# Σταυροφορίες και μεσαιωνικές πόλεις

> Πόλεμοι στο όνομα της πίστης, εμπόριο, και η γέννηση των πανεπιστημίων.

Ιστορία, Β΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-b/history/crusades-towns

## Τι θα μάθεις

- Να εξηγείς τα πολλά κίνητρα όσων πήραν μέρος στις Σταυροφορίες.
- Να περιγράφεις τις Σταυροφορίες από τη σκοπιά των Λατίνων, των Βυζαντινών και των μουσουλμάνων.
- Να εξηγείς πώς ξαναγεννήθηκαν οι πόλεις και ποιος ήταν ο ρόλος των συντεχνιών.
- Να περιγράφεις πώς γεννήθηκαν τα πρώτα πανεπιστήμια.

## Ένα κάλεσμα στην Κλερμόν

Στα τέλη του 11ου αιώνα οι **Σελτζούκοι Τούρκοι**, μουσουλμάνοι που είχαν
έρθει από την Κεντρική Ασία, κυριαρχούσαν σε μεγάλο μέρος της Μέσης Ανατολής.
Το 1071 είχαν νικήσει τους Βυζαντινούς στο **Ματζικέρτ** και είχαν απλωθεί στη
Μικρά Ασία. Ο αυτοκράτορας **Αλέξιος Α΄ Κομνηνός** ζήτησε από τον πάπα
βοήθεια: ήθελε μισθοφόρους πολεμιστές από τη Δύση.

Τον Νοέμβριο του **1095**, στη σύνοδο της **Κλερμόν** στη Γαλλία, ο πάπας
**Ουρβανός Β΄** κάλεσε τους χριστιανούς της Δύσης σε ένοπλη πορεία προς την
Ανατολή, για να βοηθήσουν τους χριστιανούς εκεί και να ελευθερώσουν την
**Ιερουσαλήμ**, την πόλη των Αγίων Τόπων. Όσοι έπαιρναν μέρος έραβαν έναν σταυρό
στα ρούχα τους. Γι' αυτό αργότερα ονομάστηκαν **σταυροφόροι**.

## Γιατί ξεκίνησαν τόσοι άνθρωποι;

Δεκάδες χιλιάδες άνθρωποι άφησαν τα σπίτια τους για ένα ταξίδι χιλιάδων
χιλιομέτρων. Δεν είχαν όλοι τον ίδιο λόγο:

- **Θρησκευτική πίστη.** Η πορεία θεωρούνταν **προσκύνημα**. Ο πάπας υποσχέθηκε
  ότι θα σβήσει η ποινή για τις αμαρτίες όσων πήγαιναν. Για πολλούς αυτό
  μετρούσε περισσότερο από όλα.
- **Τα σχέδια του πάπα.** Ο πάπας ήθελε να εμφανιστεί αρχηγός όλης της
  χριστιανοσύνης, και ίσως να φέρει πιο κοντά την Εκκλησία της Ανατολής, με την
  οποία είχαν χωρίσει το 1054.
- **Γη και πλούτος.** Στη Δύση το φέουδο το κληρονομούσε συνήθως ο μεγαλύτερος
  γιος. Κάποιοι μικρότεροι γιοι ευγενών έψαχναν δικά τους εδάφη, αν και το
  ταξίδι κόστιζε τόσο, που πολλοί πούλησαν ή υποθήκευσαν γη για να το κάνουν.
- **Εμπόριο.** Ιταλικές πόλεις, όπως η **Βενετία**, η **Γένοβα** και η **Πίζα**,
  έδιναν πλοία και ζητούσαν σε αντάλλαγμα λιμάνια και εμπορικά προνόμια.
- **Φτώχεια και περιπέτεια.** Για πολλούς χωρικούς ήταν διέξοδος από μια σκληρή
  ζωή.

