# Ο Διαφωτισμός

> Λογική, δικαιώματα, και ο νεοελληνικός Διαφωτισμός του Κοραή και του Ρήγα.

Ιστορία, Β΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-b/history/enlightenment

## Τι θα μάθεις

- Να συνδέεις τους βασικούς στοχαστές του Διαφωτισμού (Λοκ, Μοντεσκιέ, Βολταίρος, Ρουσό) με τις ιδέες τους για την εξουσία και τα δικαιώματα.
- Να εξηγείς πώς οι ιδέες έγιναν κείμενα και θεσμοί το 1776 και το 1789, και ποιοι έμειναν έξω από τα νέα δικαιώματα.
- Να περιγράφεις τις φάσεις και τους φορείς του Νεοελληνικού Διαφωτισμού και τις διαφωνίες του, για τη γλώσσα και για την επανάσταση.
- Να συγκρίνεις δύο πηγές του 1798, την «Πατρική» και την «Αδελφική Διδασκαλία», και να εξηγείς τη θέση της καθεμιάς.

## «Τόλμα να σκέφτεσαι»

Το 1784 ο Γερμανός φιλόσοφος **Ιμμάνουελ Καντ** απάντησε στο ερώτημα «τι είναι
Διαφωτισμός;» με ένα σύνθημα από τον Ορατίο: *Sapere aude!* — «έχε το θάρρος
να χρησιμοποιείς τη δική σου νόηση». Διαφωτισμός, έλεγε, είναι η έξοδος του
ανθρώπου από την ανωριμότητα, από τη συνήθεια να αφήνει άλλους να σκέφτονται
για λογαριασμό του.

Ο Διαφωτισμός ήταν ένα κίνημα ιδεών του **17ου και κυρίως του 18ου αιώνα**. Είχε
πίσω του την **επιστημονική επανάσταση**: αν ο Νεύτων μπορούσε να εξηγήσει με
νόμους την κίνηση των πλανητών, γιατί να μην εξεταστούν με τη **λογική** και
η εξουσία, η θρησκεία, η οικονομία, η εκπαίδευση;

## Οι στοχαστές και οι ιδέες τους

| Στοχαστής                  | Βασικό έργο                            | Η ιδέα                                                                                                                                                                            |
| -------------------------- | -------------------------------------- | --------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- |
| **Τζον Λοκ** (Αγγλία)      | Δύο πραγματείες περί κυβερνήσεως, 1689 | Κάθε άνθρωπος έχει **φυσικά δικαιώματα**: ζωή, ελευθερία, ιδιοκτησία. Η κυβέρνηση στηρίζεται στη **συναίνεση** των πολιτών· αν τα παραβιάσει, οι πολίτες μπορούν να την αλλάξουν. |
| **Μοντεσκιέ** (Γαλλία)     | Το πνεύμα των νόμων, 1748              | **Διάκριση των εξουσιών**: νομοθετική, εκτελεστική και δικαστική σε διαφορετικά χέρια, ώστε η μία να συγκρατεί την άλλη.                                                          |
| **Βολταίρος** (Γαλλία)     | Πραγματεία για την ανεξιθρησκία, 1763  | **Ανεξιθρησκία** και ελευθερία της έκφρασης· σφοδρή κριτική στον θρησκευτικό φανατισμό.                                                                                           |
| **Ζαν-Ζακ Ρουσό** (Γενεύη) | Το κοινωνικό συμβόλαιο, 1762           | **Λαϊκή κυριαρχία**: η εξουσία ανήκει στο σύνολο των πολιτών, όχι στον βασιλιά.                                                                                                   |

Οι ιδέες κυκλοφόρησαν με βιβλία, εφημερίδες, σαλόνια, καφενεία, και με τη
μεγάλη **Εγκυκλοπαίδεια** του Ντιντερό και του Ντ' Αλαμπέρ (πρώτος τόμος το
1751\), που ήθελε να συγκεντρώσει όλη τη γνώση της εποχής.

