# Άραβες, Σλάβοι και εικονομαχία

> Ο 7ος και ο 8ος αιώνας: μια αυτοκρατορία που μίκρυνε και άλλαξε.

Ιστορία, Β΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-b/history/crisis-iconoclasm

## Τι θα μάθεις

- Να εξηγείς πώς ο πόλεμος με τους Πέρσες και η αραβική επέκταση μίκρυναν την αυτοκρατορία τον 7ο αιώνα.
- Να περιγράφεις την εγκατάσταση των Σλάβων και των Βουλγάρων στα Βαλκάνια και τις συνέπειές της.
- Να αναγνωρίζεις πώς άλλαξε το ίδιο το κράτος: ελληνική γλώσσα διοίκησης, νέα στρατιωτική οργάνωση.
- Να συζητάς τις πιθανές αιτίες της εικονομαχίας και να κρίνεις πηγές που έγραψαν μόνο οι νικητές της.

## Ένας αιώνας που άλλαξε τον χάρτη

Βάλε δίπλα δίπλα δύο χάρτες της αυτοκρατορίας: έναν του 565, όταν πέθανε ο Ιουστινιανός, κι έναν του 700. Στον πρώτο η αυτοκρατορία κρατά την Ιταλία, τη βόρεια Αφρική, την Αίγυπτο, τη Συρία, την Παλαιστίνη, τα Βαλκάνια ως τον Δούναβη. Στον δεύτερο της έχουν μείνει κυρίως η **Μικρά Ασία**, η Κωνσταντινούπολη με τη Θράκη, νησιά, παράλια της Ελλάδας και κομμάτια της Ιταλίας.

Ο 7ος αιώνας είναι ο πιο δύσκολος στην ιστορία του κράτους. Αλλά μέσα σε αυτόν δεν μίκρυνε μόνο η αυτοκρατορία· **άλλαξε**. Όταν βγήκε από την κρίση, ήταν ένα μικρότερο, ελληνόφωνο, χριστιανικό κράτος με κέντρο τη Μικρά Ασία — αυτό που οι ιστορικοί λένε μέσο Βυζάντιο.

## Ο Ηράκλειος και ο τελευταίος πόλεμος με την Περσία

Το 602 ο στρατός ανέτρεψε και σκότωσε τον αυτοκράτορα Μαυρίκιο. Η Περσία του **Χοσρόη Β΄** βρήκε αφορμή και εισέβαλε. Το 610 ανέβηκε στον θρόνο ο **Ηράκλειος** (610–641), γιος του διοικητή της Αφρικής, και βρήκε το κράτος να καταρρέει:

- Το **614** οι Πέρσες κατέλαβαν την **Ιερουσαλήμ** και πήραν τον **Τίμιο Σταυρό**, το πιο ιερό κειμήλιο των χριστιανών.
- Λίγα χρόνια μετά πήραν και την **Αίγυπτο**, και μαζί το σιτάρι της πρωτεύουσας.
- Το **626** η Κωνσταντινούπολη πολιορκήθηκε ταυτόχρονα από τους **Αβάρους** και τους Σλάβους στη στεριά και από περσικό στρατό στην ασιατική ακτή απέναντι. Ο Ηράκλειος έλειπε σε εκστρατεία· την άμυνα οργάνωσαν ο πατριάρχης Σέργιος και οι αξιωματούχοι της πόλης. Η πολιορκία απέτυχε.

Ο Ηράκλειος είχε κάνει κάτι τολμηρό: αντί να αμυνθεί, πέρασε με στρατό στο εσωτερικό της Περσίας. Το **627** νίκησε κοντά στη Νινευή, η Περσία ζήτησε ειρήνη και ο Σταυρός επέστρεψε στην Ιερουσαλήμ (630). Ήταν ο μεγαλύτερος θρίαμβος του αιώνα. Κράτησε λιγότερο από δέκα χρόνια.