> **Κλειδί**
>
> Οι Σταυροφορίες ήταν **πόλεμοι στο όνομα της πίστης**, αλλά δεν εξηγούνται μόνο
> με την πίστη. Θρησκευτική αφοσίωση, φιλοδοξίες του πάπα, πείνα για γη,
> εμπορικά συμφέροντα και απλή απόγνωση έσπρωξαν διαφορετικούς ανθρώπους στον
> ίδιο δρόμο. Και ο καθένας έβλεπε το ίδιο γεγονός αλλιώς: ο σταυροφόρος ως
> προσκύνημα, ο μουσουλμάνος ως εισβολή, ο Βυζαντινός ως επικίνδυνη βοήθεια.

## Από το 1096 ως το 1291

Πρώτη ξεκίνησε το **1096** μια ανοργάνωτη στρατιά φτωχών, η «Σταυροφορία των
Λαϊκών». Στον δρόμο τους, σε πόλεις του Ρήνου, ομάδες σταυροφόρων **σφαγίασαν
εβραϊκές κοινότητες**. Οι περισσότεροι από αυτούς σκοτώθηκαν μόλις πέρασαν στη
Μικρά Ασία.

Η οργανωμένη **Α΄ Σταυροφορία** των ευγενών πέρασε από την Κωνσταντινούπολη και
κατέλαβε την **Ιερουσαλήμ** τον Ιούλιο του **1099**, παίρνοντάς την από τους
Φατιμίδες της Αιγύπτου. Η κατάληψη συνοδεύτηκε από **σφαγή** μουσουλμάνων και
Εβραίων κατοίκων, που την περιγράφουν και χριστιανικές και μουσουλμανικές πηγές.
Οι σταυροφόροι ίδρυσαν στην ακτή της Συρίας και της Παλαιστίνης τα
**σταυροφορικά κράτη**, με κέντρο το Βασίλειο της Ιερουσαλήμ.

*Το Κρακ των Ιπποτών στη Συρία, από τα μεγαλύτερα κάστρα των σταυροφορικών κρατών. Το κράτησαν για πάνω από έναν αιώνα οι Ιωαννίτες ιππότες. Πρόσεξε τα δύο δαχτυλίδια τειχών, το ένα μέσα στο άλλο: αν έπεφτε το εξωτερικό, οι υπερασπιστές συνέχιζαν από το εσωτερικό.*

Ο μουσουλμανικός κόσμος, διαιρεμένος στην αρχή, ενώθηκε σιγά σιγά. Ο σουλτάνος
**Σαλαντίν** νίκησε τους σταυροφόρους στο **Χαττίν** και πήρε πίσω την
Ιερουσαλήμ το **1187**. Αυτή τη φορά οι κάτοικοι δεν σφαγιάστηκαν: όσοι
πλήρωσαν λύτρα έφυγαν ελεύθεροι, αν και πολλοί που δεν μπορούσαν να πληρώσουν
έγιναν σκλάβοι. Η Γ΄ Σταυροφορία (1189–1192), με τον Ριχάρδο τον Λεοντόκαρδο
της Αγγλίας, δεν ξαναπήρε την πόλη, αλλά πέτυχε να μπορούν οι χριστιανοί
προσκυνητές να την επισκέπτονται.

Η **Δ΄ Σταυροφορία** δεν έφτασε ποτέ στους Αγίους Τόπους: το **1204** κατέλαβε
και λεηλάτησε την **Κωνσταντινούπολη**. Αυτή την ιστορία τη βλέπουμε στην ενότητα
για το Βυζάντιο από το 1204 ως το 1453. Το τελευταίο φρούριο των σταυροφόρων,
η **Άκρα**, έπεσε το **1291**.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Δύο αιώνες Σταυροφορίες*

## Τι άφησαν πίσω τους οι Σταυροφορίες

Στρατιωτικά οι Σταυροφορίες **απέτυχαν**: μετά από δύο αιώνες οι Άγιοι Τόποι
έμειναν στους μουσουλμάνους. Οι συνέπειές τους όμως κράτησαν πολύ:

- Οι ιταλικές πόλεις **πλούτισαν**. Μπαχαρικά, ζάχαρη, μετάξι και άλλα προϊόντα
  της Ανατολής έγιναν πιο γνωστά και πιο περιζήτητα στη Δύση.
- Η καχυποψία ανάμεσα σε **Λατίνους και Βυζαντινούς** βάθυνε, και κορυφώθηκε με
  το 1204. Το Βυζάντιο δεν ξαναβρήκε ποτέ την παλιά του δύναμη.
- Οι σχέσεις **χριστιανών και μουσουλμάνων** πικράθηκαν για αιώνες, και η
  ανάμνηση των σφαγών έμεινε ζωντανή και στις δύο πλευρές.
- Οι **εβραϊκές κοινότητες** της Ευρώπης γνώρισαν για πρώτη φορά τόσο μεγάλης
  έκτασης βία, που θα επαναλαμβανόταν στο μέλλον.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Αιτία ή συνέπεια;*

## Οι πόλεις ξαναζωντανεύουν

Από τον 11ο αιώνα, ανεξάρτητα από τις Σταυροφορίες αλλά την ίδια εποχή, η
Δύση άλλαζε. Το **βαρύ άροτρο**, το παραγεμισμένο περιλαίμιο που άφηνε το άλογο
να τραβά χωρίς να πνίγεται, οι νερόμυλοι και η **καλλιέργεια σε τρία χωράφια**,
όπου κάθε χρόνο μόνο το ένα έμενε σε αγρανάπαυση, έδωσαν
περισσότερη τροφή. Ο πληθυσμός μεγάλωσε, και οι επιπλέον άνθρωποι και τα
επιπλέον προϊόντα βρήκαν δρόμο προς τις αγορές.

Γύρω από κάστρα, μοναστήρια, λιμάνια και σταυροδρόμια μεγάλωσαν **πόλεις**.
Οι κάτοικοί τους, έμποροι και τεχνίτες, ονομάστηκαν **αστοί** (από το γερμανικό
*burg*, τον οχυρωμένο οικισμό, πήρε το όνομά του ο *bourgeois*). Οι αστοί δεν
χωρούσαν στο σχήμα «προσεύχονται, πολεμούν, εργάζονται τη γη». Διεκδίκησαν
από τον άρχοντα ή τον βασιλιά, συχνά με χρήματα, γραπτά **προνόμια**: να
εκλέγουν δικούς τους άρχοντες, να έχουν δικά τους δικαστήρια, να μην
πληρώνουν αυθαίρετους φόρους.

Σε πολλές περιοχές ίσχυε ότι ένας δουλοπάροικος που ζούσε στην πόλη **έναν
χρόνο και μία μέρα** χωρίς να τον διεκδικήσει ο άρχοντάς του γινόταν ελεύθερος.
Οι Γερμανοί ιστορικοί του 19ου αιώνα το έκαναν παροιμία: «ο αέρας της πόλης σε
κάνει ελεύθερο».

Κάθε επάγγελμα οργανωνόταν σε **συντεχνία**: οι αρτοποιοί, οι υφαντές, οι
χρυσοχόοι. Η συντεχνία όριζε τις τιμές και την ποιότητα, ποιος μπορούσε να
ανοίξει εργαστήριο και πόσοι μαθητευόμενοι επιτρέπονταν. Ένα αγόρι ξεκινούσε
**μαθητευόμενος** σε έναν **μάστορα**, γινόταν **καλφάς** (τεχνίτης με
μεροκάματο), και μόνο αν έφτιαχνε ένα «αριστούργημα» που ενέκρινε η συντεχνία
γινόταν κι αυτός μάστορας.

