# Από το 1204 στο 1453

> Η Τέταρτη Σταυροφορία, οι Παλαιολόγοι και η Άλωση.

Ιστορία, Β΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-b/history/fall-of-constantinople

## Τι θα μάθεις

- Να εξηγείς πώς μια σταυροφορία κατέληξε να καταλάβει τη χριστιανική Κωνσταντινούπολη το 1204.
- Να περιγράφεις τα κράτη που προέκυψαν μετά το 1204 και την ανάκτηση του 1261.
- Να αναλύεις τις πολλές αιτίες της παρακμής των Παλαιολόγων και της ανόδου των Οθωμανών.
- Να συγκρίνεις πηγές για το 1204 και το 1453 γραμμένες από διαφορετικές οπτικές.

## Μια σταυροφορία που άλλαξε δρόμο

Από το 1096 η καθολική Δύση οργάνωνε **σταυροφορίες**: ένοπλες εκστρατείες,
με την ευλογία του πάπα, για να πάρουν οι χριστιανοί την Ιερουσαλήμ και τους
Αγίους Τόπους από τους μουσουλμάνους. Θα τις γνωρίσεις καλύτερα σε επόμενη
ενότητα. Οι σχέσεις της Δύσης με το Βυζάντιο ήταν ήδη τεταμένες: το **1054**
οι Εκκλησίες της Ρώμης και της Κωνσταντινούπολης είχαν χωριστεί, με το
**σχίσμα**, και η Ιερουσαλήμ είχε ξαναπέσει το 1187 στον σουλτάνο Σαλαδίνο.

Το 1198 ο πάπας **Ιννοκέντιος Γ΄** κάλεσε σε νέα σταυροφορία, με στόχο την
Αίγυπτο και από εκεί την Ιερουσαλήμ. Οι αρχηγοί της, κυρίως Φράγκοι
ευγενείς, συμφώνησαν με τη **Βενετία** να τους μεταφέρει με τα πλοία της:
περίπου τριάντα τρεις χιλιάδες άνδρες, έναντι ογδόντα πέντε χιλιάδων
αργυρών μάρκων.

Τίποτα δεν πήγε όπως σχεδιάστηκε:

1. **Το χρέος.** Στη Βενετία εμφανίστηκε μόνο ένα μέρος του στρατού, και οι
   σταυροφόροι δεν μπορούσαν να πληρώσουν. Ο δόγης **Ερρίκος Δάνδολος**
   πρότεινε να αναβληθεί η πληρωμή, αν τον βοηθούσαν να πάρει τη **Ζάρα**,
   μια χριστιανική πόλη της Δαλματίας. Το 1202 την κατέλαβαν, παρά την
   αντίθεση του πάπα.
2. **Η υπόσχεση.** Ο **Αλέξιος Άγγελος**, γιος ενός εκθρονισμένου
   αυτοκράτορα, τους υποσχέθηκε χρήματα, στρατό και ένωση των Εκκλησιών, αν
   τον έβαζαν στον θρόνο. Το 1203 οι σταυροφόροι έφτασαν στην Πόλη και τον
   ανέβασαν στον θρόνο ως Αλέξιο Δ΄.
3. **Η ρήξη.** Ο Αλέξιος Δ΄ δεν μπορούσε να πληρώσει όσα είχε τάξει, και
   ο λαός της Πόλης τον μισούσε ως όργανο των ξένων. Στις αρχές του 1204
   ανατράπηκε και σκοτώθηκε. Οι σταυροφόροι, χωρίς χρήματα και χωρίς
   σύμμαχο, αποφάσισαν να πάρουν την Πόλη για λογαριασμό τους.

