# Φράγκοι και φεουδαρχία

> Ο Καρλομάγνος, το φέουδο, ο ιππότης και ο δουλοπάροικος.

Ιστορία, Β΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-b/history/franks-feudalism

## Τι θα μάθεις

- Να περιγράφεις πώς οι Φράγκοι έγιναν η ισχυρότερη δύναμη της Δύσης, ως τη στέψη του Καρλομάγνου το 800.
- Να εξηγείς γιατί γεννήθηκε η φεουδαρχία και ποιες αμοιβαίες υποχρεώσεις έδεναν άρχοντα και υποτελή.
- Να ξεχωρίζεις τον ιππότη, τον δουλοπάροικο και τον δούλο.
- Να διαβάζεις κριτικά μια μεσαιωνική πηγή, ρωτώντας ποιος τη γράφει και τι αφήνει έξω.

## Από τα γερμανικά βασίλεια στους Φράγκους

Μετά το 476, όταν καθαιρέθηκε ο τελευταίος αυτοκράτορας της Δύσης, τα εδάφη της τα
μοιράστηκαν **γερμανικά βασίλεια**: Βησιγότθοι στην Ισπανία, Οστρογότθοι και
αργότερα Λομβαρδοί στην Ιταλία, Άγγλοι και Σάξονες στη Βρετανία. Τα
περισσότερα κράτησαν λίγο. Ένα από αυτά όμως έγινε η μεγαλύτερη δύναμη της
Δύσης: το βασίλειο των **Φράγκων**, στη σημερινή Γαλλία, το Βέλγιο και τη
δυτική Γερμανία.

Ο βασιλιάς **Χλωδοβίκος** ένωσε τους Φράγκους και **γύρω στο 500** βαπτίστηκε
χριστιανός, ακολουθώντας την Εκκλησία της Ρώμης. Άλλοι γερμανικοί λαοί ήταν
τότε αρειανοί, και η επιλογή του έφερε στο πλευρό του τους επισκόπους και τους
ρωμαϊκούς πληθυσμούς της Γαλατίας. Από εκεί άρχισε η στενή σχέση ανάμεσα στους
Φράγκους βασιλείς και στον **πάπα**.

Δύο αιώνες αργότερα την πραγματική εξουσία την είχαν οι ανώτεροι αξιωματούχοι
του παλατιού. Ένας από αυτούς, ο **Κάρολος Μαρτέλος**, σταμάτησε τον αραβικό
στρατό που είχε περάσει από την Ισπανία, στη μάχη του **Πουατιέ** (732). Ο γιος
του, ο **Πιπίνος**, έγινε βασιλιάς το 751 με την έγκριση του πάπα, και σε
αντάλλαγμα προστάτεψε τον πάπα από τους Λομβαρδούς και του παραχώρησε εδάφη
στην Ιταλία: από εκεί ξεκίνησε το **Παπικό Κράτος**.

## Ο Καρλομάγνος

Ο γιος του Πιπίνου, ο **Καρλομάγνος** (Κάρολος ο Μέγας), βασίλεψε από το 768
ως το 814. Πολέμησε σχεδόν κάθε χρόνο: κατέκτησε το βασίλειο των Λομβαρδών
στην Ιταλία, και ύστερα από πολύχρονους και σκληρούς πολέμους υπέταξε και
εκχριστιάνισε με τη βία τους Σάξονες.

Τα **Χριστούγεννα του 800**, στη Ρώμη, ο πάπας **Λέων Γ΄** τον έστεψε
**αυτοκράτορα**. Για τη Δύση ήταν η αναβίωση της αυτοκρατορίας. Για την
Κωνσταντινούπολη ήταν πρόκληση: ο μόνος νόμιμος αυτοκράτορας των Ρωμαίων ήταν,
κατά τους Βυζαντινούς, ο δικός τους. Εκείνη την εποχή στο Βυζάντιο κυβερνούσε
η **Ειρήνη η Αθηναία**, και στη Δύση κάποιοι υποστήριζαν ότι ο θρόνος ήταν
«κενός», αφού τον κατείχε γυναίκα. Το Βυζάντιο αναγνώρισε τον Καρλομάγνο ως
αυτοκράτορα μόνο το **812**, και όχι ως «αυτοκράτορα των Ρωμαίων».

