# Το φυσικό περιβάλλον της Ελλάδας

> Γεωλογική ιστορία, οροσειρές και πεδιάδες, ποτάμια και λίμνες, και το κλίμα από το Ιόνιο ως το Αιγαίο.

Γεωγραφία, Β΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-b/geography/greece-physical

## Τι θα μάθεις

- Να αφηγείσαι με απλά λόγια τη γεωλογική ιστορία της Ελλάδας: η Ροδόπη, η θάλασσα της Τηθύος, η αλπική πτύχωση και η Αιγηίδα.
- Να εξηγείς γιατί η χώρα είναι ορεινή, με λίγες πεδιάδες και πολλά νησιά.
- Να περιγράφεις τα ποτάμια και τις λίμνες της χώρας και γιατί το νερό τους δεν φτάνει παντού.
- Να διαβάζεις στοιχεία που δείχνουν πώς αλλάζει το κλίμα από το Ιόνιο στο Αιγαίο και από τον βορρά στον νότο.

## Μια χώρα από βουνά και θάλασσα

Η Ελλάδα έχει έκταση περίπου $132.000$ τετραγωνικά χιλιόμετρα. Σχεδόν τα **τέσσερα πέμπτα** της είναι ορεινά ή λοφώδη, και οι πεδιάδες είναι λίγες: ο θεσσαλικός κάμπος, η πεδιάδα της κεντρικής Μακεδονίας, οι κάμποι της Θράκης, της Ηλείας, της Μεσαράς στην Κρήτη. Οι ακτές της, μαζί με των νησιών, ξεπερνούν τα $13.000$ km — από τις μεγαλύτερες ακτογραμμές της Ευρώπης. Νησιά και βραχονησίδες υπάρχουν χιλιάδες· κατοικούνται περίπου διακόσια, ανάλογα με το πώς τα μετράς.

Όλα αυτά — τα πολλά βουνά, οι λίγες πεδιάδες, τα αμέτρητα νησιά — έχουν μία εξήγηση: τη **γεωλογική ιστορία** της χώρας.

## Η ιστορία που είναι γραμμένη στις πέτρες

**1. Η Ροδόπη, το παλαιότερο κομμάτι.** Στη βορειοανατολική Ελλάδα, κατά μήκος των συνόρων με τη Βουλγαρία, βρίσκεται η **μάζα της Ροδόπης**: σκληρά, κρυσταλλικά πετρώματα, όπως γρανίτες και μάρμαρα, που ήταν ξηρά πολύ πριν σχηματιστεί η υπόλοιπη χώρα.

**2. Ένας ωκεανός που χάθηκε.** Για εκατομμύρια χρόνια, εκεί που είναι σήμερα το μεγαλύτερο μέρος της Ελλάδας απλωνόταν ένας ωκεανός, η **Τηθύς**, ανάμεσα στην Αφρική και την Ευρασία. Στον βυθό του μαζεύονταν στρώματα από λάσπη και όστρακα θαλάσσιων οργανισμών, που με τον καιρό έγιναν **ασβεστόλιθοι**. Γι' αυτό ο ασβεστόλιθος είναι το πιο κοινό πέτρωμα της χώρας.

**3. Η αλπική πτύχωση.** Καθώς η Αφρική πλησίαζε την Ευρασία, η Τηθύς έκλεινε, και τα στρώματα του βυθού της διπλώθηκαν και σηκώθηκαν. Έτσι σχηματίστηκαν η **Πίνδος** και τα άλλα βουνά, με διεύθυνση από τα **βορειοδυτικά προς τα νοτιοανατολικά**, συνέχεια των Δειναρικών Άλπεων.