Στις **13 Απριλίου 1204** η Κωνσταντινούπολη κυριεύτηκε. Ακολούθησε τριήμερη
λεηλασία: σπίτια, εκκλησίες και βιβλιοθήκες λεηλατήθηκαν, κάηκαν ή
καταστράφηκαν, και πολλά κειμήλια και έργα τέχνης μεταφέρθηκαν στη Δύση —
ανάμεσά τους τα τέσσερα χάλκινα άλογα που στέκονται ως σήμερα στον Άγιο
Μάρκο της Βενετίας.

> **Πρόσεχε**
>
> Είναι απλούστευση να πούμε ότι η σταυροφορία **σχεδιάστηκε** από την αρχή
> για να καταλάβει την Κωνσταντινούπολη. Οι περισσότεροι ιστορικοί βλέπουν
> μια **αλυσίδα** από συγκυρίες: το χρέος προς τη Βενετία, τις υποσχέσεις
> του Αλεξίου, την ανατροπή του. Η αλυσίδα όμως δεν έγινε στο κενό: υπήρχαν
> ήδη βαθιά καχυποψία ανάμεσα σε Λατίνους και Βυζαντινούς, το σχίσμα του 1054
> και τα εμπορικά συμφέροντα της Βενετίας στην Ανατολή. Το ερώτημα «σχέδιο ή
> σύμπτωση;» συζητιέται ακόμα.

### Παράδειγμα 1: Ο Νικήτας Χωνιάτης για τη λεηλασία του 1204: τι μας λέει και από ποια θέση;

1. **Τι λέει η πηγή.** Ο Νικήτας Χωνιάτης, υψηλόβαθμος αξιωματούχος που ζούσε
   στην Πόλη, γράφει, σε ελεύθερη απόδοση, ότι ακόμα και οι μουσουλμάνοι του
   Σαλαδίνου, όταν πήραν την Ιερουσαλήμ το 1187, φέρθηκαν πιο ανθρώπινα στους
   χριστιανούς από αυτούς που «έφεραν τον σταυρό στους ώμους».
2. **Ποιος γράφει.** Ο Χωνιάτης ήταν **αυτόπτης μάρτυρας**: έχασε το σπίτι του
   και διέφυγε από την Πόλη με την οικογένειά του. Γράφει με πόνο και θυμό.
3. **Τι κάνει η σύγκριση.** Διαλέγει επίτηδες το πιο σκληρό αντιπαράδειγμα για
   έναν χριστιανό αναγνώστη: τον «άπιστο» που φέρθηκε καλύτερα από τους
   ομόθρησκους. Η σύγκριση λέει τόσο για τα γεγονότα όσο και για το αίσθημα
   προδοσίας των Βυζαντινών.
4. **Με άλλες πηγές.** Και δυτικοί χρονογράφοι της σταυροφορίας, όπως ο
   Βιλεαρδουίνος, παραδέχονται τη λεηλασία και το τεράστιο λάφυρο, αν και την
   περιγράφουν ως συνέπεια της «προδοσίας» των Βυζαντινών. Όταν πηγές από δύο
   αντίπαλες πλευρές συμφωνούν σε ένα γεγονός, γίνεται πολύ πιο βέβαιο.
5. **Συμπέρασμα.** Η λεηλασία είναι βέβαιη· η ερμηνεία της διαφέρει ανάλογα με
   το ποιος γράφει. Το 1204 έμεινε στη μνήμη των ορθοδόξων ως τραύμα και βάθυνε
   το χάσμα με τη Δύση περισσότερο από το ίδιο το σχίσμα του 1054.

## Ένας κομματιασμένος κόσμος (1204–1261)

Οι νικητές μοίρασαν την αυτοκρατορία. Στην Πόλη ιδρύθηκε η **Λατινική
Αυτοκρατορία**. Η **Βενετία** πήρε λιμάνια και νησιά κρίσιμα για το εμπόριο:
την **Κρήτη**, την **Εύβοια**, τη Μεθώνη και την Κορώνη. Στην Πελοπόννησο
ιδρύθηκε το φραγκικό **Πριγκιπάτο της Αχαΐας** και στην Αθήνα και στη
Θήβα το **Δουκάτο των Αθηνών**. Αυτή η περίοδος στον ελληνικό χώρο λέγεται
**Φραγκοκρατία**.