*Σπίτια συντεχνιών στην όχθη Γκράσλεϊ της Γάνδης, στο σημερινό Βέλγιο. Κάθε συντεχνία, όπως των βαρκάρηδων ή των εμπόρων σιτηρών, είχε δικό της σπίτι για τις συνελεύσεις της, και ήθελε η πρόσοψή του να δείχνει πόσο πλούσια ήταν. Τα περισσότερα ξαναχτίστηκαν σε πέτρα, πιο επιβλητικά, στους επόμενους αιώνες.*

Το εμπόριο απλώθηκε σε όλη την Ευρώπη: μεγάλα **πανηγύρια**, όπως της
Καμπανίας στη Γαλλία, όπου συναντιούνταν Ιταλοί και Φλαμανδοί έμποροι, και
ιταλικές **τράπεζες** που μετέφεραν χρήματα με γραπτές επιταγές αντί για
σακιά νομίσματα.

## Η γέννηση των πανεπιστημίων

Στις πόλεις συγκεντρώθηκαν δάσκαλοι και μαθητές. Όπως οι τεχνίτες, οργανώθηκαν
κι αυτοί σε ενώσεις. Η λατινική λέξη *universitas* σήμαινε αρχικά ακριβώς αυτό:
μια ένωση, μια συντεχνία ανθρώπων με κοινό σκοπό.

- Η **Μπολόνια** στην Ιταλία, κατά την παράδοση από το 1088, έγινε ονομαστή για
  το **δίκαιο**.
- Το **Παρίσι**, γύρω στο 1200, για τη **θεολογία** και τη φιλοσοφία.
- Η **Οξφόρδη** στην Αγγλία αναπτύχθηκε στα τέλη του 12ου αιώνα.

Τα μαθήματα γίνονταν στα **λατινικά**, οπότε ένας φοιτητής μπορούσε να σπουδάσει
σε όποια χώρα ήθελε. Πρώτα μάθαινε τις «ελευθέριες τέχνες», όπως γραμματική,
λογική, αριθμητική και αστρονομία, και ύστερα μπορούσε να προχωρήσει στη
θεολογία, στο δίκαιο ή στην ιατρική. Στις αίθουσές τους διαβάζονταν ο
Αριστοτέλης και ο Ιμπν Σίνα, στις λατινικές μεταφράσεις που είχαν γίνει από τα
αραβικά και τα ελληνικά.

> **Πρόσεχε**
>
> Δύο παγίδες εδώ:
>
> - **Η λέξη «Σταυροφορία» είναι μεταγενέστερη.** Όσοι ξεκίνησαν το 1096 μιλούσαν
>   για «προσκύνημα» ή «πορεία». Η αριθμημένη σειρά «Α΄, Β΄, Γ΄ Σταυροφορία»
>   είναι σύστημα που έφτιαξαν αργότερα οι ιστορικοί. Στην πραγματικότητα
>   υπήρξαν και πολλές μικρότερες εκστρατείες ανάμεσα στις «μεγάλες».
> - **Οι πόλεις δεν γεννήθηκαν «από τις Σταυροφορίες».** Οι Σταυροφορίες
>   βοήθησαν το εμπόριο των ιταλικών πόλεων, αλλά η αναγέννηση των πόλεων είχε
>   αρχίσει ήδη από τις αλλαγές στη γεωργία και την αύξηση του πληθυσμού. Δύο
>   φαινόμενα της ίδιας εποχής δεν είναι αναγκαστικά αιτία και αποτέλεσμα.

