# Κοινωνία και πολιτισμός του Βυζαντίου

> Αυτοκράτορας, Εκκλησία, χωρικοί, έμποροι — και η τέχνη των ψηφιδωτών.

Ιστορία, Β΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-b/history/byzantine-society

## Τι θα μάθεις

- Να περιγράφεις πώς νομιμοποιούνταν η εξουσία του αυτοκράτορα και γιατί οι ανατροπές ήταν συχνές.
- Να συγκρίνεις τη ζωή των χωρικών, των εμπόρων και των μοναχών στο Βυζάντιο.
- Να ερμηνεύεις μια διάταξη του Επαρχικού Βιβλίου σε σύγκριση με τη ματιά ενός ξένου επισκέπτη.
- Να εξηγείς τις επιλογές των βυζαντινών ψηφιδωτών: χρυσό φόντο, μετωπικές μορφές, θέση στον ναό.

## Ο αυτοκράτορας: εκλεκτός του Θεού, αλλά όχι ασφαλής

Οι Βυζαντινοί ονόμαζαν τον εαυτό τους **Ρωμαίους** και το κράτος τους
«βασιλεία των Ρωμαίων». Στην κορυφή του βρισκόταν ο **βασιλεύς**, ο
αυτοκράτορας. Σύμφωνα με την επίσημη ιδεολογία, η εξουσία του προερχόταν από
τον Θεό: ήταν ο εκπρόσωπός Του στη γη και η αυλή του έπρεπε να είναι
είδωλο της ουράνιας τάξης. Γι' αυτό η ζωή στο **Μεγάλο Παλάτι** ήταν
γεμάτη τελετές: πορφυρά ενδύματα, προσκύνηση, αυστηρή σειρά σε κάθε
εμφάνιση.

Κι όμως, το Βυζάντιο **δεν είχε νόμο διαδοχής**. Ο νέος αυτοκράτορας έπρεπε
να γίνει δεκτός από τη **σύγκλητο**, τον **στρατό** και τον **λαό** της
Κωνσταντινούπολης, και να στεφθεί από τον **πατριάρχη**. Συνήθως ο γιος
διαδεχόταν τον πατέρα, αλλά αν ένας αυτοκράτορας έχανε μάχες ή τη στήριξη
της πρωτεύουσας, κάποιος άλλος μπορούσε να ισχυριστεί ότι ο Θεός είχε
αλλάξει γνώμη. Γι' αυτό οι **ανατροπές** ήταν συχνές: πολλοί αυτοκράτορες
τυφλώθηκαν, κλείστηκαν σε μοναστήρι ή σκοτώθηκαν.

> **Κλειδί**
>
> Η βυζαντινή εξουσία είχε **δύο όψεις**. Η θεωρία έλεγε ότι ο αυτοκράτορας
> είναι εκλεκτός του Θεού και ότι η εξουσία του δεν αμφισβητείται. Η πράξη
> έλεγε ότι έμενε στον θρόνο όσο τον δέχονταν ο στρατός, η σύγκλητος και ο
> λαός της Πόλης. Οι ανατροπές δεν ήταν διακοπή του συστήματος — ήταν μέρος
> του.

## Η Εκκλησία και οι μοναχοί

Ο **Πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως** ήταν ο ισχυρότερος κληρικός της
Ανατολής. Αυτοκράτορας και Εκκλησία έπρεπε, κατά την ιδεολογία της εποχής,
να συνεργάζονται αρμονικά· στην πράξη οι αυτοκράτορες συχνά διόριζαν και
καθαιρούσαν πατριάρχες, αλλά και οι πατριάρχες μπορούσαν να αντισταθούν σε
έναν αυτοκράτορα.