*Πτυχωμένα στρώματα πετρωμάτων στον Άγιο Παύλο της νότιας Κρήτης. Κάποτε ήταν οριζόντιες στρώσεις στον βυθό· η πίεση ανάμεσα στις πλάκες τις λύγισε σαν να ήταν ζύμη. Έτσι, σε μεγάλη κλίμακα, διπλώθηκαν και σηκώθηκαν τα ελληνικά βουνά.*

**4. Η Αιγηίδα που βούλιαξε.** Εκεί που είναι σήμερα το Αιγαίο υπήρχε μια ενιαία ξηρά, η **Αιγηίδα**, που ένωνε την ηπειρωτική Ελλάδα με τη Μικρά Ασία. Στα τελευταία λίγα εκατομμύρια χρόνια έσπασε σε κομμάτια και τα περισσότερα βούλιαξαν. Η θάλασσα μπήκε ανάμεσα, και οι ψηλότερες κορυφές έμειναν έξω: είναι τα **νησιά του Αιγαίου**.

*Το Δεσποτικό, η Αντίπαρος, η Πάρος και πίσω η Νάξος, από αεροπλάνο. Δες πόσο βουνίσια είναι και πόσο λίγο επίπεδο έδαφος έχουν: είναι οι κορυφές μιας ξηράς που βούλιαξε, και η θάλασσα γέμισε τις κοιλάδες ανάμεσά τους.*

Η ιστορία δεν έχει τελειώσει: η Ελλάδα σείεται, ο Κορινθιακός ανοίγει, τα ηφαίστεια του νοτίου Αιγαίου είναι ενεργά.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ποιο κεφάλαιο της ιστορίας έφτιαξε αυτόν τον τόπο;*

> **Κλειδί**
>
> Η Ελλάδα είναι **νέα και ανήσυχη** γεωλογικά. Τα βουνά της είναι βυθός ενός παλιού ωκεανού που διπλώθηκε και σηκώθηκε, και τα νησιά του Αιγαίου είναι κορυφές μιας ξηράς που βούλιαξε.
>
> Από αυτή την ιστορία βγαίνουν τα τρία χαρακτηριστικά της χώρας: **πολλά βουνά, λίγες πεδιάδες, χιλιάδες νησιά**.

## Ποτάμια και λίμνες

Τα βουνά είναι κοντά στη θάλασσα, οπότε τα ελληνικά ποτάμια είναι **μικρά και ορμητικά**. Το μεγαλύτερο που κυλά ολόκληρο μέσα στη χώρα, ο **Αλιάκμονας**, έχει μήκος περίπου $300$ km. Πολλά ρέματα είναι **χείμαρροι**: φουσκώνουν με τις βροχές του χειμώνα και στεγνώνουν το καλοκαίρι.

Στα βόρεια, τα μεγαλύτερα ποτάμια — **Έβρος, Νέστος, Στρυμόνας, Αξιός** — πηγάζουν σε γειτονικές χώρες και διανύουν μόνο το τελευταίο τους κομμάτι στην Ελλάδα. Η ποσότητα και η καθαριότητα του νερού τους εξαρτώνται και από ό,τι γίνεται πάνω στο ποτάμι, πέρα από τα σύνορα.

*Χάρτης της Ελλάδας με τα ποτάμια της και σημειωμένους τον Αλιάκμονα, τον Αξιό, τον Στρυμόνα, τον Νέστο και τον Έβρο.*

Η μεγαλύτερη φυσική λίμνη είναι η **Τριχωνίδα**, στην Αιτωλοακαρνανία, περίπου $97$ km². Οι **Πρέσπες** μοιράζονται ανάμεσα σε Ελλάδα, Αλβανία και Βόρεια Μακεδονία. Υπάρχουν και πολλές **τεχνητές λίμνες**, πίσω από φράγματα: των **Κρεμαστών** στον Αχελώο, η μεγαλύτερη, βγάζει ηλεκτρισμό· του **Μόρνου** δίνει νερό στην Αθήνα.

*Η Τριχωνίδα από αεροπλάνο, στη μέση της φωτογραφίας· αριστερά της η μικρότερη Λυσιμαχία. Γύρω τους ο κάμπος του Αγρινίου και πίσω τα βουνά της Αιτωλοακαρνανίας.*

> **Πρόσεχε**
>
> Οι λίμνες δεν είναι δεδομένες. Η **Κάρλα** στη Θεσσαλία αποξηράνθηκε το $1962$ για να γίνει χωράφι, και τις τελευταίες δεκαετίες ξαναφτιάχνεται ένα μέρος της ως ταμιευτήρας. Η **Κορώνεια**, κοντά στη Θεσσαλονίκη, σχεδόν στέγνωσε από τις υπεραντλήσεις για άρδευση. Το νερό σε μια ξερή χώρα είναι πόρος που τελειώνει.