## Δουλεύουμε με πηγές

### Παράδειγμα 1: Ο Άραβας ιστορικός Ιμπν αλ-Ασίρ, που έγραψε στις αρχές του 13ου αιώνα, αναφέρει ότι στην άλωση της Ιερουσαλήμ το 1099 οι σταυροφόροι σκότωσαν περισσότερους από 70.000 ανθρώπους στο τέμενος αλ-Άκσα. Πώς χρησιμοποιούμε αυτή την πληροφορία;

1. **Πότε γράφτηκε.** Περίπου έναν αιώνα μετά το γεγονός. Ο συγγραφέας δεν ήταν αυτόπτης μάρτυρας· στηρίχτηκε σε παλαιότερες αφηγήσεις.
2. **Ο αριθμός.** Οι σύγχρονοι ιστορικοί θεωρούν τις 70.000 **υπερβολή**: τόσους κατοίκους μάλλον δεν είχε καν η πόλη. Οι εκτιμήσεις τους είναι πολύ μικρότερες, αν και ο ακριβής αριθμός δεν είναι γνωστός.
3. **Το γεγονός.** Ότι έγινε μεγάλη σφαγή δεν το αμφισβητεί κανείς: το λένε και οι ίδιοι οι σταυροφόροι χρονογράφοι, που μάλιστα την περιγράφουν σαν θρίαμβο.
4. **Συμπέρασμα.** Από μια πηγή κρατάμε ό,τι επιβεβαιώνεται και από άλλες, ανεξάρτητες πηγές (τη σφαγή) και ελέγχουμε προσεκτικά ό,τι δεν επιβεβαιώνεται (τον αριθμό). Ένας υπερβολικός αριθμός δεν κάνει ψεύτικο το ίδιο το γεγονός.

### Παράδειγμα 2: Η Άννα Κομνηνή, κόρη του Αλέξιου Α΄, γράφει στην «Αλεξιάδα» ότι με την Α΄ Σταυροφορία «όλη η Δύση» σηκώθηκε και κινήθηκε προς την Ασία, περνώντας από την Κωνσταντινούπολη. Γιατί ο πατέρας της ανησύχησε, αφού ο ίδιος είχε ζητήσει βοήθεια;

1. **Τι είχε ζητήσει.** Ο Αλέξιος ήθελε μισθοφόρους, ομάδες πολεμιστών που θα πολεμούσαν για λογαριασμό του, με τη δική του καθοδήγηση.
2. **Τι ήρθε.** Ήρθαν ολόκληροι στρατοί με δικούς τους αρχηγούς, δικούς τους στόχους, και χιλιάδες φτωχούς προσκυνητές που χρειάζονταν τροφή. Κάποιοι από τους αρχηγούς, όπως ο Νορμανδός Βοημούνδος, είχαν πολεμήσει στο παρελθόν εναντίον του Βυζαντίου.
3. **Η βυζαντινή σκοπιά.** Για τον Αλέξιο οι σταυροφόροι ήταν ταυτόχρονα **βοήθεια** και **κίνδυνος**. Γι' αυτό τους ζήτησε όρκο ότι θα του επιστρέψουν τις βυζαντινές πόλεις που θα έπαιρναν· οι περισσότεροι δεν τον τήρησαν.
4. **Συμπέρασμα.** Η ίδια εκστρατεία που στη Δύση ήταν «ιερός πόλεμος» έμοιαζε στο Βυζάντιο με ανεξέλεγκτη εισβολή φίλων. Η καχυποψία αυτή οδήγησε, έναν αιώνα αργότερα, στο 1204.

> **Θυμήσου**
>
> - Το **1095** στην Κλερμόν ο πάπας Ουρβανός Β΄ κάλεσε σε πορεία για την Ιερουσαλήμ, μετά από αίτημα βοήθειας του Αλέξιου Κομνηνού.
> - Τα κίνητρα ήταν **πολλά**: πίστη, σχέδια του πάπα, γη, εμπόριο, φτώχεια.
> - Ιερουσαλήμ: σταυροφόροι το **1099**, Σαλαντίν το **1187**· Άκρα το **1291**. Η Δ΄ Σταυροφορία κατέλαβε την Κωνσταντινούπολη το **1204**.
> - Οι **πόλεις** μεγάλωσαν χάρη στη γεωργία, τον πληθυσμό και το εμπόριο· οι επαγγελματίες οργανώθηκαν σε **συντεχνίες**.
> - Τα **πανεπιστήμια** (Μπολόνια, Παρίσι, Οξφόρδη) γεννήθηκαν ως ενώσεις δασκάλων και φοιτητών, με μαθήματα στα λατινικά.