Ο Καρλομάγνος κυβερνούσε μια τεράστια επικράτεια χωρίς πρωτεύουσα με τη
σημερινή έννοια, αν και έμενε συχνά στο **Άαχεν**. Τις περιοχές τις διοικούσαν
**κόμητες**, και απεσταλμένοι του βασιλιά, ανά δύο, γύριζαν να τους ελέγχουν.
Στην αυλή του μάζεψε λογίους, όπως τον Άγγλο **Αλκουίνο**, ίδρυσε σχολεία σε
μοναστήρια και καθεδρικούς ναούς, και φρόντισε να αντιγραφούν ξανά λατινικά
κείμενα με ένα καθαρό, ευανάγνωστο γράψιμο. Αυτή η κίνηση λέγεται
**Καρολίγγεια αναγέννηση**.

*Το παρεκκλήσι που έχτισε ο Καρλομάγνος στο Άαχεν, σήμερα καρδιά του καθεδρικού ναού. Το οκτάγωνο με τις ριγωτές καμάρες είναι της εποχής του, και αρκετοί κίονες ήρθαν από τη Ρώμη και τη Ραβέννα. Τα χρυσά ψηφιδωτά του τρούλου προστέθηκαν πολύ αργότερα, τον 19ο αιώνα. Εδώ θάφτηκε ο Καρλομάγνος το 814.*

Η αυτοκρατορία δεν κράτησε. Με τη **Συνθήκη του Βερντέν** (843) οι εγγονοί
του τη μοίρασαν σε τρία. Το δυτικό κομμάτι θα γίνει με τους αιώνες η Γαλλία,
το ανατολικό η Γερμανία.

## Γιατί γεννήθηκε η φεουδαρχία

Τον 9ο και τον 10ο αιώνα η Δύση δέχτηκε επιδρομές από τρεις μεριές:
**Βίκινγκς** από τον βορρά, **Μαγυάρους** (Ούγγρους) από την ανατολή και
**Σαρακηνούς** πειρατές από τη Μεσόγειο. Ο βασιλιάς ήταν μακριά, δεν είχε
μόνιμο στρατό ούτε χρήματα για να πληρώνει στρατιώτες. Ο πλούτος ήταν η
**γη**.

Έτσι η προστασία πέρασε στους τοπικούς ισχυρούς. Όποιος είχε γη και
πολεμιστές έχτιζε **κάστρο** και προστάτευε την περιοχή του, και όποιος
χρειαζόταν προστασία του υποσχόταν υπηρεσία. Αυτό το σύστημα σχέσεων το λέμε
σήμερα **φεουδαρχία**.

*Το κάστρο του Μπεϊνάκ, στη νότια Γαλλία, πάνω σε έναν απότομο βράχο. Από τέτοιες θέσεις ο άρχοντας έβλεπε μακριά, έλεγχε τον δρόμο και τον ποταμό από κάτω, και έκλεινε μέσα στα τείχη τους ανθρώπους του όταν ερχόταν επιδρομή. Πολλά από τα κτίσματα που βλέπεις χτίστηκαν και ξαναχτίστηκαν στους επόμενους αιώνες.*

> **Κλειδί**
>
> Στο κέντρο της φεουδαρχίας είναι μια **ανταλλαγή**: ο **άρχοντας** δίνει στον
> **υποτελή** γη, το **φέουδο**, και προστασία· ο υποτελής του δίνει **όρκο
> πίστης** και **στρατιωτική υπηρεσία**. Η εξουσία δεν ανήκει πια σε ένα κράτος
> αλλά σε έναν ιστό από προσωπικές σχέσεις, που περνά από γενιά σε γενιά μαζί με
> τη γη.