Βυζαντινοί άρχοντες όμως έστησαν τρία δικά τους κράτη:

| Κράτος                            | Πού                               | Τι έγινε                             |
| --------------------------------- | --------------------------------- | ------------------------------------ |
| Αυτοκρατορία της **Νίκαιας**      | βορειοδυτική Μικρά Ασία           | το ισχυρότερο· ανέκτησε την Πόλη     |
| Κράτος της **Ηπείρου**            | δυτική Ελλάδα, με κέντρο την Άρτα | ανταγωνίστηκε τη Νίκαια για την Πόλη |
| Αυτοκρατορία της **Τραπεζούντας** | νότια ακτή του Εύξεινου Πόντου    | έμεινε ανεξάρτητη ως το 1461         |

Στις **25 Ιουλίου 1261** στρατός της Νίκαιας μπήκε στην Κωνσταντινούπολη
σχεδόν χωρίς μάχη. Ο **Μιχαήλ Η΄ Παλαιολόγος** στέφθηκε στην Αγία Σοφία. Η
οικογένειά του, οι **Παλαιολόγοι**, κράτησε τον θρόνο ως το τέλος.

## Γιατί η αναστημένη αυτοκρατορία δεν ξαναβρήκε τη δύναμή της

> **Κλειδί**
>
> Η πτώση του 1453 **δεν** έχει μία αιτία. Είναι το αποτέλεσμα πολλών
> παραγόντων που ενίσχυαν ο ένας τον άλλον επί δύο αιώνες:
>
> - **Εδάφη και πλούτος.** Η αυτοκρατορία του 1261 ήταν μικρή, και το εμπόριο
>   το έλεγχαν πια οι **Βενετοί** και οι **Γενουάτες**, με τη δική τους πόλη,
>   τον **Γαλατά**, απέναντι από την Κωνσταντινούπολη.
> - **Εμφύλιοι πόλεμοι.** Τον 14ο αιώνα μέλη της δυναστείας και άρχοντες
>   πολέμησαν μεταξύ τους (1321–1328, 1341–1347), και οι αντίπαλοι ζήτησαν
>   τη βοήθεια ξένων, ανάμεσά τους και των **Οθωμανών**.
> - **Κοινωνικές εντάσεις.** Στη Θεσσαλονίκη οι **Ζηλωτές** κυβέρνησαν την
>   πόλη (1342–1350) σε μια εξέγερση εναντίον των μεγάλων γαιοκτημόνων.
> - **Η πανώλη.** Ο «μαύρος θάνατος» του **1347** αποδεκάτισε τον πληθυσμό.
> - **Ένας νέος, ανερχόμενος αντίπαλος** — οι Οθωμανοί, με πειθαρχημένο
>   στρατό και γείτονες διαιρεμένους.

## Η άνοδος των Οθωμανών

Γύρω στο **1300** ο **Οσμάν** ίδρυσε ένα μικρό εμιράτο στη βορειοδυτική
Μικρά Ασία. Οι διάδοχοί του εκμεταλλεύτηκαν τις διαιρέσεις των γειτόνων
τους. Το **1354**, λίγο αφού είχαν πολεμήσει ως σύμμαχοι σε βυζαντινό
εμφύλιο, πέρασαν στην Ευρώπη και εγκαταστάθηκαν στην **Καλλίπολη**.
Ακολούθησαν η **Αδριανούπολη** (τη δεκαετία του 1360· η ακριβής χρονιά
συζητιέται), η μάχη του **Κοσσυφοπεδίου** με τους Σέρβους (**1389**) και ο
αποκλεισμός της Πόλης από τον σουλτάνο Βαγιαζήτ (1394–1402).