## Ερωτήσεις

1. Ποιος κάλεσε τους χριστιανούς της Δύσης σε πορεία προς την Ανατολή στη σύνοδο της Κλερμόν το 1095;
   - Ο αυτοκράτορας Αλέξιος Α΄ Κομνηνός
   - Ο Καρλομάγνος
   - Ο πάπας Ουρβανός Β΄
   - Ο Ριχάρδος ο Λεοντόκαρδος
2. Ποιο κίνητρο αφορούσε κυρίως τους μικρότερους γιους των ευγενών της Δύσης;
   - Η αναζήτηση γης, αφού το φέουδο το κληρονομούσε συνήθως ο μεγαλύτερος αδελφός
   - Η επιθυμία να αποκτήσουν λιμάνια για τα πλοία τους
   - Η εντολή του Βυζαντινού αυτοκράτορα να υπηρετήσουν στον στρατό του
   - Η ανάγκη να σπουδάσουν στα πανεπιστήμια της Ανατολής
3. Από ποιους πήραν οι σταυροφόροι την Ιερουσαλήμ το 1099;
   - Από τους Βυζαντινούς του Αλεξίου Α΄
   - Από τους Οθωμανούς του Οσμάν
   - Από τον σουλτάνο Σαλαντίν
   - Από τους Φατιμίδες της Αιγύπτου
4. Τι έγινε με τους κατοίκους της Ιερουσαλήμ όταν ο Σαλαντίν ξαναπήρε την πόλη το 1187;
   - Σφαγιάστηκαν όλοι μέσα στην πόλη, όπως είχαν κάνει οι σταυροφόροι το 1099
   - Όσοι πλήρωσαν λύτρα έφυγαν ελεύθεροι, ενώ πολλοί που δεν μπόρεσαν να πληρώσουν έγιναν σκλάβοι
   - Έμειναν όλοι ελεύθεροι στα σπίτια τους, χωρίς να πληρώσουν τίποτα και χωρίς να τους ζητηθεί κανένας όρος
   - Μεταφέρθηκαν όλοι με πλοία στην Κωνσταντινούπολη, με τη φροντίδα του αυτοκράτορα
5. Γιατί ο Αλέξιος Κομνηνός είδε με ανησυχία τους στρατούς της Α΄ Σταυροφορίας να περνούν από την Κωνσταντινούπολη;
   - Επειδή είχε ζητήσει μισθοφόρους και ήρθαν ολόκληροι στρατοί με δικούς τους αρχηγούς και στόχους
   - Επειδή ήταν σύμμαχος των Σελτζούκων και φοβόταν ότι οι σταυροφόροι θα τους νικούσαν
   - Επειδή οι σταυροφόροι είχαν ήδη λεηλατήσει την Πόλη και είχαν πάρει τα χάλκινα άλογά της
   - Επειδή δεν είχε ζητήσει ποτέ καμία βοήθεια από τη Δύση, και η πορεία έγινε χωρίς να το ξέρει ο ίδιος
6. Ένας χρονογράφος που έγραψε έναν αιώνα μετά την άλωση της Ιερουσαλήμ δίνει για τα θύματα αριθμό μεγαλύτερο από τον πιθανό πληθυσμό της πόλης. Ποιο είναι το σωστό συμπέρασμα;
   - Η σφαγή δεν έγινε ποτέ
   - Ο αριθμός είναι σίγουρα ακριβής, αφού τον γράφει ιστορικός
   - Η σφαγή έγινε, αλλά ο αριθμός είναι υπερβολικός και θέλει έλεγχο
   - Όλες οι μεσαιωνικές πηγές είναι άχρηστες
7. Ποια από τις παρακάτω είναι συνέπεια των Σταυροφοριών και όχι αιτία τους;
   - Η νίκη των Σελτζούκων Τούρκων επί των Βυζαντινών στο Ματζικέρτ
   - Ο πλουτισμός της Βενετίας από το εμπόριο με την Ανατολή
   - Το αίτημα βοήθειας του Αλέξιου Κομνηνού προς τον πάπα
   - Η υπόσχεση του πάπα για άφεση της ποινής των αμαρτιών
8. Ένας νεαρός υφαντής του 13ου αιώνα θέλει να ανοίξει δικό του εργαστήριο. Τι πρέπει συνήθως να κάνει πρώτα;
   - Να πάρει άδεια από τον πάπα και να πληρώσει φόρο στον επίσκοπο της πόλης του
   - Να γίνει ιππότης, με άλογο και θώρακα, στην υπηρεσία ενός άρχοντα
   - Να ορκιστεί γονατιστός υποτέλεια σε έναν φεουδάρχη και να πάρει από αυτόν ένα φέουδο
   - Να γίνει μαθητευόμενος, μετά καλφάς, και να φτιάξει «αριστούργημα» για τη συντεχνία
9. Τι σήμαινε αρχικά η λατινική λέξη universitas, από την οποία βγήκε το «πανεπιστήμιο»;
   - Μια ένωση ανθρώπων με κοινό σκοπό, όπως δασκάλων και φοιτητών
   - Ένα μεγάλο κτίριο με αίθουσες διδασκαλίας
   - Ένα σχολείο που διδάσκει όλες τις γλώσσες του κόσμου
   - Ένα μοναστήρι για μοναχούς
10. Ποια πρόταση για τις μεσαιωνικές πόλεις λέει κάτι διαφορετικό από τις άλλες τρεις;
   - Η καλύτερη γεωργία έδωσε περισσότερη τροφή και μεγαλύτερο πληθυσμό
   - Τα επιπλέον προϊόντα χρειάζονταν αγορές για να πουληθούν
   - Το εμπόριο απλώθηκε με πανηγύρια και τράπεζες
   - Οι πόλεις γεννήθηκαν μόνο εξαιτίας των Σταυροφοριών