Η σχέση ξεκινούσε με μια τελετή. Ο υποτελής γονάτιζε, έβαζε τα χέρια του μέσα
στα χέρια του άρχοντα και δήλωνε ότι γίνεται «άνθρωπός» του (**υποτέλεια**).
Ύστερα ορκιζόταν πίστη πάνω σε ιερό βιβλίο ή λείψανο αγίου.

| Ο άρχοντας έδινε               | Ο υποτελής έδινε                                          |
| ------------------------------ | --------------------------------------------------------- |
| το φέουδο, για να ζει από αυτό | στρατιωτική υπηρεσία, συνήθως περίπου 40 ημέρες τον χρόνο |
| προστασία                      | συμβουλή, όταν ο άρχοντας τον καλούσε                     |
| δικαιοσύνη στο δικαστήριό του  | χρηματική βοήθεια σε έκτακτες ανάγκες, π.χ. για λύτρα     |

Αν ο υποτελής αθετούσε τον όρκο του, ο άρχοντας μπορούσε να του πάρει πίσω το
φέουδο.

Ένας μεγάλος άρχοντας ήταν ταυτόχρονα **υποτελής** του βασιλιά και **άρχοντας**
μικρότερων ευγενών. Στη Γαλλία έλεγαν: «ο υποτελής του υποτελούς μου δεν είναι
υποτελής μου». Ο βασιλιάς δηλαδή δεν μπορούσε να διατάξει απευθείας τους
ιππότες ενός δούκα· τους διέταζε ο δούκας.

## Ιππότες και δουλοπάροικοι

Οι **ιππότες** ήταν έφιπποι πολεμιστές με θώρακα, σπαθί και λόγχη. Ο εξοπλισμός
και το άλογο κόστιζαν πολύ, γι' αυτό ιππότης γινόταν όποιος είχε φέουδο ή όποιον
συντηρούσε στην αυλή του ένας άρχοντας. Από νωρίς το αγόρι μάθαινε να ιππεύει και να πολεμά στην υπηρεσία
ενός άρχοντα, και έπειτα από χρόνια τον έχριζαν ιππότη. Η Εκκλησία προσπάθησε να
περιορίσει τη βία τους με την «**Ειρήνη του Θεού**», που απαγόρευε τις επιθέσεις
σε κληρικούς, χωρικούς και ναούς, και με την «**Εκεχειρία του Θεού**», που
απαγόρευε τις μάχες ορισμένες ημέρες.

Οι περισσότεροι άνθρωποι όμως δεν ήταν ούτε ευγενείς ούτε ιππότες. Ήταν
**χωρικοί**, και πολλοί από αυτούς **δουλοπάροικοι**:

- ήταν **δεμένοι με τη γη**: δεν μπορούσαν να φύγουν ή να παντρευτούν έξω από
  το φέουδο χωρίς την άδεια του άρχοντα,
- δούλευαν δωρεάν στα χωράφια του άρχοντα μερικές μέρες την εβδομάδα
  (**αγγαρεία**),
- του έδιναν μέρος της σοδειάς τους και πλήρωναν για να αλέσουν στον μύλο του
  ή να ψήσουν στον φούρνο του.

Ο δουλοπάροικος **δεν** ήταν δούλος. Δεν μπορούσε να πουληθεί χωριστά από τη
γη, είχε το δικό του σπίτι και χωράφι, οικογένεια που κανείς δεν μπορούσε να
του πάρει, και τα παιδιά του κληρονομούσαν το κομμάτι του. Ελεύθερος όμως δεν
ήταν.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ποιος το χρωστάει;*

> **Πρόσεχε**
>
> Η εικόνα της «φεουδαρχικής πυραμίδας», με τον βασιλιά στην κορυφή και τους
> δουλοπάροικους στη βάση, είναι **απλοποίηση**. Η λέξη «φεουδαρχία»
> επινοήθηκε πολύ αργότερα, από νομικούς και ιστορικούς του 17ου και του 18ου
> αιώνα. Στην πραγματικότητα οι σχέσεις ήταν μπερδεμένες: ένας ιππότης μπορούσε
> να έχει φέουδα από δύο άρχοντες, και άλλη ήταν η εικόνα στη βόρεια Γαλλία,
> άλλη στην Ιταλία, άλλη στην Αγγλία. Επίσης, ο Καρλομάγνος **δεν** ήταν
> φεουδάρχης βασιλιάς: η φεουδαρχία απλώθηκε κυρίως **μετά** από αυτόν, όταν η
> αυτοκρατορία του διαλύθηκε.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Από τον Χλωδοβίκο στη Συνθήκη του Βερντέν*