*Η σελίδα τίτλου του πρώτου τόμου της «Εγκυκλοπαίδειας», το 1751. Βρες τα ονόματα: DIDEROT, που την επιμελήθηκε, και D'ALEMBERT, για το μαθηματικό μέρος. Ο τίτλος υπόσχεται «λεξικό» όχι μόνο των επιστημών αλλά και των τεχνών και των επαγγελμάτων: και η δουλειά του τεχνίτη άξιζε θέση στη γνώση.*

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ποιος στοχαστής θα το έλεγε;*

## Από τις ιδέες στα κείμενα

Κάποιοι μονάρχες, όπως ο **Φρειδερίκος Β΄** της Πρωσίας, η **Αικατερίνη Β΄**
της Ρωσίας και ο **Ιωσήφ Β΄** της Αυστρίας, υιοθέτησαν ιδέες του Διαφωτισμού
για την εκπαίδευση, τη διοίκηση ή την ανεξιθρησκία, χωρίς να παραχωρήσουν
εξουσία. Ονομάστηκαν **φωτισμένοι δεσπότες**: όλα για τον λαό, τίποτα από τον
λαό.

Αλλού οι ιδέες έγιναν επανάσταση. Η **Διακήρυξη της Ανεξαρτησίας** των ΗΠΑ
(1776) έγραφε ότι όλοι οι άνθρωποι πλάστηκαν ίσοι και έχουν δικαίωμα στη ζωή,
στην ελευθερία και στην αναζήτηση της ευτυχίας. Η γαλλική **Διακήρυξη των
Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και του Πολίτη** (1789) άρχιζε: «Οι άνθρωποι
γεννιούνται και παραμένουν ελεύθεροι και ίσοι στα δικαιώματα».

*Η γαλλική Διακήρυξη του 1789 σε πίνακα του Ζαν-Ζακ-Φρανσουά Λε Μπαρμπιέ, στο Μουσείο Καρναβαλέ του Παρισιού. Τα άρθρα είναι γραμμένα σε δύο πλάκες, σαν τις πλάκες του νόμου. Αριστερά η Γαλλία κρατά σπασμένες αλυσίδες· δεξιά ένας φτερωτός άγγελος δείχνει το κείμενο.*

> **Κλειδί**
>
> Ο Διαφωτισμός έδωσε μια γλώσσα που δεν υπήρχε πριν: **δικαιώματα που ανήκουν σε
> κάθε άνθρωπο**, όχι προνόμια που χαρίζει ο ηγεμόνας. Η γλώσσα αυτή ήταν όμως
> **ευρύτερη από την πράξη της εποχής**: γυναίκες, σκλάβοι και φτωχοί έμειναν
> αρχικά έξω. Αλλά επειδή μιλούσε για «όλους», έδωσε σε όσους αποκλείστηκαν το
> επιχείρημα για να διεκδικήσουν τα ίδια δικαιώματα.

### Παράδειγμα 1: Διάβασε μια πηγή: «ελεύθεροι και ίσοι» — ποιοι;

1. **Η πηγή.** Το πρώτο άρθρο της γαλλικής Διακήρυξης του 1789: «Οι άνθρωποι
   γεννιούνται και παραμένουν ελεύθεροι και ίσοι στα δικαιώματα». Η λέξη
   «άνθρωποι» δεν εξαιρεί κανέναν.
2. **Τι έγινε στην πράξη.** Οι πρώτοι εκλογικοί νόμοι (1789–1791) έδωσαν ψήφο
   μόνο σε άνδρες που πλήρωναν ορισμένο φόρο· οι γυναίκες δεν ψήφιζαν καθόλου. Στις γαλλικές αποικίες της Καραϊβικής συνεχίστηκε
   η δουλεία.
3. **Η αντίδραση.** Το 1791 η **Ολυμπ ντε Γκουζ** έγραψε μια «Διακήρυξη των
   Δικαιωμάτων της Γυναίκας και της Πολίτιδος», αντιγράφοντας τη δομή του
   κειμένου του 1789. Η δουλεία καταργήθηκε στις γαλλικές αποικίες το 1794, ύστερα
   από εξέγερση των σκλάβων στον Άγιο Δομίνικο (σημερινή Αϊτή), και ο Ναπολέων την
   επανέφερε το 1802.
4. **Το συμπέρασμα.** Μια πηγή μπορεί να λέει περισσότερα από όσα εννοούσαν οι
   συντάκτες της. Γι' αυτό ρωτάμε πάντα δύο πράγματα: τι **γράφει** το κείμενο
   και πώς **εφαρμόστηκε**.