## Οι Άραβες

Ενώ οι δύο αυτοκρατορίες εξαντλούνταν η μία την άλλη, στην Αραβία ο **Μωάμεθ** είχε ενώσει τις φυλές κάτω από μια νέα θρησκεία, το **Ισλάμ**. Μετά τον θάνατό του (632) οι Άραβες βγήκαν από την έρημο:

- Το **636** νίκησαν τον στρατό του Ηρακλείου στον ποταμό **Γιαρμούκ**. Η Συρία και η Παλαιστίνη χάθηκαν.
- Ως το **642** χάθηκε η **Αίγυπτος** με την Αλεξάνδρεια.
- Η Περσία, εξαντλημένη, κατακτήθηκε ολόκληρη.
- Αργότερα ο αραβικός στόλος πολιόρκησε την ίδια την Κωνσταντινούπολη: τα χρόνια **674–678**, κατά την παραδοσιακή χρονολόγηση, και ξανά το **717–718**.

Γιατί τόσο γρήγορα; Οι ιστορικοί δίνουν πολλές απαντήσεις μαζί. Βυζάντιο και Περσία είχαν μόλις βγει από έναν πόλεμο είκοσι έξι χρόνων (602–628), με άδειο ταμείο και κουρασμένο στρατό. Οι Άραβες ήταν γρήγοροι, ενωμένοι και με ισχυρό θρησκευτικό κίνητρο. Και πολλοί χριστιανοί της Συρίας και της Αιγύπτου διαφωνούσαν δογματικά με την Εκκλησία της Κωνσταντινούπολης. Κάποιοι ιστορικοί πιστεύουν ότι γι' αυτό δεν αντιστάθηκαν σθεναρά· άλλοι θεωρούν ότι η εξάντληση και η ταχύτητα των Αράβων εξηγούν πολύ περισσότερα. Οι νέοι κυρίαρχοι, πάντως, δεν ανάγκασαν τους χριστιανούς να αλλάξουν θρησκεία: πλήρωναν ειδικό φόρο, και για πολύ καιρό έμειναν μεγάλο μέρος του πληθυσμού.

Η Κωνσταντινούπολη άντεξε. Το **717–718** ο **Λέων Γ΄** υπερασπίστηκε την πόλη έναν ολόκληρο χειμώνα, με τη βοήθεια των Βουλγάρων που χτύπησαν τους πολιορκητές από τη στεριά. Και στις δύο πολιορκίες ο βυζαντινός στόλος χρησιμοποίησε το **υγρό πυρ**, ένα εύφλεκτο μείγμα που εκτοξευόταν με σιφώνια και έκαιγε ακόμα και πάνω στο νερό. Η σύνθεσή του ήταν κρατικό μυστικό, και δεν την ξέρουμε ούτε σήμερα.

## Σλάβοι και Βούλγαροι στα Βαλκάνια

Στα βόρεια η αλλαγή ήταν πιο αργή αλλά εξίσου βαθιά. Από τα τέλη του 6ου αιώνα **σλαβικά φύλα**, συχνά μαζί με τους Αβάρους, δεν έκαναν πια απλώς επιδρομές πέρα από τον Δούναβη· **εγκαταστάθηκαν**. Μέσα στον 7ο αιώνα σλαβικές κοινότητες, που οι Βυζαντινοί τις έλεγαν **Σκλαβηνίες**, υπήρχαν σε μεγάλο μέρος της χερσονήσου, και μέσα στην ηπειρωτική Ελλάδα και στην Πελοπόννησο. Η Θεσσαλονίκη πολιορκήθηκε πολλές φορές, αλλά δεν έπεσε. Το κράτος κράτησε κυρίως τις πόλεις με τείχη και τα παράλια, που τα έλεγχε από τη θάλασσα.

Γύρω στο **680–681** ένας άλλος λαός, οι **Βούλγαροι** του **Ασπαρούχ**, πέρασε τον Δούναβη και ίδρυσε κράτος στα νότιά του. Ο αυτοκράτορας Κωνσταντίνος Δ΄ αναγκάστηκε να το αναγνωρίσει με συνθήκη: για πρώτη φορά, ένα ανεξάρτητο κράτος μέσα σε παλιά ρωμαϊκά εδάφη των Βαλκανίων.