Τα **μοναστήρια** ήταν παντού: στις πόλεις, στην ύπαιθρο, στα βουνά. Το
**963** ο μοναχός **Αθανάσιος**, με τη στήριξη του φίλου του Νικηφόρου Φωκά,
ίδρυσε τη Μεγίστη Λαύρα, το πρώτο μεγάλο μοναστήρι του **Αγίου Όρους**. Τα
μοναστήρια δεν ήταν μόνο τόποι προσευχής: είχαν γη και χωρικούς που την
καλλιεργούσαν, αντέγραφαν βιβλία και συντηρούσαν νοσοκομεία, γηροκομεία και
ξενώνες.

*Το καθολικό, ο κεντρικός ναός, της Μεγίστης Λαύρας στο Άγιο Όρος. Το μοναστήρι που ίδρυσε ο Αθανάσιος το 963 έχει μοναχούς ως σήμερα, πάνω από χίλια χρόνια μετά. Γύρω από την αυλή απλώνονται τα κελιά, οι αποθήκες και η τράπεζα, όπου οι μοναχοί τρώνε όλοι μαζί.*

## Στην ύπαιθρο: οι χωρικοί

Οι περισσότεροι Βυζαντινοί — η συντριπτική πλειονότητα — ήταν **χωρικοί**
και ζούσαν σε χωριά. Καλλιεργούσαν σιτάρι, αμπέλια και ελιές, έτρεφαν ζώα,
και πλήρωναν φόρο για τη γη και για το σπίτι τους. Το **χωριό** ήταν και
φορολογική μονάδα: αν ένας χωρικός έφευγε, οι γείτονές του μπορούσαν να
κληθούν να πληρώσουν το μερίδιό του.

Υπήρχαν δύο βασικές κατηγορίες:

|                   | Ελεύθεροι μικροκαλλιεργητές  | Πάροικοι                                     |
| ----------------- | ---------------------------- | -------------------------------------------- |
| Η γη              | δική τους                    | ανήκε σε γαιοκτήμονα, μοναστήρι ή στο κράτος |
| Σε ποιον πλήρωναν | στο κράτος                   | κυρίως στον κύριο της γης                    |
| Τάση με τον χρόνο | λιγόστευαν από τον 11ο αιώνα | πλήθαιναν                                    |

Οι πάροικοι δεν ήταν δούλοι: είχαν οικογένεια, σπίτι και δικαιώματα. Όμως η
μετακίνηση πολλών ελεύθερων χωρικών σε αυτή την κατηγορία άλλαξε την κοινωνία
και αδυνάτισε τον στρατό των θεμάτων.

## Στην πόλη: έμποροι, τεχνίτες και συντεχνίες

Η **Κωνσταντινούπολη** ήταν η μεγαλύτερη και πλουσιότερη πόλη της χριστιανικής
Ευρώπης. Εκεί κατέληγαν μετάξι, μπαχαρικά, γούνες, κρασί και σιτάρι. Το
χρυσό βυζαντινό νόμισμα, το **νόμισμα** (ή **σολδίο**), κράτησε σταθερή την
αξία του για πάνω από επτά αιώνες, και γινόταν δεκτό από την Ιταλία ως την
Ινδία.

Οι τεχνίτες και οι έμποροι της Πόλης ήταν οργανωμένοι σε **συντεχνίες**
(συστήματα): αργυροπράτες, μεταξουργοί, αρτοποιοί, κρεοπώλες. Τους
κανόνες τους τους συγκέντρωσε, γύρω στο **912**, το **Επαρχικόν Βιβλίον**,
που πήρε το όνομά του από τον **έπαρχο**, τον αξιωματούχο που κυβερνούσε
την πρωτεύουσα. Ο έπαρχος όριζε πού θα πουλά κάθε συντεχνία, με πόσο
κέρδος, πότε θα αγοράζει πρώτες ύλες. Ο στόχος ήταν να μη λείψουν τα
απαραίτητα, να μην ξεσηκωθεί ο λαός από την ακρίβεια και να εισπράττει το
κράτος τους φόρους του.

Ένα προϊόν είχε ξεχωριστή θέση: το **μετάξι**, και ιδίως το βαμμένο με
**πορφύρα**. Το κράτος είχε δικά του εργαστήρια και έλεγχε αυστηρά ποιος
έφτιαχνε, ποιος φορούσε και ποιος αγόραζε τα ακριβότερα υφάσματα.