Η Πόλη σώθηκε τότε από το απρόοπτο: το **1402** ο Μογγόλος κατακτητής
**Ταμερλάνος** νίκησε και αιχμαλώτισε τον Βαγιαζήτ στην **Άγκυρα**. Το
οθωμανικό κράτος πέρασε χρόνια εμφυλίου, και το Βυζάντιο κέρδισε μισό αιώνα.
Αλλά οι Οθωμανοί ανέκαμψαν: το **1430** πήραν τη **Θεσσαλονίκη**.

Οι τελευταίοι αυτοκράτορες ζήτησαν βοήθεια από τη Δύση. Το **1439**, στη
**Σύνοδο της Φλωρεντίας**, η βυζαντινή αντιπροσωπεία υπέγραψε την **ένωση των
Εκκλησιών**, με την ελπίδα μιας σταυροφορίας. Στην Πόλη όμως πολλοί
κληρικοί και μεγάλο μέρος του λαού την απέρριψαν, και η δυτική βοήθεια που
ήρθε, στη Βάρνα το 1444, κατέληξε σε ήττα.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Από την αιτία στη συνέπεια*

## Η Άλωση του 1453

Ο σουλτάνος **Μωάμεθ Β΄**, είκοσι ενός χρονών, ήταν αποφασισμένος να πάρει
την Πόλη. Το 1452 έχτισε στον Βόσπορο το κάστρο **Ρούμελι Χισάρ**, για να
ελέγχει τα πλοία. Ένας Ούγγρος τεχνίτης, ο **Ουρβανός**, του κατασκεύασε
τεράστια κανόνια ικανά να γκρεμίζουν τα **θεοδοσιανά τείχη**.

*Το «κανόνι των Δαρδανελίων», που χυτεύτηκε για τον Μωάμεθ Β΄ το 1464, έντεκα χρόνια μετά την Άλωση, και βρίσκεται σήμερα σε μουσείο της Αγγλίας. Είναι φτιαγμένο σε δύο κομμάτια που βιδώνουν μεταξύ τους, για να μεταφέρεται. Οι βομβάρδες του Ουρβανού δεν σώθηκαν, αλλά ήταν κανόνια αυτού του είδους, που έριχναν τεράστιες πέτρινες μπάλες.*

Η πολιορκία ξεκίνησε στις αρχές Απριλίου. Οι αριθμοί είναι αβέβαιοι: οι
πολιορκητές ήταν πιθανότατα από πενήντα ως ογδόντα χιλιάδες (οι πηγές της
εποχής δίνουν πολύ μεγαλύτερους αριθμούς), και οι υπερασπιστές γύρω στις
επτά με οκτώ χιλιάδες — Βυζαντινοί, αλλά και Γενουάτες με αρχηγό τον
**Ιωάννη Ιουστινιάνη**, Βενετοί, Καταλανοί και άλλοι. Μια αλυσίδα έκλεινε
την είσοδο του **Κεράτιου κόλπου**, αλλά στις **22 Απριλίου** οι Οθωμανοί
μετέφεραν πλοία **από τη στεριά** πάνω σε ξύλινες σανίδες και τα έριξαν
στον κόλπο.

Η τελική επίθεση έγινε τα ξημερώματα της **29ης Μαΐου 1453**. Ο Ιουστινιάνης
τραυματίστηκε και απομακρύνθηκε, οι γραμμές λύγισαν και η Πόλη κυριεύτηκε.
Ο τελευταίος αυτοκράτορας, ο **Κωνσταντίνος ΙΑ΄ Παλαιολόγος**, σκοτώθηκε
πολεμώντας· το σώμα του δεν αναγνωρίστηκε ποτέ με βεβαιότητα. Ακολούθησε
λεηλασία και αιχμαλωσία πολλών κατοίκων, όπως ήταν συνήθεια της εποχής για
πόλη που δεν παραδινόταν. Ο Μωάμεθ έκανε την Κωνσταντινούπολη πρωτεύουσά
του, μετέτρεψε την Αγία Σοφία σε τέμενος, και το 1454 διόρισε πατριάρχη τον
**Γεννάδιο Σχολάριο**. Ο **Μυστράς** έπεσε το **1460** και η
**Τραπεζούντα** το **1461**.