Η ανάκτηση των περιοχών με σλαβικό πληθυσμό άρχισε τον 8ο αιώνα, με εκστρατείες όπως αυτή του στρατηγού Σταυρακίου το 783, και κράτησε πολύ.

## Ένα κράτος που άλλαξε μέσα του

Για να επιβιώσει, το κράτος άλλαξε μορφή:

| Πριν (6ος αιώνας)                                                   | Μετά (8ος αιώνας)                                                                 |
| ------------------------------------------------------------------- | --------------------------------------------------------------------------------- |
| λατινικά στη διοίκηση και στον στρατό, ελληνικά στην καθημερινή ζωή | **ελληνικά** παντού· από το 629 ο αυτοκράτορας λέγεται επίσημα **βασιλεύς**       |
| μεγάλες πόλεις, πλούσια αστική ζωή                                  | λιγότερες και μικρότερες πόλεις, συχνά μέσα σε κάστρα                             |
| επαρχίες με χωριστή πολιτική και στρατιωτική διοίκηση               | **θέματα**: στρατιωτικές περιοχές, όπου ο στρατηγός είχε και την πολιτική εξουσία |
| μισθοφόροι και στρατός που μετακινούνταν σε όλη τη Μεσόγειο         | στρατιώτες εγκατεστημένοι στις περιοχές που φύλαγαν                               |

Για τα **θέματα** οι ιστορικοί διαφωνούν. Παλιότερα θεωρούσαν ότι τα δημιούργησε με μια μεγάλη μεταρρύθμιση ο Ηράκλειος. Σήμερα οι περισσότεροι πιστεύουν ότι διαμορφώθηκαν **σταδιακά**, μέσα στον 7ο και στον 8ο αιώνα, καθώς οι στρατοί που υποχώρησαν από τη Συρία και την Αρμενία εγκαταστάθηκαν στη Μικρά Ασία.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Από πού ήρθε η πίεση;*

## Η εικονομαχία (περίπου 726–843)

Μέσα σε αυτό το κράτος που είχε χάσει τόσα, ξέσπασε μια διαμάχη που το δίχασε για πάνω από έναν αιώνα: **επιτρέπεται να τιμούν οι χριστιανοί τις εικόνες**;

Γύρω στο **726** ο **Λέων Γ΄**, ο νικητής του 718, πήρε τα πρώτα μέτρα κατά των εικόνων. Ο γιος του **Κωνσταντίνος Ε΄** (741–775) πήγε πιο μακριά: το **754** μια σύνοδος επισκόπων στην **Ιέρεια** καταδίκασε τις εικόνες, και τα επόμενα χρόνια διώχθηκαν πολλοί μοναχοί. Το **787** η αυτοκράτειρα **Ειρήνη η Αθηναία** συγκάλεσε τη **Ζ΄ Οικουμενική Σύνοδο** στη Νίκαια, που αναστήλωσε τις εικόνες. Το **815** ο Λέων Ε΄ ξανάρχισε την εικονομαχία, και το **843** η αυτοκράτειρα **Θεοδώρα** αναστήλωσε οριστικά τις εικόνες.

*Η κόγχη της Αγίας Ειρήνης στην Κωνσταντινούπολη. Ο ναός ξαναχτίστηκε μετά από σεισμό στα χρόνια της εικονομαχίας, και εκεί όπου σε άλλους ναούς, μετά το 843, θα έβλεπες την Παναγία, εδώ υπάρχει μόνο ένας σταυρός. Οι εικονομάχοι δεν απέρριπταν το σύμβολο του σταυρού· απέρριπταν τις μορφές του Χριστού και των αγίων.*

Γιατί ξέσπασε; Καμία πηγή δεν μας λέει καθαρά τι σκεφτόταν ο Λέων Γ΄, και οι ιστορικοί έχουν προτείνει διάφορες εξηγήσεις, που δεν αποκλείουν η μία την άλλη:

- **Θρησκευτική ανησυχία.** Μετά από τόσες ήττες, πολλοί αναρωτιούνταν γιατί ο Θεός τιμωρεί τους χριστιανούς. Μια απάντηση ήταν: γιατί λατρεύουν ομοιώματα, όπως απαγορεύει η Παλαιά Διαθήκη. Οι πηγές λένε ότι ο Λέων είδε την έκρηξη του ηφαιστείου της Θήρας το 726 ως σημάδι της οργής του Θεού.
- **Ο στρατός της Μικράς Ασίας.** Εκεί, στα σύνορα με τους Άραβες, η δυσπιστία προς τις εικόνες φαίνεται να ήταν πιο διαδεδομένη, και οι εικονομάχοι αυτοκράτορες ήταν νικηφόροι στρατιωτικοί.
- **Αυτοκρατορική εξουσία.** Μια παλιότερη θεωρία έβλεπε πίσω από την εικονομαχία τη σύγκρουση του αυτοκράτορα με τα πλούσια και ισχυρά μοναστήρια. Σήμερα πολλοί ιστορικοί τη θεωρούν υπερβολική: οι διώξεις μοναχών ήρθαν δεκαετίες μετά την αρχή της διαμάχης.
- **Επιρροή του Ισλάμ και του ιουδαϊσμού**, που δεν δέχονται ανθρώπινες μορφές στη λατρεία. Κι αυτή η εξήγηση προτάθηκε συχνά, αλλά είναι δύσκολο να αποδειχθεί.

*Σελίδα από το Ψαλτήρι Χλουντόφ, που φτιάχτηκε λίγα χρόνια μετά το τέλος της εικονομαχίας. Πάνω, ένας στρατιώτης δίνει στον σταυρωμένο Χριστό ξίδι με ένα σφουγγάρι στην άκρη ενός καλαμιού. Κάτω, δύο εικονομάχοι σβήνουν με τον ίδιο τρόπο μια εικόνα του Χριστού. Ο ζωγράφος βάζει τις δύο πράξεις τη μία κάτω από την άλλη: όποιος καταστρέφει την εικόνα, λέει, προσβάλλει τον ίδιο τον Χριστό. Είναι η φωνή των νικητών της διαμάχης.*

*Διαδραστικό στη σελίδα: Από τον Ηράκλειο ως την αναστήλωση των εικόνων*

> **Κλειδί**
>
> Τον 7ο και τον 8ο αιώνα η αυτοκρατορία έχασε τις πλουσιότερες επαρχίες της στους Άραβες και τον έλεγχο μεγάλου μέρους των Βαλκανίων σε Σλάβους και Βουλγάρους — αλλά **άντεξε**, γιατί άλλαξε: ελληνική διοίκηση, θέματα, κέντρο η Μικρά Ασία και μια πρωτεύουσα που δεν έπεφτε.
>
> Η εικονομαχία ήταν μέρος αυτής της κρίσης: μια διαμάχη ανάμεσα σε χριστιανούς για το πώς πρέπει να λατρεύεται ο Θεός, σε μια εποχή που όλοι ρωτούσαν γιατί ήρθαν τόσες συμφορές.

> **Πρόσεχε**
>
> Σχεδόν όλα όσα ξέρουμε για τους εικονομάχους τα έγραψαν οι **αντίπαλοί τους**. Μετά το 843 τα βιβλία των εικονομάχων καταστράφηκαν· η απόφαση της συνόδου του 754 σώθηκε μόνο επειδή την αντέγραψαν στα πρακτικά του 787 — για να την ανασκευάσουν.
>
> Γι' αυτό οι εικονομάχοι αυτοκράτορες εμφανίζονται στις πηγές σχεδόν μόνο ως διώκτες. Ο Κωνσταντίνος Ε΄, που στα κείμενα των εικονόφιλων έχει υβριστικά παρατσούκλια, ήταν για τους στρατιώτες του ένας νικηφόρος αρχηγός. Και τα δύο είναι μέρος της ιστορίας.

