστιανοί είχαν **κοινότητες** με εκλεγμένους
**προεστούς** (κοτζαμπάσηδες). Κάποιες περιοχές απέκτησαν επιπλέον **προνόμια**:
η **Μάνη** και τα **Σφακιά** επειδή ήταν δύσβατες και δύσκολα ελέγχονταν, τα
**μαστιχοχώρια** της Χίου για τη μαστίχα που έστελναν στο παλάτι, τα
**Ιωάννινα** επειδή παραδόθηκαν χωρίς μάχη το **1430**.

*Πυργόσπιτα στη Βάθεια της Μάνης. Ψηλά, πέτρινα, με μικρά παράθυρα, ήταν σπίτια και οχυρά μαζί. Σε έναν τόπο άγονο και δύσβατο, που οι Οθωμανοί δύσκολα έλεγχαν, κάθε οικογένεια φύλαγε μόνη της τον εαυτό της, συχνά και από τους γείτονές της.*

Στην κορυφή της ορθόδοξης κοινωνίας, από τα τέλη του 17ου αιώνα, βρέθηκαν οι
**Φαναριώτες**, μορφωμένες οικογένειες από τη συνοικία Φανάρι της
Κωνσταντινούπολης, γύρω από το Πατριαρχείο. Έγιναν **μεγάλοι διερμηνείς**
(κάτι σαν σύμβουλοι εξωτερικών υποθέσεων του σουλτάνου) και από το **1711**
ηγεμόνες της Μολδαβίας και, λίγο μετά, της Βλαχίας.

*Ο ναός του Αγίου Γεωργίου στο Φανάρι, έδρα του Οικουμενικού Πατριαρχείου από τις αρχές του 17ου αιώνα ως σήμερα. Πρόσεξε πόσο απλός είναι απ' έξω: χωρίς τρούλο, μοιάζει περισσότερο με αρχοντικό. Γύρω από το Πατριαρχείο ζούσαν οι οικογένειες που πήραν το όνομά τους από τη συνοικία, οι Φαναριώτες.*

### Παράδειγμα 1: Διάβασε μια πηγή: η συνθηκολόγηση των Ιωαννίνων (1430)

1. **Η πηγή, σε ελεύθερη απόδοση.** Το 1430 ο Οθωμανός στρατηγός Σινάν πασάς
   έστειλε στους άρχοντες των Ιωαννίνων έγγραφο που έλεγε περίπου: αν παραδοθείτε
   χωρίς πόλεμο, δεν θα σας αιχμαλωτίσουμε, δεν θα πάρουμε τα παιδιά σας, δεν θα
   πειράξουμε τις εκκλησίες σας, και οι άρχοντές σας θα κρατήσουν τα κτήματά τους.
   Αν αντισταθείτε, θα έχετε την τύχη όσων κατακτήθηκαν με τη βία.
2. **Τι κερδίζει ο κατακτητής;** Μια πόλη χωρίς πολιορκία, χωρίς απώλειες, με
   κατοίκους που συνεχίζουν να δουλεύουν και να πληρώνουν φόρους. Η
   υπόσχεση δεν είναι φιλανθρωπία· είναι **υπολογισμός**.
3. **Τι κερδίζουν οι άρχοντες;** Ζωές, περιουσίες, εκκλησίες. Το κόστος είναι η
   υποταγή. Ο ισλαμικός νόμος ξεχώριζε την πόλη που **παραδίδεται** από την πόλη
   που **κυριεύεται**, και η διαφορά ήταν πραγματική.
4. **Τι μας λέει για τη συνέχεια;** Τα Ιωάννινα κράτησαν για πολύ καιρό προνόμια
   και έγιναν αργότερα ένα από τα μεγάλα εμπορικά και εκπαιδευτικά κέντρα των
   Ελλήνων. Μια πηγή για μία στιγμή εξηγεί **αιώνες**.