## Ένα κλίμα, πολλές εκδοχές

Η Ελλάδα έχει **μεσογειακό κλίμα**: ζεστά, ξερά καλοκαίρια και ήπιους, βροχερούς χειμώνες. Μέσα στη χώρα όμως το κλίμα αλλάζει πολύ, για τρεις λόγους:

- **Δύση και ανατολή.** Οι υγροί άνεμοι έρχονται κυρίως από τα δυτικά. Ανεβαίνοντας την Πίνδο ψύχονται και αφήνουν τη βροχή τους στη δυτική πλευρά. Στην ανατολική φτάνουν σχεδόν στεγνοί.
- **Βορράς και νότος.** Στη βόρεια ηπειρωτική χώρα οι χειμώνες είναι κρύοι, με χιόνια και παγωνιές· στα νότια νησιά σχεδόν ποτέ δεν χιονίζει.
- **Βουνό και ακτή.** Όσο ανεβαίνεις, κρυώνει και βρέχει περισσότερο. Η θάλασσα, αντίθετα, μαλακώνει τις θερμοκρασίες στις ακτές.

Το καλοκαίρι στο Αιγαίο φυσούν τα **μελτέμια**, δυνατοί βόρειοι άνεμοι που δροσίζουν τα νησιά αλλά δυσκολεύουν τα πλοία.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Πόση βροχή πέφτει τον χρόνο*

Τα άκρα είναι ακόμα πιο μακριά: σε ορεινά χωριά της Ηπείρου πέφτουν πάνω από $2.000$ χιλιοστά τον χρόνο, ενώ σε σημεία της ανατολικής Κρήτης λιγότερα από $250$.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Τα Ιωάννινα και η Λάρισα βρίσκονται σχεδόν στο ίδιο γεωγραφικό πλάτος και απέχουν σε ευθεία γραμμή περίπου 140 km. Τα Ιωάννινα δέχονται περίπου 1.090 χιλιοστά βροχής τον χρόνο, η Λάρισα περίπου 410. Πόσες φορές περισσότερη βροχή, και γιατί;

1. Διαιρούμε: $1.090 : 410 \approx 2{,}7$. Τα Ιωάννινα παίρνουν σχεδόν **τριπλάσια** βροχή.
2. Ανάμεσά τους υψώνεται η **Πίνδος**. Τα Ιωάννινα είναι στη δυτική της πλευρά, η Λάρισα στην ανατολική.
3. Ο υγρός αέρας από το Ιόνιο αναγκάζεται να ανέβει τα βουνά, ψύχεται, και οι υδρατμοί του γίνονται σύννεφα και βροχή στις δυτικές πλαγιές.
4. Όταν κατεβαίνει στον θεσσαλικό κάμπο, ο αέρας έχει χάσει το μεγαλύτερο μέρος της υγρασίας του. Η Λάρισα βρίσκεται στη «σκιά βροχής» της Πίνδου.

### Παράδειγμα 2: Ένας ορειβάτης βρίσκει απολιθωμένα θαλάσσια όστρακα μέσα σε ασβεστόλιθο, σε υψόμετρο 2.000 m στον Παρνασσό. Πώς βρέθηκαν εκεί;

1. Τα όστρακα ανήκαν σε οργανισμούς που ζούσαν στη θάλασσα. Άρα κάποτε αυτό το πέτρωμα ήταν **βυθός**.
2. Ο ασβεστόλιθος σχηματίζεται ακριβώς έτσι: από στρώματα λάσπης και οστράκων που μαζεύονται στον βυθό και σκληραίνουν μέσα σε εκατομμύρια χρόνια. Εδώ ήταν ο βυθός της **Τηθύος**.
3. Όταν η Αφρική πλησίασε την Ευρασία, η **αλπική πτύχωση** δίπλωσε τα στρώματα και τα σήκωσε, μαζί με τα όστρακα μέσα τους.
4. Η διάβρωση έφερε μετά το πέτρωμα στην επιφάνεια. Το όστρακο είναι λοιπόν **ντοκουμέντο**: λέει ότι το βουνό ήταν κάποτε θάλασσα.