*Ο Μωάμεθ Β΄ σε πορτρέτο του 1480, έναν χρόνο πριν από τον θάνατό του, που αποδίδεται στον Βενετό ζωγράφο Τζεντίλε Μπελίνι. Η Βενετία είχε στείλει τον Μπελίνι στην αυλή του σουλτάνου στην Κωνσταντινούπολη. Ότι ο κατακτητής της Πόλης ζήτησε Ιταλό ζωγράφο δείχνει πως τον ενδιέφερε και η τέχνη της Δύσης.*

## Τρεις ματιές στην Άλωση

Οι Έλληνες ιστορικοί που έγραψαν για το 1453 δεν την είδαν με τον ίδιο τρόπο:

| Ιστορικός                     | Ποιος ήταν                                                                  | Η ματιά του                                                              |
| ----------------------------- | --------------------------------------------------------------------------- | ------------------------------------------------------------------------ |
| **Γεώργιος Σφραντζής**        | φίλος και αξιωματούχος του Κωνσταντίνου ΙΑ΄                                 | πόνος για τον αυτοκράτορα και για την Πόλη                               |
| **Δούκας**                    | γραμματέας των Γενουατών αρχόντων της Λέσβου, υπέρ της ένωσης των Εκκλησιών | επικρίνει όσους αρνήθηκαν τη βοήθεια της Δύσης                           |
| **Κριτόβουλος** από την Ίμβρο | αξιωματούχος στην υπηρεσία του Μωάμεθ Β΄                                    | αφιερώνει το έργο του στον σουλτάνο και τον παρουσιάζει ως ικανό ηγεμόνα |

Ο Δούκας αποδίδει στον μέγα δούκα **Λουκά Νοταρά** τη φράση ότι προτιμότερο
είναι να δει κανείς στη μέση της Πόλης «φακιόλιον βασιλεῦον Τούρκων», δηλαδή
τουρκικό σαρίκι, παρά «καλύπτραν λατινικήν», λατινική μίτρα. Η φράση
εκφράζει αληθινό φόβο πολλών για μια υποταγή στην Εκκλησία της Ρώμης, αλλά τη
διασώζει ένας συγγραφέας αντίθετος στον Νοταρά· δεν ξέρουμε αν ειπώθηκε έτσι.

**Μύθοι της Άλωσης.** Η ιστορία ότι οι Βυζαντινοί συζητούσαν «το φύλο των
αγγέλων» ενώ έπεφτε η Πόλη είναι μεταγενέστερη επινόηση, χωρίς βάση στις
πηγές. Η **Κερκόπορτα**, η μικρή πύλη που έμεινε ανοιχτή, αναφέρεται μόνο
από τον Δούκα, και οι ιστορικοί δεν συμφωνούν για τον ρόλο της.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Από το 1204 στο 1453*

> **Θυμήσου**
>
> - **1204**: η Τέταρτη Σταυροφορία καταλαμβάνει την Πόλη, μετά από αλυσίδα
>   συγκυριών — χρέος, υποσχέσεις, ανατροπή.
> - Νίκαια, Ήπειρος, Τραπεζούντα· Λατίνοι και Βενετοί στον ελληνικό χώρο.
> - **1261**: ανάκτηση από τον Μιχαήλ Η΄ Παλαιολόγο.
> - Παρακμή με **πολλές αιτίες**: εμφύλιοι, Ιταλοί έμποροι, πανώλη, Οθωμανοί.
> - **29 Μαΐου 1453**: Άλωση· Κωνσταντίνος ΙΑ΄ και Μωάμεθ Β΄.
> - Οι πηγές για το 1453 γράφτηκαν από διαφορετικές θέσεις: τις διαβάζουμε
>   δίπλα-δίπλα.