### Παράδειγμα 1: Ένας νόμος και ένας θυμωμένος πρεσβευτής: τι μας λένε για το βυζαντινό μετάξι;

1. **Η πρώτη πηγή.** Το Επαρχικόν Βιβλίον ορίζει, σε ελεύθερη απόδοση και
   συνδυάζοντας δύο διατάξεις του, ότι όποιος μεταξουργός φτιάξει ή πουλήσει
   σε ξένους ρούχα από τα «**κεκωλυμένα**», δηλαδή τα απαγορευμένα πορφυρά
   υφάσματα που προορίζονταν για το παλάτι, θα μαστιγωθεί, θα κουρευτεί και θα
   χάσει την περιουσία του.
2. **Η δεύτερη πηγή.** Το 968 ο **Λιουτπράνδος**, επίσκοπος της Κρεμόνας και
   πρεσβευτής του Γερμανού αυτοκράτορα Όθωνα Α΄, έφυγε από την Κωνσταντινούπολη
   θυμωμένος. Γράφει ότι οι Βυζαντινοί του κατέσχεσαν πορφυρά υφάσματα που είχε
   αγοράσει, λέγοντας ότι απαγορεύονταν στους ξένους. Κοροϊδεύει μάλιστα
   λέγοντας ότι στην Ιταλία τέτοια ρούχα φορούν ακόμα και οι πιο ταπεινοί.
3. **Τι δείχνουν μαζί.** Ο νόμος δεν έμενε στα χαρτιά: εφαρμοζόταν και σε
   ξένους πρεσβευτές. Το πορφυρό μετάξι δεν ήταν απλό εμπόρευμα, αλλά σύμβολο
   της αυτοκρατορικής εξουσίας. Ο αυτοκράτορας το **χάριζε** σε ξένους ηγεμόνες
   όταν ήθελε να τους τιμήσει — δεν το άφηνε να αγοράζεται ελεύθερα.
4. **Ποια ματιά έχει η κάθε πηγή.** Το Επαρχικόν Βιβλίον γράφει από τη μεριά του
   κράτους που θέλει έλεγχο. Ο Λιουτπράνδος γράφει ως προσβεβλημένος ξένος, σε
   μια εποχή που ο αυτοκράτοράς του διεκδικούσε κι αυτός τον τίτλο του
   αυτοκράτορα· το κείμενό του είναι ζωντανό, αλλά όχι ουδέτερο. Χρειαζόμαστε
   και τις δύο οπτικές για να δούμε ολόκληρη την εικόνα.

## Γράμματα και γυναίκες

Η μόρφωση ήταν πιο διαδεδομένη στο Βυζάντιο απ' ό,τι στη Δύση της ίδιας
εποχής, αν και αφορούσε κυρίως τις πόλεις. Τα παιδιά μάθαιναν γράμματα
διαβάζοντας τον **Ψαλτήρα**, και όσοι συνέχιζαν μελετούσαν γραμματική με τον
**Όμηρο**. Στην Κωνσταντινούπολη λειτουργούσαν ανώτερες σχολές, όπως αυτή
που οργάνωσε ο αυτοκράτορας Κωνσταντίνος Θ΄ τον 11ο αιώνα για το δίκαιο και
τη φιλοσοφία· τη φιλοσοφία τη δίδασκε ο **Μιχαήλ Ψελλός** και το δίκαιο ο Ιωάννης
Ξιφιλίνος.