## Δουλεύουμε με πηγές

### Παράδειγμα 1: Στις αρχές του 11ου αιώνα ο επίσκοπος Αδαλβέρων της Λαν, σε ένα ποίημα αφιερωμένο στον βασιλιά της Γαλλίας Ροβέρτο Β΄, γράφει: «Ο οίκος του Θεού, που πιστεύουμε πως είναι ένας, είναι χωρισμένος σε τρία: άλλοι προσεύχονται, άλλοι πολεμούν, άλλοι εργάζονται». Τι μας λέει αυτή η πηγή και τι δεν μας λέει;

1. **Ποιος γράφει και σε ποιον.** Ένας επίσκοπος, δηλαδή μέλος της πρώτης ομάδας, «αυτών που προσεύχονται», γράφει σε έναν βασιλιά.
2. **Τι περιγράφει.** Τρεις ομάδες: κληρικοί, πολεμιστές ευγενείς, και χωρικοί που δουλεύουν τη γη. Η καθεμιά έχει ρόλο, και οι τρεις μαζί αποτελούν μια ενότητα, «τον οίκο του Θεού».
3. **Τι θέλει να πετύχει.** Παρουσιάζει την ανισότητα ως τάξη που θέλησε ο Θεός. Μια τέτοια εικόνα βολεύει όσους είναι στις δύο πρώτες ομάδες: ο χωρικός δουλεύει για όλους, και αυτό είναι «φυσικό».
4. **Τι αφήνει έξω.** Τους εμπόρους και τους τεχνίτες των πόλεων, που δεν χωράνε σε κανένα από τα τρία. Και τη φωνή των ίδιων των χωρικών: δεν ξέρουμε αν έβλεπαν τη θέση τους με τον ίδιο τρόπο.
5. **Συμπέρασμα.** Η πηγή είναι πολύτιμη για το πώς **ήθελε** να βλέπει την κοινωνία ένας ισχυρός κληρικός, όχι για το πώς ήταν ολόκληρη η κοινωνία.

### Παράδειγμα 2: Ο Αϊνχάρδος, που έζησε στην αυλή του Καρλομάγνου, γράφει στη βιογραφία του ότι ο βασιλιάς κρατούσε πινακίδες κάτω από το μαξιλάρι του για να εξασκείται στη γραφή τις ελεύθερες ώρες, αλλά ότι ξεκίνησε πολύ αργά και δεν τα κατάφερε καλά. Πώς ταιριάζει αυτό με την Καρολίγγεια αναγέννηση;

1. **Η αξιοπιστία της πηγής.** Ο Αϊνχάρδος γνώριζε τον Καρλομάγνο προσωπικά και τον θαύμαζε. Όταν ένας θαυμαστής αναφέρει μια αδυναμία, είναι πιθανότερο να είναι αληθινή.
2. **Τι μας λέει για την εποχή.** Ακόμα και ο ισχυρότερος άνθρωπος της Δύσης μπορούσε να είναι σχεδόν αγράμματος. Η γραφή ήταν κυρίως υπόθεση κληρικών.
3. **Η σύνδεση.** Ακριβώς γι' αυτό ο Καρλομάγνος στήριξε σχολεία και αντιγραφές βιβλίων: ήξερε από πρώτο χέρι πόσο σπάνια ήταν η μόρφωση και πόσο τη χρειαζόταν μια αυτοκρατορία που κυβερνιόταν με γραπτές εντολές.

> **Θυμήσου**
>
> - Οι **Φράγκοι** έγιναν η ισχυρότερη δύναμη της Δύσης, σε στενή σχέση με τον πάπα.
> - Ο **Καρλομάγνος** στέφθηκε αυτοκράτορας στη Ρώμη το **800**· το Βυζάντιο το είδε ως πρόκληση.
> - Η **φεουδαρχία** γεννήθηκε από την ανάγκη προστασίας και την αδυναμία των βασιλιάδων: φέουδο και προστασία με αντάλλαγμα όρκο και στρατιωτική υπηρεσία.
> - Ο **δουλοπάροικος** ήταν δεμένος με τη γη, αλλά δεν ήταν δούλος.
> - Η «πυραμίδα» είναι χρήσιμο σχήμα, όχι πιστή εικόνα μιας κοινωνίας που διέφερε από τόπο σε τόπο.