## Ερωτήσεις

1. Ποιος ήταν ο αρχικός στόχος της Τέταρτης Σταυροφορίας όταν κηρύχτηκε το 1198;
   - Η Αίγυπτος, και από εκεί η Ιερουσαλήμ
   - Η Κωνσταντινούπολη, για να ενωθούν οι Εκκλησίες
   - Η Ζάρα, και από εκεί οι πόλεις της Δαλματίας
   - Η Προύσα, η πρωτεύουσα των Οθωμανών
2. Ποια αιτία έστειλε πρώτη τη σταυροφορία εκτός πορείας, στη Ζάρα το 1202;
   - Οι σταυροφόροι δεν μπορούσαν να πληρώσουν στη Βενετία τη μεταφορά τους
   - Το σχίσμα του 1054, που έκανε τους σταυροφόρους εχθρούς των ορθοδόξων
   - Η διαταγή του πάπα Ιννοκεντίου Γ΄ να τιμωρηθεί μια ανυπάκουη πόλη
   - Η επίθεση των Οθωμανών στη Δαλματία, που απειλούσε τα πλοία της Βενετίας
3. Ο Νικήτας Χωνιάτης γράφει ότι οι μουσουλμάνοι του Σαλαδίνου φέρθηκαν στην Ιερουσαλήμ πιο ανθρώπινα από τους σταυροφόρους στην Πόλη. Γιατί διαλέγει αυτή τη σύγκριση;
   - Για να δείξει πόσο βαθιά ένιωσαν οι Βυζαντινοί την προδοσία από ομόθρησκους
   - Επειδή ήταν ο ίδιος μουσουλμάνος και θαύμαζε τον Σαλαδίνο
   - Επειδή είχε δει ο ίδιος την άλωση της Ιερουσαλήμ το 1187
   - Για να αποδείξει ότι η λεηλασία δεν έγινε και ότι οι σταυροφόροι φέρθηκαν καλά
4. Ποιο από τα βυζαντινά κράτη που προέκυψαν μετά το 1204 ανέκτησε την Κωνσταντινούπολη;
   - Η Αυτοκρατορία της Νίκαιας
   - Το Κράτος της Ηπείρου
   - Η Αυτοκρατορία της Τραπεζούντας
   - Το Πριγκιπάτο της Αχαΐας
5. Ποια από αυτές τις προτάσεις περιέχει αναχρονισμό;
   - Το 1204 οι σταυροφόροι πολέμησαν στα τείχη μαζί με τους Οθωμανούς
   - Το 1204 Βενετοί με τον δόγη τους συμμετείχαν στην κατάληψη της Πόλης
   - Το 1261 η Γένοβα ήταν σύμμαχος του Μιχαήλ Η΄ απέναντι στη Βενετία
   - Το 1347 η πανώλη έφτασε στην Κωνσταντινούπολη με πλοία από την Κριμαία
6. Ποια ήταν η συνέπεια της μάχης της Άγκυρας το 1402 για το Βυζάντιο;
   - Η Πόλη κέρδισε μισό αιώνα, όσο οι Οθωμανοί ήταν διχασμένοι
   - Η Πόλη έπεσε στους Μογγόλους του Ταμερλάνου μετά τη νίκη τους
   - Το Βυζάντιο ανέκτησε ολόκληρη τη Μικρά Ασία από τους Οθωμανούς
   - Υπογράφηκε η ένωση των Εκκλησιών, με αντάλλαγμα δυτική βοήθεια
7. Πώς πέρασαν τα οθωμανικά πλοία στον Κεράτιο κόλπο το 1453, παρά την αλυσίδα;
   - Τα μετέφεραν από τη στεριά, πάνω σε ξύλινες σανίδες
   - Έσπασαν την αλυσίδα με τα μεγάλα κανόνια του Ουρβανού
   - Τους άνοιξαν την αλυσίδα οι Γενουάτες του Γαλατά
   - Μπήκαν κρυφά τη νύχτα μέσα από την Κερκόπορτα
8. Γιατί ο Κριτόβουλος γράφει για τον Μωάμεθ Β΄ διαφορετικά από τον Σφραντζή;
   - Υπηρετούσε τον σουλτάνο και του αφιέρωσε το έργο του
   - Δεν ήταν Έλληνας, αλλά Τούρκος αξιωματούχος της αυλής
   - Έγραψε αιώνες αργότερα, όταν η Άλωση είχε ξεχαστεί
   - Ήταν φίλος του Κωνσταντίνου ΙΑ΄ και πολέμησε στα τείχη
9. Ο Δούκας αποδίδει στον Λουκά Νοταρά τη φράση ότι προτιμά το τουρκικό σαρίκι από τη λατινική μίτρα. Ποια είναι η πιο προσεκτική ανάγνωση;
   - Εκφράζει τον φόβο πολλών για υποταγή στη Ρώμη, αλλά δεν ξέρουμε αν ειπώθηκε έτσι
   - Αποδεικνύει ότι ο Νοταράς πρόδωσε την Πόλη και άνοιξε τις πύλες στους Οθωμανούς
   - Είναι ακριβή καταγραφή, γιατί ο Δούκας ήταν δίπλα στον Νοταρά όταν την είπε
   - Δείχνει ότι όλοι οι Βυζαντινοί ήθελαν τους Οθωμανούς για κυρίαρχους
10. Ποια από αυτές τις προτάσεις λέει κάτι διαφορετικό από τις άλλες τρεις για τις αιτίες της πτώσης;
   - Η Πόλη έπεσε μόνο επειδή έμεινε ανοιχτή η Κερκόπορτα
   - Οι εμφύλιοι του 14ου αιώνα εξάντλησαν την αυτοκρατορία
   - Το εμπόριο είχε περάσει στους Βενετούς και στους Γενουάτες
   - Τα οθωμανικά κανόνια γκρέμιζαν τα θεοδοσιανά τείχη