## Δουλεύοντας με πηγές

### Παράδειγμα 1: Ο χρονογράφος Θεοφάνης για το 726: τι μας λέει, και τι μας λέει για τον ίδιο;

1. **Η πηγή, σε ελεύθερη απόδοση:** ο Θεοφάνης γράφει ότι το 726 ένα ηφαίστειο ανάμεσα στη Θήρα και στη Θηρασία έβγαλε καπνό και φωτιά για μέρες, και η ελαφρόπετρα έφτασε ως τα παράλια της Μικράς Ασίας και της Μακεδονίας. Ο Λέων, προσθέτει, το θεώρησε σημάδι της οργής του Θεού και άρχισε πιο θαρραλέα τον πόλεμο κατά των εικόνων.
2. **Ποιος γράφει και πότε:** ο Θεοφάνης ήταν μοναχός και φανατικός εικονόφιλος. Έγραψε τη «Χρονογραφία» του στις αρχές του 9ου αιώνα, πάνω από ογδόντα χρόνια μετά το γεγονός, λίγο πριν αρχίσει η δεύτερη εικονομαχία, για την οποία διώχθηκε κι ο ίδιος.
3. **Τι είναι αξιόπιστο:** η έκρηξη είναι πραγματική· την επιβεβαίωσαν και γεωτρήσεις στον βυθό της καλντέρας της Σαντορίνης, που το 2024 βρήκαν ένα στρώμα ελαφρόπετρας και τέφρας πάχους δεκάδων μέτρων από αυτή την έκρηξη. Η χρονολογία 726 ταιριάζει με άλλες πηγές για την αρχή της εικονομαχίας.
4. **Τι είναι ερμηνεία:** ότι ο Λέων συνέδεσε την έκρηξη με τις εικόνες το λέει ο Θεοφάνης· ο Λέων δεν μας άφησε δική του εξήγηση. Ο συγγραφέας έχει κάθε λόγο να δείξει τον αυτοκράτορα να αποφασίζει από δεισιδαιμονία.
5. **Συμπέρασμα:** η πηγή είναι πολύτιμη για τα γεγονότα και για το πώς οι εικονόφιλοι εξηγούσαν την εικονομαχία. Για το τι πίστευε ο ίδιος ο Λέων, είναι μόνο μια ένδειξη.

### Παράδειγμα 2: Η Θεσσαλονίκη δεν έπεσε ποτέ στους Σλάβους, ενώ η ύπαιθρος γύρω της κατοικήθηκε από αυτούς. Γιατί;

1. Οι Σλάβοι ήταν αγροτικές κοινότητες, χωρίς πολιορκητικές μηχανές και χωρίς στόλο ικανό να κλείσει ένα λιμάνι.
2. Η Θεσσαλονίκη είχε ισχυρά τείχη και **λιμάνι**. Όσο το κράτος έλεγχε τη θάλασσα, η πόλη μπορούσε να τροφοδοτηθεί με πλοία ακόμα κι όταν η γύρω περιοχή δεν ήταν πια δική του.
3. Άρα το σχήμα του 7ου αιώνα στα Βαλκάνια είναι: **πόλεις και παράλια** στο κράτος, **ύπαιθρος** συχνά στις Σκλαβηνίες. Γι' αυτό η ανάκτηση του 8ου και του 9ου αιώνα ξεκίνησε από τις ακτές προς το εσωτερικό.

> **Θυμήσου**
>
> - 614: οι Πέρσες στην Ιερουσαλήμ. 626: πολιορκία της Πόλης. 627: νίκη του Ηρακλείου. 636: Γιαρμούκ. 642: χάνεται η Αίγυπτος. 717–718: η μεγάλη αραβική πολιορκία. Περίπου 680–681: κράτος των Βουλγάρων.
> - Εικονομαχία: περίπου 726–787 και 815–843, με ενδιάμεση αναστήλωση το 787 και οριστική το 843.
> - Το κράτος άντεξε επειδή άλλαξε: ελληνικά στη διοίκηση, θέματα, κέντρο η Μικρά Ασία.
> - Για την εικονομαχία ακούμε σχεδόν μόνο τη φωνή των νικητών της.