## Κλέφτες και αρματολοί: τρεις ματιές

Οι **αρματολοί** ήταν ένοπλα σώματα χριστιανών που οι οθωμανικές αρχές
χρησιμοποιούσαν για να φυλάνε ορεινές περιοχές και περάσματα. Οι **κλέφτες**
ήταν ένοπλοι έξω από τον νόμο. Οι ίδιοι άνθρωποι περνούσαν συχνά από τη μία
θέση στην άλλη. Τον 18ο αιώνα οι αρχές, και ιδίως ο **Αλή πασάς** των Ιωαννίνων,
προσπάθησαν να περιορίσουν τα αρματολίκια, και πολλοί αρματολοί ξαναβγήκαν στο
βουνό.

Το ίδιο φαινόμενο φαίνεται διαφορετικά από τρεις θέσεις:

- Για τις **οθωμανικές αρχές**, ο κλέφτης ήταν ληστής και ο αρματολός ένα
  χρήσιμο αλλά αναξιόπιστο όργανο.
- Για τους **χωρικούς**, οι κλέφτες ήταν άλλοτε προστάτες και άλλοτε βάρος:
  ζητούσαν τροφή και χρήματα, και δεν χτυπούσαν μόνο Οθωμανούς.
- Για τα **δημοτικά τραγούδια** και την ιστοριογραφία του 19ου αιώνα, ήταν
  ήρωες της ελευθερίας — και πολλοί πράγματι πολέμησαν το 1821.

Καμία ματιά δεν είναι ολόκληρη η αλήθεια. Ο ιστορικός τις κρατάει και τις τρεις.

## Υπό τη Βενετία: Κρήτη και Επτάνησα

Η Βενετία απέκτησε την **Κρήτη** μετά το 1204 και την κράτησε ως το **1669**. Τα
**Επτάνησα** πέρασαν σε αυτήν σταδιακά (η Κέρκυρα το 1386) και έμειναν
βενετικά ως το **1797**.

*Χάρτης της Ελλάδας με ονόματα την Κρήτη και πέντε από τα Επτάνησα: Κέρκυρα, Λευκάδα, Κεφαλονιά, Ζάκυνθο και Κύθηρα.*

*Η πόλη της Κέρκυρας και, πίσω της, το Παλαιό Φρούριο στις δύο κορυφές του ακρωτηρίου. Οι Βενετοί το οχύρωναν ξανά και ξανά, και η Κέρκυρα δεν έπεσε ποτέ στους Οθωμανούς, παρά τις πολιορκίες. Το ψηλό καμπαναριό με τον κόκκινο τρούλο είναι του Αγίου Σπυρίδωνα.*

Η βενετική κυριαρχία ήταν κι αυτή κυριαρχία ξένης δύναμης, με άλλα βάρη:

- **Φεουδαρχία:** η γη μοιράστηκε σε Βενετούς αποίκους και σε λίγους ντόπιους
  άρχοντες. Στην Κρήτη ξέσπασαν πολλές εξεγέρσεις τον 13ο και τον 14ο αιώνα.
- **Θρησκεία:** η Βενετία ήταν καθολική. Στην Κρήτη δεν επέτρεπε ορθόδοξο
  επίσκοπο, και οι ορθόδοξοι ιερείς χειροτονούνταν έξω από το νησί.
- **Κοινωνικές τάξεις:** στα Επτάνησα οι ευγενείς γράφονταν στη **Χρυσή Βίβλο**
  (Libro d'Oro) και κρατούσαν τα αξιώματα. Στη Ζάκυνθο οι **ποπολάροι**, οι
  αστοί και οι τεχνίτες, ξεσηκώθηκαν εναντίον τους το 1628.

Υπήρχε όμως και η άλλη όψη: επαφή με την Ιταλία της Αναγέννησης, τυπογραφεία,
σπουδές στην Πάδοβα. Έτσι άνθισε η **κρητική αναγέννηση**: η ζωγραφική της
κρητικής σχολής, ο **Δομήνικος Θεοτοκόπουλος** (γεννημένος στον Χάνδακα το
1541, ο γνωστός Ελ Γκρέκο), η **Ερωφίλη** του Γεώργιου Χορτάτση και ο
**Ερωτόκριτος** του Βιτσέντζου Κορνάρου.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Οθωμανική ή βενετική περιοχή;*

## Ο μακρύς πόλεμος για τα νησιά και τον Μοριά

Οθωμανοί και Βενετοί πολέμησαν επί δύο αιώνες. Η Κρήτη χάθηκε ύστερα από
έναν πόλεμο που άρχισε το **1645** και τελείωσε με την παράδοση του Χάνδακα το
**1669**. Ακολούθησαν αρκετοί εξισλαμισμοί στο νησί, και έτσι σχηματίστηκε ο
πληθυσμός των ελληνόφωνων μουσουλμάνων Κρητικών.