### Παράδειγμα 3: Η Αθήνα, όπου ζει περίπου το ένα τρίτο του πληθυσμού της χώρας, παίρνει το νερό της κυρίως από τη λίμνη του Μόρνου, σχεδόν 200 km μακριά, στα βουνά της Φωκίδας. Γιατί από τόσο μακριά;

1. Η Αττική είναι στην ανατολική, ξερή πλευρά της χώρας: περίπου $430$ χιλιοστά βροχής τον χρόνο, με σχεδόν τίποτα το καλοκαίρι.
2. Δεν έχει μεγάλα ποτάμια ούτε μεγάλες λίμνες. Τα ρέματά της είναι χείμαρροι.
3. Ο Μόρνος βρίσκεται σε ορεινή περιοχή, πιο κοντά στην Πίνδο, όπου βρέχει και χιονίζει περισσότερο. Το φράγμα κρατά το νερό του χειμώνα για όλο τον χρόνο, και ένα μεγάλο υδραγωγείο το φέρνει στην Αθήνα.
4. Η γεωγραφία του νερού και η γεωγραφία των ανθρώπων δεν ταιριάζουν: **η βροχή πέφτει στα δυτικά και στα βουνά, οι άνθρωποι ζουν κυρίως στα ανατολικά και στις πόλεις**.

> **Θυμήσου**
>
> - Ροδόπη: το παλαιότερο κομμάτι. Τηθύς: ο ωκεανός που άφησε τους ασβεστόλιθους. Αλπική πτύχωση: η Πίνδος. Αιγηίδα: η ξηρά που βούλιαξε και άφησε τα νησιά.
> - Τα βουνά έχουν διεύθυνση **βορειοδυτικά–νοτιοανατολικά**.
> - Ποτάμια μικρά και ορμητικά· τα μεγάλα του βορρά έρχονται από γειτονικές χώρες. Μεγαλύτερη φυσική λίμνη η **Τριχωνίδα**.
> - Η **δύση** είναι πολύ πιο βροχερή από την **ανατολή**, γιατί η Πίνδος σταματά τα σύννεφα.

## Ερωτήσεις

1. Ποιο είναι το παλαιότερο γεωλογικά κομμάτι της Ελλάδας;
   - Η μάζα της Ροδόπης
   - Η οροσειρά της Πίνδου
   - Το σύμπλεγμα των Κυκλάδων
   - Ο θεσσαλικός κάμπος
2. Γιατί ο ασβεστόλιθος είναι το πιο κοινό πέτρωμα στην Ελλάδα;
   - Τα περισσότερα βουνά της ήταν κάποτε βυθός της Τηθύος
   - Τον έφεραν τα ηφαίστεια του Αιγαίου με τη λάβα τους
   - Τον μετέφεραν τα ποτάμια από τα βουνά της Ευρώπης
   - Σχηματίστηκε από τη συμπίεση του πάγου στις κορυφές
3. Τι ήταν η Αιγηίδα;
   - Ξηρά που ένωνε την Ελλάδα με τη Μικρά Ασία και βούλιαξε
   - Ωκεανός ανάμεσα στην Αφρική και την Ευρασία που έκλεισε
   - Ηφαίστειο του Αιγαίου που εξερράγη και έφτιαξε τη Σαντορίνη
   - Η παλαιότερη οροσειρά της Ελλάδας, στα βόρεια σύνορα
4. Ποια είναι η κύρια διεύθυνση των οροσειρών της ηπειρωτικής Ελλάδας;
   - Από τα βορειοδυτικά προς τα νοτιοανατολικά
   - Από τα ανατολικά προς τα δυτικά, παράλληλα με τα βόρεια σύνορα
   - Από τα βορειοανατολικά προς τα νοτιοδυτικά
   - Δεν έχουν διεύθυνση, είναι σκόρπιοι όγκοι
5. Τι κοινό έχουν ο Έβρος, ο Νέστος, ο Στρυμόνας και ο Αξιός;
   - Πηγάζουν σε γειτονικές χώρες και καταλήγουν στο Αιγαίο
   - Πηγάζουν από την Πίνδο και καταλήγουν στο Ιόνιο Πέλαγος
   - Κυλούν ολόκληρα μέσα στην Ελλάδα, από την πηγή ως τη θάλασσα
   - Στεγνώνουν κάθε καλοκαίρι, όπως οι χείμαρροι της Αττικής
6. Ποια είναι η μεγαλύτερη φυσική λίμνη της Ελλάδας;
   - Η Τριχωνίδα
   - Των Κρεμαστών
   - Του Μόρνου
   - Η Κορώνεια
7. Γιατί η δυτική Ελλάδα δέχεται πολύ περισσότερη βροχή από την ανατολική;
   - Οι υγροί δυτικοί άνεμοι αφήνουν τη βροχή τους ανεβαίνοντας την Πίνδο
   - Το Ιόνιο είναι πιο ζεστό από το Αιγαίο και εξατμίζεται όλο τον χρόνο
   - Τα μελτέμια φέρνουν σύννεφα από τον βορρά κατευθείαν στα δυτικά
   - Στη δυτική Ελλάδα υπάρχουν περισσότερα δάση που φέρνουν τη βροχή
8. Τι είναι τα μελτέμια;
   - Δυνατοί βόρειοι άνεμοι που φυσούν το καλοκαίρι στο Αιγαίο
   - Υγροί δυτικοί άνεμοι που φέρνουν τις βροχές του χειμώνα
   - Ζεστοί νότιοι άνεμοι που φέρνουν σκόνη από την Αφρική
   - Κρύοι άνεμοι από τα βουνά που κατεβαίνουν τη νύχτα