## Ερωτήσεις

1. Ποιοι πολιόρκησαν μαζί την Κωνσταντινούπολη το 626;
   - Οι Άβαροι με τους Σλάβους στη στεριά και οι Πέρσες στην απέναντι ακτή
   - Οι Βούλγαροι του Ασπαρούχ στη στεριά και ο στόλος των Βανδάλων στη θάλασσα
   - Οι Άραβες του χαλιφάτου, όσο ο στρατός του Ηρακλείου πολεμούσε στο Γιαρμούκ
   - Οι Οστρογότθοι της Ιταλίας μαζί με τους Λογγοβάρδους, που ήρθαν από τη Δύση
2. Ποια ήταν η άμεση συνέπεια της μάχης του Γιαρμούκ (636);
   - Η αυτοκρατορία έχασε τη Συρία και την Παλαιστίνη
   - Οι Άραβες κατέλαβαν την Κωνσταντινούπολη
   - Ο Τίμιος Σταυρός επέστρεψε στην Ιερουσαλήμ
   - Ξεκίνησε η εικονομαχία
3. Ποια εξήγηση για τη γρήγορη αραβική επέκταση είναι η πιο ολοκληρωμένη;
   - Εξαντλημένες αυτοκρατορίες μετά από μακρύ πόλεμο, ενωμένοι και γρήγοροι Άραβες, διχασμένοι χριστιανοί στις επαρχίες
   - Οι Άραβες είχαν πολύ περισσότερους στρατιώτες από το Βυζάντιο και την Περσία μαζί, και καλύτερα όπλα
   - Όλοι οι χριστιανοί της Συρίας και της Αιγύπτου άλλαξαν αμέσως θρησκεία και πολέμησαν μαζί με τους Άραβες
   - Ο Ηράκλειος δεν έστειλε καθόλου στρατό, γιατί τον απασχολούσαν οι Άβαροι και οι Σλάβοι στα Βαλκάνια
4. Τι ήταν το υγρό πυρ;
   - Εύφλεκτο μείγμα που εκτοξευόταν από πλοία και έκαιγε και πάνω στο νερό
   - Η λάβα από την έκρηξη του ηφαιστείου της Θήρας, που έκαιγε και στη θάλασσα
   - Ένα αραβικό όπλο που αντέγραψαν οι Βυζαντινοί μετά την πολιορκία του 717–718
   - Ο ειδικός φόρος που πλήρωναν οι χριστιανοί της Συρίας στους Άραβες
5. Τον 7ο αιώνα σλαβικές κοινότητες εγκαταστάθηκαν στην ύπαιθρο της Μακεδονίας, αλλά η Θεσσαλονίκη δεν έπεσε. Ποια είναι η κύρια αιτία;
   - Είχε τείχη και λιμάνι, και το κράτος έλεγχε τη θάλασσα
   - Οι Σλάβοι δεν επιτέθηκαν ποτέ στη Θεσσαλονίκη
   - Οι Άραβες την προστάτευαν
   - Οι Σλάβοι είχαν ήδη γίνει χριστιανοί και σέβονταν την πόλη
6. Ποια πρόταση για τα θέματα συμφωνεί με ό,τι πιστεύουν σήμερα οι περισσότεροι ιστορικοί;
   - Διαμορφώθηκαν σταδιακά τον 7ο και τον 8ο αιώνα, με στρατιώτες εγκατεστημένους στη Μικρά Ασία
   - Τα ίδρυσε ο Ιουστινιανός τον 6ο αιώνα, για να έχει έτοιμο στρατό για την ανάκτηση της Ιταλίας
   - Τα δημιούργησε ο Ηράκλειος μόνος του, με έναν νόμο, λίγο μετά τη νίκη του στη Νινευή
   - Ήταν εκκλησιαστικές περιφέρειες, με επικεφαλής επισκόπους αντί για στρατηγούς και αξιωματικούς
7. Ποια φράση είναι αναχρονισμός;
   - «Το 626 ο Ηράκλειος πολέμησε τους Άραβες έξω από την Κωνσταντινούπολη.»
   - «Το 629 ο Ηράκλειος χρησιμοποιεί επίσημα τον τίτλο βασιλεύς.»
   - «Το 718 ο Λέων Γ΄ είχε βοήθεια από τους Βουλγάρους.»
   - «Το 787 η Ειρήνη η Αθηναία συγκαλεί σύνοδο στη Νίκαια.»
8. Ο μοναχός Θεοφάνης, γράφοντας περίπου ογδόντα χρόνια μετά, λέει ότι ο Λέων Γ΄ είδε την έκρηξη της Θήρας ως οργή του Θεού και στράφηκε κατά των εικόνων. Πώς πρέπει να τη διαβάσουμε;
   - Η έκρηξη είναι πραγματική· τα κίνητρα του Λέοντα είναι ερμηνεία ενός εικονόφιλου συγγραφέα
   - Όλη η πηγή είναι ψέμα, ακόμα και η έκρηξη, γιατί ο Θεοφάνης ήταν φανατικός εικονόφιλος
   - Είναι απόλυτα αξιόπιστη σε όλα, γιατί ο Θεοφάνης ήταν μοναχός και έγραφε μόνο για την Εκκλησία
   - Είναι τα ίδια τα λόγια του Λέοντα, αντιγραμμένα από ένα διάταγμά του κατά των εικόνων
9. Γιατί ξέρουμε τόσο λίγα από τη δική τους πλευρά για τους εικονομάχους;
   - Μετά το 843 τα κείμενά τους καταστράφηκαν και σώθηκαν κυρίως μέσα σε κείμενα αντιπάλων τους
   - Οι εικονομάχοι ήταν απλοί στρατιώτες της Μικράς Ασίας και δεν ήξεραν να γράφουν βιβλία
   - Η εικονομαχία κράτησε μόνο λίγους μήνες, και δεν πρόλαβαν να γράψουν τίποτα για τις ιδέες τους
   - Ήταν μουσουλμάνοι της Συρίας, που έγραφαν στα αραβικά και όχι στα ελληνικά του Βυζαντίου
10. Τρεις από τις προτάσεις είναι εξηγήσεις που έχουν προτείνει οι ιστορικοί για την αρχή της εικονομαχίας. Ποια λέει κάτι διαφορετικό;
   - Η Θεοδώρα αναστήλωσε τις εικόνες το 843
   - Οι ήττες έκαναν πολλούς να πιστεύουν ότι ο Θεός τιμωρούσε τη λατρεία ομοιωμάτων
   - Ο στρατός της Μικράς Ασίας ήταν πιο δύσπιστος προς τις εικόνες
   - Ο αυτοκράτορας ήθελε να περιορίσει τα ισχυρά μοναστήρια