## Ερωτήσεις

1. Γιατί η βάπτιση του Χλωδοβίκου γύρω στο 500 ενίσχυσε τη θέση των Φράγκων;
   - Επειδή τον έκανε αυτόματα αυτοκράτορα των Ρωμαίων, με την έγκριση της Κωνσταντινούπολης
   - Επειδή έφερε στο πλευρό του τους επισκόπους και τους ρωμαϊκούς πληθυσμούς της Γαλατίας
   - Επειδή όλοι οι άλλοι γερμανικοί λαοί ήταν ακόμα ειδωλολάτρες και τον ακολούθησαν στη βάπτιση
   - Επειδή του χάρισε το Παπικό Κράτος και τα εδάφη γύρω από τη Ρώμη
2. Ποιος έστεψε τον Καρλομάγνο αυτοκράτορα τα Χριστούγεννα του 800;
   - Ο πάπας Λέων Γ΄, στη Ρώμη
   - Ο Πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως
   - Η αυτοκράτειρα Ειρήνη
   - Ο πατέρας του, ο Πιπίνος
3. Πώς είδε η Κωνσταντινούπολη τη στέψη του Καρλομάγνου;
   - Τη γιόρτασε ως νίκη όλων των χριστιανών και έστειλε δώρα στον πάπα Λέοντα Γ΄
   - Δεν έμαθε ποτέ γι' αυτήν, γιατί οι δύο αυλές δεν είχαν καμία επαφή μεταξύ τους
   - Ως πρόκληση, και τον αναγνώρισε ως αυτοκράτορα μόνο το 812, όχι «των Ρωμαίων»
   - Ως αρχή ενός κοινού κράτους, με την Ειρήνη στην Ανατολή και τον Καρλομάγνο στη Δύση
4. Ποια ήταν μια βασική αιτία της εξάπλωσης της φεουδαρχίας τον 9ο και τον 10ο αιώνα;
   - Η μεγάλη ανάπτυξη των πόλεων και του εμπορίου, που έδωσε στους βασιλιάδες χρήματα για μισθοφόρους
   - Οι επιδρομές Βίκινγκς, Μαγυάρων και Σαρακηνών, με βασιλιάδες που δεν μπορούσαν να προστατέψουν τους υπηκόους τους
   - Μια απόφαση του πάπα να μοιραστεί η γη των βασιλιάδων στους ιππότες, για να προστατεύουν την Εκκλησία
   - Ο ισχυρός μόνιμος στρατός των Καρολιδών, που μπορούσε να φτάσει γρήγορα σε κάθε γωνιά της αυτοκρατορίας
5. Τι ήταν το φέουδο;
   - Ο όρκος πίστης που έδινε γονατιστός ο υποτελής, με τα χέρια του στα χέρια του άρχοντα
   - Το κάστρο που έχτιζε ο άρχοντας για να προστατεύει την περιοχή και τους χωρικούς της
   - Ο φόρος που πλήρωναν οι χωρικοί για να αλέσουν στον μύλο ή να ψήσουν στον φούρνο
   - Γη που έδινε ο άρχοντας στον υποτελή, για να ζει από αυτήν και να τον υπηρετεί
6. Σε τι διέφερε ο δουλοπάροικος από τον δούλο;
   - Ο δουλοπάροικος ήταν ελεύθερος να φύγει από το φέουδο και να παντρευτεί όπου ήθελε
   - Ο δουλοπάροικος δεν πουλιόταν χωριστά από τη γη και είχε δικό του σπίτι, χωράφι και οικογένεια
   - Ο δουλοπάροικος δεν δούλευε καθόλου για τον άρχοντα και δεν του έδινε τίποτα από τη σοδειά
   - Δεν διέφεραν σε τίποτα: και οι δύο πουλιούνταν στην αγορά, χωρίς δικό τους σπίτι και οικογένεια
7. Ένας βασιλιάς θέλει να καλέσει στον πόλεμο τους ιππότες ενός δούκα, που είναι υποτελής του. Τι σημαίνει εδώ ο κανόνας «ο υποτελής του υποτελούς μου δεν είναι υποτελής μου»;
   - Ότι οι ιππότες υπακούουν απευθείας στον βασιλιά, όποιον άρχοντα κι αν έχουν ορκιστεί
   - Ότι ο βασιλιάς πρέπει να περάσει από τον δούκα, στον οποίο έχουν ορκιστεί οι ιππότες
   - Ότι οι ιππότες δεν έχουν καμία υποχρέωση σε κανέναν, ούτε στον δούκα ούτε στον βασιλιά
   - Ότι ο δούκας είναι ανώτερος από τον βασιλιά και μπορεί να του δίνει διαταγές
8. Ένας επίσκοπος του 11ου αιώνα γράφει ότι η κοινωνία χωρίζεται σε όσους προσεύχονται, όσους πολεμούν και όσους εργάζονται. Ποια ομάδα ανθρώπων ΔΕΝ χωράει καλά σε αυτό το σχήμα;
   - Οι μοναχοί
   - Οι ιππότες
   - Οι δουλοπάροικοι
   - Οι έμποροι των πόλεων
9. Ποια από τις παρακάτω φράσεις είναι αναχρονισμός;
   - Ο Καρλομάγνος στέφθηκε αυτοκράτορας στη Ρώμη
   - Οι ιππότες του 10ου αιώνα έλεγαν ότι ζουν «στη φεουδαρχία»
   - Ο δουλοπάροικος έκανε αγγαρεία στα χωράφια του άρχοντα
   - Οι Βίκινγκς έκαναν επιδρομές τον 9ο αιώνα
10. Ποια ήταν μια μακροπρόθεσμη συνέπεια της Συνθήκης του Βερντέν (843);
   - Από τα κομμάτια της αυτοκρατορίας προήλθαν με τους αιώνες η Γαλλία και η Γερμανία
   - Ο Καρλομάγνος στέφθηκε αυτοκράτορας στη Ρώμη από τον πάπα Λέοντα Γ΄
   - Η αυτοκρατορία των Φράγκων ενώθηκε με το Βυζάντιο σε ένα ενιαίο χριστιανικό κράτος
   - Τελείωσαν οι επιδρομές των Βίκινγκς, γιατί κάθε κομμάτι απέκτησε δικό του στρατό