## Ο Νεοελληνικός Διαφωτισμός

Οι ιστορικοί τοποθετούν τον Νεοελληνικό Διαφωτισμό περίπου από τα **μέσα του
18ου αιώνα ως το 1821**. Τον στήριξαν τρεις ομάδες:

- **Οι έμποροι της διασποράς** (Βιέννη, Τεργέστη, Βενετία, Οδησσός), που
  πλούτισαν ιδίως μετά τη συνθήκη του **Κιουτσούκ Καϊναρτζή** (1774), η οποία
  επέτρεψε σε ορθόδοξους υπηκόους του σουλτάνου να ταξιδεύουν με ρωσική σημαία.
- **Οι Φαναριώτες**, με τις αυλές και τις Ακαδημίες του Βουκουρεστίου και του
  Ιασίου.
- **Λόγιοι κληρικοί και δάσκαλοι**, όπως ο Ευγένιος Βούλγαρης και ο Νικηφόρος
  Θεοτόκης, που δίδαξαν τη νέα φιλοσοφία και τη φυσική του Νεύτωνα.

Με τα χρόνια ο τόνος άλλαξε. Στην αρχή το ζητούμενο ήταν οι **επιστήμες** και
η **παιδεία**. Μετά το 1789 μπήκε στο κέντρο η **πολιτική**: το έθνος, η
ελευθερία, το σύνταγμα. Το 1797 ο **Ρήγας** τύπωσε στη Βιέννη ένα σχέδιο
συντάγματος στηριγμένο στο γαλλικό Σύνταγμα του 1793, με ένα άρθρο που έλεγε,
σε ελεύθερη απόδοση, ότι όλοι οι άνθρωποι, χριστιανοί και Τούρκοι, είναι από τη
φύση τους ίσοι. Το 1806 κυκλοφόρησε στην Ιταλία η **Ελληνική Νομαρχία** ενός
«Ανωνύμου του Έλληνος», που καλούσε ανοιχτά σε ένοπλο αγώνα και κατηγορούσε
όσους προεστούς και αρχιερείς συνεργάζονταν με τους Οθωμανούς.

Ανάμεσα σε όλους ξεχωρίζει ο **Αδαμάντιος Κοραής** (1748–1833). Από το Παρίσι
εξέδιδε αρχαίους συγγραφείς στην **Ελληνική Βιβλιοθήκη** (από το 1805), με
μακριούς προλόγους όπου μιλούσε για πολιτική αρετή, νόμους και ελευθερία.

## Δύο μεγάλες διαφωνίες

**Η γλώσσα.** Σε ποια γλώσσα θα μορφωθεί το Γένος;

| Θέση        | Εκπρόσωποι                           | Τι υποστήριζαν                                                                          |
| ----------- | ------------------------------------ | --------------------------------------------------------------------------------------- |
| Αρχαϊσμός   | Νεόφυτος Δούκας                      | γραφή όσο πιο κοντά στα αρχαία ελληνικά                                                 |
| «Μέση οδός» | Αδαμάντιος Κοραής                    | η ομιλούμενη γλώσσα, «διορθωμένη» από ξένες λέξεις και τύπους — η ρίζα της καθαρεύουσας |
| Δημοτική    | Δημήτριος Καταρτζής, Ιωάννης Βηλαράς | η γλώσσα όπως τη μιλά ο λαός                                                            |

**Η επανάσταση και η Εκκλησία.** Μετά τη Γαλλική Επανάσταση, και ενώ τα γαλλικά
στρατεύματα έφταναν στα Επτάνησα (1797), η ηγεσία της Εκκλησίας φοβήθηκε. Φοβόταν
την αθεΐα που συνέδεε με τη Γαλλία και τα αντίποινα του σουλτάνου εναντίον
των ορθοδόξων. Όχι όμως όλοι οι κληρικοί: πολλοί δάσκαλοι του Διαφωτισμού
ήταν οι ίδιοι κληρικοί.