Η Βενετία απάντησε κατακτώντας την **Πελοπόννησο** (1685–1687). Στην
πολιορκία της Αθήνας το 1687 ένα βενετικό βλήμα ανατίναξε τον **Παρθενώνα**, που
οι Οθωμανοί χρησιμοποιούσαν ως πυριτιδαποθήκη. Η βενετική κυριαρχία στον Μοριά
κράτησε λίγο: το **1715** οι Οθωμανοί τον ξαναπήραν, και πολλοί ντόπιοι δεν
υπερασπίστηκαν τους καθολικούς Βενετούς.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Αλλαγές κυριαρχίας, 1386–1797*

## Γιατί οι Οθωμανοί άφηναν τις κοινότητες να αυτοδιοικούνται;

### Παράδειγμα 2: Εξήγησε με περισσότερες από μία αιτίες την αυτοδιοίκηση των χριστιανικών κοινοτήτων

1. **Αιτία διοικητική.** Το κράτος είχε λίγους υπαλλήλους για μια τεράστια
   αυτοκρατορία. Ήταν πιο φθηνό να ορίζει το συνολικό ποσό του φόρου και να
   αφήνει τους προεστούς να το μοιράσουν και να το μαζέψουν.
2. **Αιτία νομική και θρησκευτική.** Ο ισλαμικός νόμος προέβλεπε ότι οι
   «προστατευόμενοι» ρυθμίζουν οι ίδιοι γάμους, κληρονομιές και θρησκευτικά
   ζητήματα. Η αυτοδιοίκηση ταίριαζε με το σύστημα των μιλλέτ.
3. **Αιτία πολιτική.** Οι προεστοί ήταν υπόλογοι για την τάξη. Όταν οι τοπικοί
   ισχυροί έχουν κάτι να χάσουν, δύσκολα ξεσηκώνονται.
4. **Η συνέπεια.** Οι κοινότητες έγιναν «σχολείο» οργάνωσης: οι Έλληνες έμαθαν
   να διαχειρίζονται χρήματα, σχολεία και εκκλησίες. Πολλοί προεστοί είχαν ρόλο
   και το 1821. Ένα μέτρο που εξυπηρετούσε το κράτος απέκτησε έτσι συνέπειες
   που το κράτος δεν είχε σχεδιάσει.

> **Πρόσεχε**
>
> Το **κρυφό σχολειό** δεν είναι τεκμηριωμένο γεγονός. Οι περισσότεροι ιστορικοί
> σήμερα δεν βρίσκουν στοιχεία για γενική οθωμανική απαγόρευση της ελληνικής
> εκπαίδευσης: σχολεία λειτουργούσαν φανερά, λίγα και φτωχά, συνήθως με έξοδα
> της κοινότητας ή της Εκκλησίας. Η εικόνα του σχολειού στο σκοτάδι
> διαμορφώθηκε κυρίως τον 19ο αιώνα, με ποιήματα και με τον γνωστό πίνακα του
> Νικολάου Γύζη. Το ότι η παιδεία ήταν φτωχή και άνιση είναι αλήθεια· το ότι
> ήταν παράνομη, όχι.

> **Θυμήσου**
>
> - Οθωμανικό σύστημα: **μιλλέτ** ανά θρησκεία, **ανοχή με ανισότητα**, ο
>   Πατριάρχης προστάτης και υπόλογος.
> - Γη: από το **τιμάριο** (15ος–16ος αιώνας) στο **τσιφλίκι** (από τον 17ο).
> - **Κοινότητες** και **προνόμια** (Μάνη, Σφακιά, Χίος, Ιωάννινα 1430)·
>   **Φαναριώτες** στην κορυφή της ορθόδοξης κοινωνίας.
> - Βενετία: **Κρήτη ως το 1669**, **Επτάνησα ως το 1797**, Μοριάς 1685–1715·
>   φεουδαρχία και καθολική Εκκλησία, αλλά και **κρητική αναγέννηση**.
> - Κλέφτες και αρματολοί: ληστές για το κράτος, βάρος ή προστασία για τον
>   χωρικό, ήρωες για το τραγούδι.