## Ασκήσεις

1. Ποιος ήταν ο τελευταίος βυζαντινός αυτοκράτορας, που σκοτώθηκε το 1453;
2. Στη γραμμή χρόνου λείπει η μάχη του 1402, όπου ο Ταμερλάνος αιχμαλώτισε τον σουλτάνο Βαγιαζήτ. Ποια είναι;
   *Γραμμή χρόνου από το 1204 ως το 1453· το όνομα της μάχης του 1402 λείπει.*
3. Η Τέταρτη Σταυροφορία ξεκίνησε για την Αίγυπτο και κατέληξε στην Κωνσταντινούπολη. Εξήγησε πώς έγινε αυτό.
4. «Όσοι δεν είχαν ξαναδεί την Κωνσταντινούπολη την κοίταζαν ώρα πολλή· δεν μπορούσαν να πιστέψουν ότι υπάρχει σε όλο τον κόσμο τόσο πλούσια πόλη. […] Τόσα λάφυρα δεν πάρθηκαν ποτέ σε καμία πόλη από τότε που πλάστηκε ο κόσμος.» — Γοδεφρείδος Βιλεαρδουίνος, Η κατάκτηση της Κωνσταντινουπόλεως, αρχές 13ου αι. Ο Βιλεαρδουίνος ήταν ένας από τους αρχηγούς της σταυροφορίας. Από ποια ματιά γράφει, και τι μας λέει η πηγή;
5. «Μετά το 1204 η Άλωση του 1453 ήταν αναπόφευκτη.» Συμφωνείς; Δώσε ένα επιχείρημα υπέρ και ένα κατά.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-b/history/fall-of-constantinople