### Παράδειγμα 2: Σύγκρινε δύο πηγές του 1798: «Πατρική» και «Αδελφική Διδασκαλία»

1. **Πηγή Α, σε ελεύθερη απόδοση.** Η **Πατρική Διδασκαλία** τυπώθηκε στην
   Κωνσταντινούπολη το 1798 με το όνομα του Πατριάρχη Ιεροσολύμων Ανθίμου. Έλεγε
   ότι ο Θεός ανέδειξε την Οθωμανική Αυτοκρατορία για να προφυλάξει την Ορθοδοξία
   από τους αιρετικούς Λατίνους, και ότι το «σύστημα της ελευθερίας» είναι παγίδα
   του διαβόλου. Καλούσε τους πιστούς σε υπακοή.
2. **Πηγή Β, σε ελεύθερη απόδοση.** Την ίδια χρονιά ο **Κοραής** απάντησε ανώνυμα
   με την **Αδελφική Διδασκαλία**. Υποστήριζε ότι η Πατρική Διδασκαλία δεν
   εκφράζει το πνεύμα του Ευαγγελίου, ότι η ελευθερία δεν είναι αντίθετη στην
   πίστη, και ότι ο συντάκτης της μιλούσε από φόβο ή υπό την πίεση των
   Οθωμανών.
3. **Ποιος μιλάει και από πού.** Η Πηγή Α γράφτηκε μέσα στην Κωνσταντινούπολη,
   από έναν θεσμό υπόλογο στον σουλτάνο, σε χρονιά γαλλικής εκστρατείας στην
   Αίγυπτο και γαλλικής παρουσίας στα Επτάνησα. Η Πηγή Β γράφτηκε στο Παρίσι,
   μακριά από οθωμανική εξουσία. Η θέση του καθενός εξηγεί εν μέρει τι μπορούσε
   να γράψει.
4. **Το συμπέρασμα.** Και οι δύο μιλούν στο όνομα της πίστης, αλλά βγάζουν
   αντίθετο πολιτικό συμπέρασμα: **υποταγή** η μία, **ελευθερία** η άλλη. Η
   σύγκρουση δεν ήταν απλώς «Εκκλησία εναντίον Διαφωτισμού»· ήταν σύγκρουση για
   το τι απαιτεί η πίστη σε μια επικίνδυνη εποχή.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Από τον Λοκ στη Νομαρχία*

> **Πρόσεχε**
>
> Ο Διαφωτισμός **δεν** ήταν ένα κίνημα αθέων. Λίγοι στοχαστές ήταν άθεοι· οι
> περισσότεροι πίστευαν σε Θεό, αλλά απέρριπταν τον φανατισμό και την εξουσία
> της Εκκλησίας πάνω στη σκέψη. Στον ελληνικό χώρο ο Ευγένιος Βούλγαρης και ο
> Νικηφόρος Θεοτόκης, που δίδαξαν τη φυσική του Νεύτωνα, ήταν κληρικοί, και
> έγιναν και οι δύο αρχιεπίσκοποι στη Ρωσία.

> **Θυμήσου**
>
> - Διαφωτισμός: **λογική**, **φυσικά δικαιώματα**, **ανεξιθρησκία**, **διάκριση
>   εξουσιών**, **λαϊκή κυριαρχία** — Λοκ, Μοντεσκιέ, Βολταίρος, Ρουσό.
> - Οι ιδέες έγιναν κείμενα το **1776** και το **1789**, αλλά γυναίκες, σκλάβοι
>   και φτωχοί έμειναν αρχικά έξω.
> - Νεοελληνικός Διαφωτισμός: περίπου **μέσα 18ου αιώνα – 1821**· έμποροι,
>   Φαναριώτες, λόγιοι κληρικοί· από την παιδεία στην πολιτική μετά το 1789.
> - Διαφωνίες: **γλωσσικό ζήτημα** (αρχαϊσμός, «μέση οδός», δημοτική) και
>   **υποταγή ή ελευθερία** (Πατρική και Αδελφική Διδασκαλία, 1798).