Οι γυναίκες ζούσαν κυρίως μέσα στο σπίτι, αλλά ο νόμος προστάτευε την
**προίκα** τους και μπορούσαν να κληρονομούν και να έχουν περιουσία. Ορισμένες
άφησαν μεγάλο έργο: η **Κασσιανή** τον 9ο αιώνα έγραψε ύμνους που ψάλλονται
ως σήμερα, και η **Άννα Κομνηνή**, κόρη αυτοκράτορα, έγραψε τον 12ο αιώνα την
«Αλεξιάδα», μια ιστορία της βασιλείας του πατέρα της. Και ορισμένες
αυτοκράτειρες, όπως η **Ειρήνη** (797–802), κυβέρνησαν ως μονοκράτειρες.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Πού ανήκει;*

## Η τέχνη του ψηφιδωτού

Το **ψηφιδωτό** φτιάχνεται από χιλιάδες μικρά κομμάτια, τις **ψηφίδες**, από
πέτρα, μάρμαρο ή γυαλί. Για τα χρυσά σημεία ο τεχνίτης έβαζε ένα λεπτό
φύλλο χρυσού ανάμεσα σε δύο στρώσεις γυαλιού. Οι ψηφίδες δεν στρώνονταν
τελείως επίπεδα, αλλά με μικρές κλίσεις, ώστε το φως των κεριών να
τρεμοπαίζει πάνω τους.

Μετά το τέλος της εικονομαχίας (843) τα ψηφιδωτά των ναών ακολούθησαν
ένα σταθερό σχέδιο:

| Θέση στον ναό      | Τι απεικονιζόταν                               | Γιατί εκεί                                      |
| ------------------ | ---------------------------------------------- | ----------------------------------------------- |
| Τρούλος            | ο Χριστός **Παντοκράτωρ**                      | ο ψηλότερος τόπος, ο «ουρανός» του ναού         |
| Κόγχη του ιερού    | η **Παναγία**                                  | ανάμεσα στον ουρανό και στους πιστούς           |
| Ψηλά στους τοίχους | οι μεγάλες γιορτές: Γέννηση, Βάπτιση, Σταύρωση | η ιστορία της σωτηρίας                          |
| Χαμηλά             | άγιοι, όρθιοι και μετωπικοί                    | κοντά στους πιστούς, σαν να στέκονται μαζί τους |

Οι μορφές κοιτάζουν μπροστά, με μεγάλα μάτια· το **χρυσό φόντο** δεν δείχνει
έναν τόπο, αλλά το θείο φως, έναν κόσμο έξω από τον χρόνο.

*Ο τρούλος της Μονής Δαφνίου, κοντά στην Αθήνα, γύρω στο 1100. Σύγκρινέ τον με τον πίνακα: ψηλά ο Παντοκράτωρ, ανάμεσα στα παράθυρα όρθιοι προφήτες, και στις γωνίες από κάτω σκηνές από τις μεγάλες γιορτές, όπως η Γέννηση δεξιά. Τα λευκά κενά είναι σημεία όπου οι ψηφίδες χάθηκαν με τα χρόνια.*

> **Πρόσεχε**
>
> Οι βυζαντινές μορφές **δεν** είναι «επίπεδες» επειδή οι τεχνίτες δεν ήξεραν
> να ζωγραφίζουν ρεαλιστικά. Είχαν μπροστά τους αρχαία αγάλματα και
> ρωμαϊκά ψηφιδωτά, και σε ορισμένα έργα φαίνεται ότι μπορούσαν να αποδώσουν
> όγκο και κίνηση. Η λιτότητα ήταν **επιλογή**: η εικόνα δεν ήθελε να δείξει
> πώς φαίνεται ένα σώμα, αλλά να φέρει τον πιστό σε επαφή με τον άγιο που
> απεικονίζει. Το να κρίνουμε μια τέχνη με τα κριτήρια μιας άλλης εποχής
> είναι κι αυτό ένας αναχρονισμός.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ψηφιδωτά σε οκτώ αιώνες*

> **Θυμήσου**
>
> - Ο αυτοκράτορας: εκλεκτός του Θεού στη θεωρία, εξαρτημένος από στρατό,
>   σύγκλητο και λαό στην πράξη. **Δεν υπήρχε νόμος διαδοχής.**
> - Η μεγάλη πλειονότητα ήταν **χωρικοί**· από τον 11ο αιώνα πλήθαιναν οι
>   **πάροικοι** σε μεγάλα κτήματα.
> - Στην Πόλη οι **συντεχνίες** ελέγχονταν από τον **έπαρχο** (Επαρχικόν
>   Βιβλίον, περίπου 912).
> - Ψηφιδωτό: ψηφίδες, χρυσό φόντο, σταθερή θέση κάθε θέματος στον ναό.