## Ασκήσεις

1. Ποιος λαός ίδρυσε κράτος νότια του Δούναβη γύρω στο 680–681, και με ποιον αρχηγό;
2. Στη γραμμή χρόνου λείπει τι έγινε το 843, με την αυτοκράτειρα Θεοδώρα. Τι ήταν;
   *Γραμμή χρόνου από το 626 ως το 843· το όνομα του γεγονότος του 843 λείπει.*
3. Τον 7ο αιώνα το κράτος έχασε τις πλουσιότερες επαρχίες του. Γιατί δεν κατέρρευσε;
4. «Παλιά ο Θεός, που δεν έχει σώμα ούτε μορφή, δεν μπορούσε να ζωγραφιστεί. Τώρα όμως που ο Θεός φάνηκε με σάρκα και έζησε ανάμεσα στους ανθρώπους, ζωγραφίζω τον Θεό που έγινε ορατός. Δεν προσκυνώ την ύλη· προσκυνώ τον δημιουργό της ύλης, που έγινε ύλη για χάρη μου.» — Ιωάννης ο Δαμασκηνός, Λόγοι υπέρ των εικόνων, 8ος αι. Ποιο είναι το επιχείρημά του, και σε ποια κατηγορία των εικονομάχων απαντά;
5. Σύγκρινε το κράτος του 565 με το κράτος του 8ου αιώνα. Ήταν πιο αδύναμο ή απλώς διαφορετικό; Δώσε ένα επιχείρημα για κάθε άποψη.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-b/history/crisis-iconoclasm