## Ερωτήσεις

1. Τι σήμαινε για έναν ορθόδοξο ότι ήταν «προστατευόμενος» (ζιμμί) κατά τον ισλαμικό νόμο;
   - Κρατούσε την πίστη του, αλλά με κατώτερη νομική θέση και ειδικούς φόρους
   - Είχε ακριβώς τα ίδια δικαιώματα και τους ίδιους φόρους με τους μουσουλμάνους
   - Ήταν υποχρεωμένος από τον νόμο να αλλάξει θρησκεία μέσα σε ορισμένο χρόνο
   - Προστατευόταν από τη Βενετία και τον στόλο της στο Αιγαίο
2. Γιατί λέμε ότι ο ρόλος του Οικουμενικού Πατριάρχη μέσα στο οθωμανικό σύστημα ήταν διπλός;
   - Προστάτευε τους ορθοδόξους, αλλά ήταν και υπόλογος στον σουλτάνο για τη νομιμοφροσύνη τους
   - Ήταν ταυτόχρονα Πατριάρχης των ορθοδόξων και σουλτάνος όλης της αυτοκρατορίας
   - Είχε δύο έδρες, μία στην Κωνσταντινούπολη και μία στη βενετική Κρήτη
   - Διοικούσε μαζί τους ορθοδόξους και τους μουσουλμάνους, ως δεύτερος μετά τον σουλτάνο
3. Ένας σπαχής του 15ου αιώνα κατέχει ένα τιμάριο. Τι ακριβώς έχει;
   - Το δικαίωμα να εισπράττει φόρους της περιοχής, με αντάλλαγμα να πολεμά για τον σουλτάνο
   - Την ιδιοκτησία της γης, που μπορεί να την πουλήσει όποτε θέλει ή να την αφήσει στα παιδιά του
   - Κολίγους που δουλεύουν τη δική του γη και του δίνουν μεγάλο μέρος της σοδειάς
   - Ένα αξίωμα στο Πατριαρχείο, με το δικαίωμα να μαζεύει τον φόρο των ορθοδόξων
4. Ποια ήταν μία αιτία που από τον 17ο αιώνα τα τιμάρια έδωσαν τη θέση τους στα τσιφλίκια;
   - Ο στρατός χρειαζόταν πια πεζικό με πυροβόλα και το κράτος μετρητά, όχι ιππείς με τιμάρια
   - Η Βενετία κατέκτησε τη Θεσσαλία και μοίρασε τους κάμπους της σε Βενετούς αποίκους
   - Οι χωρικοί ζήτησαν οι ίδιοι να γίνουν κολίγοι, για να μην πληρώνουν πια φόρους στον σπαχή τους
   - Καταργήθηκε το σύστημα των μιλλέτ, και η γη των χριστιανών πέρασε στο κράτος
5. Μια πηγή του 1430 υπόσχεται στους κατοίκους μιας πόλης ζωές, περιουσίες και εκκλησίες, αν παραδοθούν χωρίς μάχη. Ποιο συμπέρασμα στηρίζεται καλύτερα στην πηγή;
   - Η παράδοση χωρίς μάχη εξασφάλιζε καλύτερους όρους από την κατάκτηση με τη βία
   - Οι Οθωμανοί δεν κατέκτησαν ποτέ καμία πόλη με τη βία, μόνο με γραπτές συμφωνίες
   - Οι κάτοικοι έγιναν ίσοι με τους μουσουλμάνους και δεν πλήρωναν ειδικό φόρο
   - Ο σουλτάνος ήθελε να γίνουν όλοι οι κάτοικοι μουσουλμάνοι, χωρίς εξαίρεση
6. Ποια περιοχή είχε προνόμια κυρίως επειδή ήταν δύσβατη και δύσκολα ελεγχόταν;
   - Η Μάνη
   - Τα μαστιχοχώρια της Χίου
   - Τα Ιωάννινα
   - Η Κέρκυρα
7. Ποια από τις παρακάτω σκηνές είναι αναχρονισμός;
   - Το 1600 ένας ορθόδοξος ιερέας στο Ρέθυμνο χρειάζεται άδεια από τον Οθωμανό καδή για να επισκευάσει την εκκλησία του
   - Τη δεκαετία του 1560 ο νεαρός Θεοτοκόπουλος ζωγραφίζει εικόνες στον βενετικό Χάνδακα, πριν φύγει για τη Βενετία
   - Το 1628 ποπολάροι της Ζακύνθου ξεσηκώνονται εναντίον των ευγενών της Χρυσής Βίβλου
   - Το 1720 ένας κολίγος δουλεύει σε τσιφλίκι της Θεσσαλίας και δίνει μεγάλο μέρος της σοδειάς στον τσιφλικά
8. Ποιο βάρος είχαν οι ορθόδοξοι της βενετικής Κρήτης που δεν είχαν οι ορθόδοξοι της Κωνσταντινούπολης;
   - Δεν είχαν δικό τους ορθόδοξο επίσκοπο στο νησί
   - Πλήρωναν κεφαλικό φόρο στον σουλτάνο
   - Υπέφεραν από παιδομάζωμα
   - Τους απαγορευόταν να γράφουν στα ελληνικά
9. Ποια πρόταση για τους κλέφτες λέει κάτι διαφορετικό από τις άλλες τρεις;
   - Τα δημοτικά τραγούδια τους παρουσιάζουν ως ήρωες της ελευθερίας
   - Για τις οθωμανικές αρχές ήταν ληστές που έπρεπε να καταδιωχθούν
   - Για τους χωρικούς ήταν άλλοτε προστάτες και άλλοτε βάρος
   - Ζητούσαν τροφή και χρήματα και δεν χτυπούσαν μόνο Οθωμανούς
10. Η Βενετία κατέκτησε την Πελοπόννησο το 1685–1687. Γιατί η κυριαρχία της εκεί κράτησε λίγο;
   - Το 1715 οι Οθωμανοί την ανέκτησαν, και πολλοί ορθόδοξοι ντόπιοι δεν στήριξαν τους καθολικούς Βενετούς
   - Οι κάτοικοι έκαναν επανάσταση, έδιωξαν τους Βενετούς και ίδρυσαν δικό τους ανεξάρτητο ελληνικό κράτος
   - Η Βενετία καταλύθηκε από τον Ναπολέοντα, και οι Γάλλοι παρέδωσαν τον Μοριά στους Οθωμανούς
   - Ο Παρθενώνας ανατινάχτηκε το 1687, και η Βενετία αποχώρησε από την Πελοπόννησο από ντροπή