## Ερωτήσεις

1. Τι ίσχυε για τη διαδοχή στον βυζαντινό θρόνο;
   - Δεν υπήρχε νόμος διαδοχής· ο νέος αυτοκράτορας έπρεπε να γίνει δεκτός από σύγκλητο, στρατό και λαό
   - Ο θρόνος περνούσε υποχρεωτικά στον πρωτότοκο γιο, όπως όριζε ένας γραπτός νόμος του κράτους
   - Τον αυτοκράτορα τον εξέλεγε ο πάπας της Ρώμης, και μετά τον έστεφε ο ίδιος στον Άγιο Πέτρο
   - Τον αυτοκράτορα τον ψήφιζαν κάθε λίγα χρόνια όλοι οι ελεύθεροι πολίτες, σε όλες τις επαρχίες της αυτοκρατορίας
2. Ποια είναι η πιο βασική αιτία που οι ανατροπές αυτοκρατόρων ήταν συχνές στο Βυζάντιο;
   - Η εξουσία στηριζόταν στην αποδοχή στρατού, συγκλήτου και λαού, χωρίς κανόνα διαδοχής
   - Οι Βυζαντινοί δεν πίστευαν ότι η εξουσία του αυτοκράτορα προέρχεται από τον Θεό
   - Η Εκκλησία όριζε κάθε χρόνο νέο αυτοκράτορα, με απόφαση του πατριάρχη
   - Οι αυτοκράτορες κυβερνούσαν μόνο για ορισμένη θητεία, όπως οι ύπατοι της Ρώμης
3. Ποιοι ήταν οι πάροικοι;
   - Χωρικοί που καλλιεργούσαν γη γαιοκτήμονα, μοναστηριού ή του κράτους
   - Δούλοι που αγοράζονταν και πουλιούνταν στις αγορές της Πόλης
   - Ξένοι έμποροι, όπως οι Βενετοί, που ζούσαν στην Κωνσταντινούπολη
   - Μοναχοί που ζούσαν μόνοι στα βουνά, μακριά από τα μοναστήρια
4. Ποιος ήταν ο κύριος σκοπός του Επαρχικού Βιβλίου;
   - Να ρυθμίζει τις συντεχνίες ώστε η Πόλη να έχει εφόδια, ήσυχο λαό και έσοδα
   - Να καταγράφει τους νόμους για τη γη των χωρικών και τους φόρους των χωριών
   - Να αφήνει τους εμπόρους να πουλούν ελεύθερα, με όποια τιμή και όποιο κέρδος ήθελαν
   - Να ορίζει τις τελετές του παλατιού, από την προσκύνηση ως τα πορφυρά ενδύματα
5. Το 968 οι Βυζαντινοί κατάσχουν από τον πρεσβευτή Λιουτπράνδο πορφυρά υφάσματα που είχε αγοράσει. Τι δείχνει αυτό το περιστατικό;
   - Ότι οι απαγορεύσεις του Επαρχικού Βιβλίου εφαρμόζονταν ακόμα και σε ξένους πρεσβευτές
   - Ότι το Βυζάντιο δεν έκανε κανένα εμπόριο με ξένους και έκλεινε την αγορά του σε όλους
   - Ότι ο Λιουτπράνδος είχε κλέψει τα υφάσματα από τα αυτοκρατορικά εργαστήρια μεταξιού
   - Ότι το μετάξι ήταν φτηνό και κοινό στο Βυζάντιο, και το φορούσαν ακόμα και οι πιο ταπεινοί
6. Γιατί ένας ιστορικός διαβάζει με προσοχή την περιγραφή του Βυζαντίου από τον Λιουτπράνδο;
   - Έγραφε θυμωμένος, ως πρεσβευτής ενός αντίπαλου αυτοκράτορα
   - Έγραψε αιώνες μετά τα γεγονότα, από παλιά χρονικά
   - Δεν είχε πάει ποτέ στην Κωνσταντινούπολη και έγραφε από φήμες
   - Ήταν υπάλληλος του έπαρχου και υπερασπιζόταν τους νόμους του
7. Τι συμβολίζει το χρυσό φόντο στα βυζαντινά ψηφιδωτά;
   - Το θείο φως, έναν κόσμο έξω από τον χρόνο
   - Τον πλούτο του δωρητή που πλήρωσε το έργο
   - Τον ουρανό την ώρα της δύσης
   - Την έλλειψη άλλων χρωμάτων
8. Σε ποιο σημείο του βυζαντινού ναού απεικονιζόταν συνήθως ο Χριστός Παντοκράτωρ μετά το 843;
   - Στον τρούλο
   - Χαμηλά στους τοίχους, δίπλα στους πιστούς
   - Στην κόγχη του ιερού
   - Στο δάπεδο
9. Ένας επισκέπτης λέει μπροστά σε ένα ψηφιδωτό: «Οι Βυζαντινοί δεν ήξεραν να ζωγραφίζουν σώματα, γι' αυτό οι μορφές είναι επίπεδες». Ποιο είναι το λάθος του;
   - Κρίνει μια τέχνη με κριτήρια άλλης εποχής· η λιτότητα ήταν επιλογή
   - Τα ψηφιδωτά είναι στην πραγματικότητα ρεαλιστικά πορτρέτα
   - Τα ψηφιδωτά τα έφτιαχναν Ιταλοί τεχνίτες
   - Οι Βυζαντινοί δεν είχαν δει ποτέ αρχαία αγάλματα
10. Ποια από αυτές τις προτάσεις για τις Βυζαντινές λέει κάτι διαφορετικό από τις άλλες τρεις;
   - Οι γυναίκες δεν είχαν κανένα δικαίωμα σε περιουσία
   - Η Άννα Κομνηνή έγραψε την «Αλεξιάδα»
   - Η Κασσιανή έγραψε ύμνους που ψάλλονται ως σήμερα
   - Η Ειρήνη κυβέρνησε μόνη της ως το 802