## Ασκήσεις

1. Ποιο ήταν το τελευταίο μεγάλο φρούριο των σταυροφόρων στην Ανατολή και ποια χρονιά έπεσε;
2. Στη γραμμή χρόνου λείπει τι έγινε το 1187, μετά τη μάχη στο Χαττίν. Τι ήταν;
   *Γραμμή χρόνου των Σταυροφοριών από το 1071 ως το 1204· το όνομα του γεγονότος του 1187 λείπει.*
3. Γιατί από τον 11ο αιώνα οι πόλεις της Δύσης μεγάλωσαν και ξαναζωντάνεψαν;
4. Για την άλωση της Ιερουσαλήμ το 1099: «Οι δικοί μας κυνηγούσαν τους εχθρούς, σκοτώνοντας και κόβοντας, ως τον Ναό του Σολομώντα, όπου έγινε τέτοια σφαγή που οι δικοί μας περπατούσαν μέσα στο αίμα ως τους αστραγάλους. […] Ύστερα, χαρούμενοι και κλαίγοντας από ευτυχία, πήγαν να προσκυνήσουν τον Τάφο του Σωτήρα μας.» — Ανώνυμος σταυροφόρος, Πράξεις των Φράγκων, βιβλίο 10, αρχές 12ου αι., ελεύθερη απόδοση. Πώς βλέπει ο συγγραφέας τη σφαγή, και τι μας λέει αυτό για τους σταυροφόρους;
5. Πέτυχαν ή απέτυχαν οι Σταυροφορίες; Δώσε ένα επιχείρημα υπέρ και ένα κατά, και πες για ποιον μιλάς.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-b/history/crusades-towns