## Ασκήσεις

1. Ποια ξηρά βούλιαξε και άφησε τις κορυφές της ως νησιά του Αιγαίου;
2. Στον χάρτη σημειώνονται με αριθμούς τέσσερις λίμνες: η Τριχωνίδα, η Μεγάλη Πρέσπα, η λίμνη Κρεμαστών και η λίμνη του Μόρνου. Ποια είναι ποια, και ποιες από αυτές είναι τεχνητές;
   *Χάρτης της Ελλάδας με τις λίμνες της και τέσσερις από αυτές σημειωμένες με τους αριθμούς 1 ως 4.*
3. Γιατί οι λίγες πεδιάδες της Ελλάδας ήταν πάντα τόσο πολύτιμες, και γιατί οι περισσότερες βρίσκονται κοντά σε εκβολές ποταμών;
4. Ο πίνακας δείχνει τη μέση θερμοκρασία Ιανουαρίου και Ιουλίου σε τέσσερις ελληνικές πόλεις.

   Μέσοι όροι πολλών ετών, στρογγυλεμένοι στον ακέραιο. Πηγή: ΕΜΥ.

   | Πόλη | Ιανουάριος | Ιούλιος |
   | --- | --- | --- |
   | Φλώρινα | $1$ °C | $23$ °C |
   | Θεσσαλονίκη | $7$ °C | $27$ °C |
   | Πάτρα | $10$ °C | $27$ °C |
   | Αθήνα | $10$ °C | $29$ °C |

   α) Ποια πόλη έχει το μεγαλύτερο θερμικό εύρος, και πόσο είναι;
   β) Ποιες δύο πόλεις έχουν τον ίδιο Ιανουάριο αλλά διαφορετικό Ιούλιο;
   γ) Τι κάνει τη Φλώρινα την πιο κρύα τον χειμώνα;
5. Ο Αχελώος, στη βροχερή δυτική Ελλάδα, έχει πολύ νερό. Ο θεσσαλικός κάμπος, στην ανατολική, διψάει το καλοκαίρι. Εδώ και δεκαετίες συζητιέται η εκτροπή μέρους του Αχελώου προς τη Θεσσαλία· τα έργα έχουν περάσει πολλές φορές από τα δικαστήρια. Πρέπει ένα ποτάμι να «μοιράζεται» με μια άλλη περιοχή; Εσύ τι λες;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-b/geography/greece-physical