## Ασκήσεις

1. Πώς λέγονται τα μικρά κομμάτια από πέτρα ή γυαλί με τα οποία φτιάχνεται ένα ψηφιδωτό;
2. Στη γραμμή χρόνου λείπει το μνημείο της Κωνσταντινούπολης που διακοσμήθηκε το 1315–1321, στα χρόνια των Παλαιολόγων. Ποιο είναι;
   *Γραμμή χρόνου με μνημεία της βυζαντινής τέχνης από το 547 ως το 1321· το όνομα του τελευταίου λείπει.*
3. Γιατί ανησυχούσε το κράτος όταν πολλοί ελεύθεροι χωρικοί γίνονταν πάροικοι;
4. «Εγώ, η Άννα, κόρη του αυτοκράτορα Αλεξίου και της Ειρήνης, γεννημένη και μεγαλωμένη στην πορφύρα, δεν είμαι αμύητη στα γράμματα: μελέτησα την ελληνική γλώσσα όσο πιο βαθιά γινόταν, ασκήθηκα στη ρητορική και διάβασα προσεκτικά τα έργα του Αριστοτέλη και τους διαλόγους του Πλάτωνα.» — Άννα Κομνηνή, Αλεξιάς, πρόλογος, 12ος αι. Τι μας λέει η πηγή για τη μόρφωση στο Βυζάντιο, και ως πού μπορούμε να γενικεύσουμε;
5. «Ο βυζαντινός αυτοκράτορας είχε απόλυτη εξουσία.» Συμφωνείς; Δώσε ένα επιχείρημα υπέρ και ένα κατά.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-b/history/byzantine-society