## Ερωτήσεις

1. Ο Καντ όρισε τον Διαφωτισμό με το σύνθημα «Sapere aude». Τι ζητούσε από τον άνθρωπο;
   - Να έχει το θάρρος να σκέφτεται με τη δική του νόηση
   - Να υπακούει στους μορφωμένους και στους δασκάλους του
   - Να εγκαταλείψει κάθε θρησκεία
   - Να ξεσηκωθεί αμέσως εναντίον του βασιλιά
2. Ένα σύνταγμα ορίζει ότι τους νόμους τους ψηφίζει η Βουλή, τους εφαρμόζει η κυβέρνηση και τις διαφορές τις κρίνουν ανεξάρτητα δικαστήρια. Ποιου στοχαστή την ιδέα εφαρμόζει;
   - Του Μοντεσκιέ
   - Του Ρουσό
   - Του Βολταίρου
   - Του Καντ
3. Σύμφωνα με τον Λοκ, τι μπορούν να κάνουν οι πολίτες αν μια κυβέρνηση παραβιάζει τη ζωή, την ελευθερία και την ιδιοκτησία τους;
   - Να την αλλάξουν, γιατί η εξουσία της στηρίζεται στη συναίνεσή τους
   - Τίποτα, γιατί ο βασιλιάς κυβερνά με θεϊκό δίκαιο και λογοδοτεί μόνο στον Θεό
   - Να ζητήσουν από την Εκκλησία να αποφασίσει ποιος θα κυβερνά
   - Να περιμένουν έναν φωτισμένο δεσπότη που θα κάνει μεταρρυθμίσεις
4. Ποια φράση περιγράφει καλύτερα τον φωτισμένο δεσποτισμό του Φρειδερίκου Β΄ ή της Αικατερίνης Β΄;
   - Μεταρρυθμίσεις για τον λαό, χωρίς να μοιράζεται η εξουσία με τον λαό
   - Βασιλείς που παραχώρησαν δημοκρατικό σύνταγμα και εκλεγμένη βουλή
   - Βασιλείς που απαγόρευσαν κάθε ιδέα του Διαφωτισμού στα κράτη τους
   - Η κυβέρνηση της Γαλλικής Επανάστασης, μετά την πτώση της μοναρχίας
5. Η Διακήρυξη του 1789 έγραφε ότι οι άνθρωποι γεννιούνται ελεύθεροι και ίσοι. Ποιο γεγονός δείχνει ότι στην πράξη δεν ίσχυε για όλους;
   - Το 1791 η Ολυμπ ντε Γκουζ χρειάστηκε να γράψει ξεχωριστή Διακήρυξη για τα δικαιώματα της γυναίκας
   - Το 1776 οι ΗΠΑ κήρυξαν την ανεξαρτησία τους, στο όνομα των φυσικών δικαιωμάτων
   - Το 1762 κυκλοφόρησε το Κοινωνικό συμβόλαιο του Ρουσό, για τη λαϊκή κυριαρχία
   - Το 1794 καταργήθηκε η δουλεία στις γαλλικές αποικίες, μετά από εξέγερση των σκλάβων
6. Ποια συνέπεια είχε η συνθήκη του Κιουτσούκ Καϊναρτζή (1774) για τον Νεοελληνικό Διαφωτισμό;
   - Ευνόησε την ελληνική ναυτιλία και το εμπόριο, που χρηματοδότησαν βιβλία και σχολεία
   - Ίδρυσε το πρώτο ελληνικό κράτος, με πρωτεύουσα το Ναύπλιο και δικό του σύνταγμα
   - Απαγόρευσε την εκτύπωση ελληνικών βιβλίων στη Βιέννη, στη Βενετία και στην Τεργέστη
   - Έφερε τον Κοραή πίσω από το Παρίσι, για να ιδρύσει σχολεία στη Σμύρνη
7. Ένας λόγιος του 1810 γράφει: «Ας κρατήσουμε τη γλώσσα που μιλάμε, αλλά να τη διορθώσουμε από τις ξένες λέξεις και τους λαϊκούς τύπους». Ποια θέση υποστηρίζει;
   - Τη «μέση οδό» του Κοραή
   - Τον αρχαϊσμό
   - Τη δημοτική του Βηλαρά
   - Τη γαλλική ως γλώσσα της παιδείας
8. Ένα κείμενο του 1798, τυπωμένο στην Κωνσταντινούπολη, λέει ότι ο Θεός ανέδειξε την Οθωμανική Αυτοκρατορία για να προφυλάξει την Ορθοδοξία από τους Λατίνους. Ποια είναι η πιθανότερη πολιτική πρόθεσή του;
   - Να αποτρέψει τους ορθοδόξους από τις επαναστατικές ιδέες και να τους καλέσει σε υπακοή
   - Να προετοιμάσει την Επανάσταση και να ξεσηκώσει τους ορθοδόξους κατά του σουλτάνου
   - Να διαδώσει τη γαλλική φιλοσοφία και τις ιδέες της Διακήρυξης του 1789
   - Να ζητήσει ένωση με την Καθολική Εκκλησία και στρατιωτική βοήθεια από τους Λατίνους της Δύσης
9. Ποια σκηνή είναι αναχρονισμός;
   - Το 1797 ο Ρήγας διαβάζει στη Βιέννη την Ελληνική Νομαρχία και εμπνέεται από αυτήν
   - Το 1798 ο Κοραής γράφει στο Παρίσι την Αδελφική Διδασκαλία
   - Το 1790 ένας μαθητής στην Ακαδημία του Βουκουρεστίου μαθαίνει τη φυσική του Νεύτωνα
   - Το 1763 ο Βολταίρος γράφει για την ανεξιθρησκία
10. Ποια πρόταση για τον Νεοελληνικό Διαφωτισμό λέει κάτι διαφορετικό από τις άλλες τρεις;
   - Ήταν έργο αθέων που πολεμούσαν την Εκκλησία
   - Τον στήριξαν έμποροι της διασποράς με χρήματα για βιβλία και σχολεία
   - Κληρικοί, όπως ο Βούλγαρης και ο Θεοτόκης, δίδαξαν τη νέα φιλοσοφία
   - Οι Φαναριώτες ίδρυσαν ή στήριξαν Ακαδημίες στο Βουκουρέστι και στο Ιάσιο