## Ασκήσεις

1. Σε ποια μάχη και ποια χρονιά ο Κάρολος Μαρτέλος σταμάτησε έναν αραβικό στρατό που είχε έρθει από την Ισπανία;
2. Στη γραμμή χρόνου λείπει τι έγινε στη Ρώμη τα Χριστούγεννα του 800. Τι ήταν;
   *Γραμμή χρόνου των Φράγκων από το 476 ως το 843· το όνομα του γεγονότος του 800 λείπει.*
3. Γιατί οι Φράγκοι βασιλείς και ο πάπας συνεργάστηκαν τόσο στενά; Τι κέρδιζε ο καθένας;
4. «Στην αρχή ο Κάρολος δεν ήθελε καθόλου τον τίτλο του αυτοκράτορα· έλεγε ότι εκείνη τη μέρα δεν θα έμπαινε στην εκκλησία, αν και ήταν μεγάλη γιορτή, αν ήξερε από πριν τι σκόπευε να κάνει ο πάπας. Ύστερα άντεξε με μεγάλη υπομονή τη ζήλια των Ρωμαίων αυτοκρατόρων, που θύμωσαν πολύ με τον νέο του τίτλο.» — Αϊνχάρδος, Βίος του Καρόλου 28, 9ος αι., ελεύθερη απόδοση. («Ρωμαίους αυτοκράτορες» λέει εδώ τους αυτοκράτορες της Κωνσταντινούπολης.) Μπορούμε να πιστέψουμε ότι ο Καρλομάγνος στέφθηκε χωρίς να το θέλει;
5. Η φεουδαρχία στηριζόταν σε μια ανταλλαγή: προστασία με αντάλλαγμα υπηρεσία. Ήταν δίκαιη ανταλλαγή για τον δουλοπάροικο; Δώσε ένα επιχείρημα υπέρ και ένα κατά.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-b/history/franks-feudalism