## Ασκήσεις

1. Πώς λέγονταν οι μορφωμένες ορθόδοξες οικογένειες της Κωνσταντινούπολης που έγιναν διερμηνείς του σουλτάνου και ηγεμόνες στη Μολδαβία και στη Βλαχία;
2. Στη γραμμή χρόνου λείπει τι έγινε το 1669, ύστερα από πολιορκία πάνω από είκοσι χρόνια. Τι ήταν;
   *Γραμμή χρόνου από το 1386 ως το 1797· το όνομα του γεγονότος του 1669 λείπει.*
3. Γιατί κάποιοι ορθόδοξοι της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας εξισλαμίστηκαν, ενώ οι περισσότεροι κράτησαν την πίστη τους;
4. «Να προσπαθήσετε να φτιάξετε σχολείο στον τόπο σας και να βάλετε έναν δάσκαλο να μαθαίνει γράμματα στα παιδιά σας. Γιατί καλύτερα, αδελφέ μου, να έχεις ελληνικό σχολείο στον τόπο σου, παρά να έχεις βρύσες και ποτάμια.» — Κοσμάς ο Αιτωλός, Διδαχές, 18ος αι., ελεύθερη απόδοση. (Ο Κοσμάς κήρυττε σε χωριά και πόλεις· τα λόγια του τα κατέγραψαν ακροατές του.) Στηρίζει η πηγή την εικόνα του «κρυφού σχολειού»;
5. Για έναν ορθόδοξο, ήταν καλύτερα να ζει υπό τη Βενετία ή υπό τους Οθωμανούς; Δώσε ένα επιχείρημα για κάθε πλευρά.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-b/history/greeks-ottoman-venetian