## Ασκήσεις

1. Ποιος στοχαστής έγραψε το «Κοινωνικό συμβόλαιο» (1762) και ποια ιδέα του συνδέεται με αυτό;
2. Στη γραμμή χρόνου λείπει η χρονιά που ο Ρήγας τύπωσε στη Βιέννη τον Θούριο και τη Χάρτα. Ποια είναι;
   *Γραμμή χρόνου του Διαφωτισμού από το 1689 ως το 1806· η χρονιά του Ρήγα λείπει.*
3. Πώς άλλαξε ο Νεοελληνικός Διαφωτισμός μετά το 1789, και γιατί;
4. «Δεν χρειάζεται μεγάλη τέχνη για να αποδείξει κανείς ότι οι χριστιανοί πρέπει να ανέχονται ο ένας τον άλλον. Πάω πιο μακριά: λέω ότι πρέπει να βλέπουμε όλους τους ανθρώπους ως αδελφούς μας. Τι; Ο Τούρκος αδελφός μου; Ο Κινέζος; Ο Εβραίος; Ναι, χωρίς αμφιβολία· δεν είμαστε όλοι παιδιά του ίδιου πατέρα και πλάσματα του ίδιου Θεού;» — Βολταίρος, Πραγματεία για την ανεξιθρησκία, κεφ. 22, 1763, ελεύθερη απόδοση. Τι ζητά ο Βολταίρος, και γιατί ήταν τολμηρό στην Ευρώπη της εποχής του;
5. Η Διακήρυξη του 1789 έγραφε ότι οι άνθρωποι γεννιούνται «ελεύθεροι και ίσοι», αλλά άφησε έξω γυναίκες και σκλάβους. Ήταν υποκρισία ή ένα πρώτο βήμα; Δώσε ένα επιχείρημα για κάθε άποψη.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-b/history/enlightenment
