# Το φυσικό περιβάλλον της Ευρώπης

> Ορογένεση, βουνά και πεδιάδες, θάλασσες, κλίμα, ποτάμια και βλάστηση της ηπείρου μας.

Γεωγραφία, Β΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-b/geography/europe-physical

## Τι θα μάθεις

- Να ξεχωρίζεις τις τρεις μεγάλες ορογενέσεις της Ευρώπης και να εξηγείς γιατί τα παλιά βουνά είναι χαμηλότερα από τα νέα.
- Να περιγράφεις τη Μεσόγειο, τη Βαλτική και τη Βόρεια Θάλασσα και τι κάνει την καθεμιά διαφορετική.
- Να συνδέεις τα μεγάλα ποτάμια της Ευρώπης με τις θάλασσες όπου εκβάλλουν.
- Να εξηγείς πώς αλλάζουν το κλίμα και η βλάστηση από τα δυτικά προς τα ανατολικά και από τον βορρά προς τον νότο.

## Μια μικρή ήπειρος με πολλές ακτές

Η Ευρώπη έχει έκταση περίπου $10$ εκατομμύρια τετραγωνικά χιλιόμετρα: είναι η δεύτερη μικρότερη ήπειρος, μετά την Ωκεανία. Στα ανατολικά δεν τη χωρίζει από την Ασία καμία θάλασσα. Το όριο που χρησιμοποιούμε είναι συμβατικό: τα **Ουράλια όρη**, ο ποταμός **Ουράλης**, η **Κασπία Θάλασσα** και ο **Καύκασος**.

Το πιο χαρακτηριστικό της γνώρισμα φαίνεται σε κάθε χάρτη: οι **ακτές της είναι γεμάτες κόλπους και χερσονήσους** — Σκανδιναβική, Ιβηρική, Ιταλική, Βαλκανική, Γιουτλάνδη. Σχεδόν κανένα σημείο της δυτικής Ευρώπης δεν απέχει πάνω από $500$ περίπου χιλιόμετρα από τη θάλασσα. Αυτό έκανε το εμπόριο και τη ναυσιπλοΐα εύκολα από πολύ νωρίς.

*Χάρτης της Ευρώπης με τη Σκανδιναβική, τη Γιουτλάνδη, την Ιβηρική, την Ιταλική και τη Βαλκανική χερσόνησο.*

## Τρεις ορογενέσεις, τρεις ηλικίες βουνών

Τα βουνά της Ευρώπης δεν σηκώθηκαν όλα μαζί. Υψώθηκαν σε τρεις μεγάλες περιόδους **ορογένεσης**, όταν οι λιθοσφαιρικές πλάκες συγκρούστηκαν και τα πετρώματα διπλώθηκαν.

| Ορογένεση | Πότε, περίπου                          | Βουνά που άφησε                                                           | Πώς είναι σήμερα                      |
| --------- | -------------------------------------- | ------------------------------------------------------------------------- | ------------------------------------- |
| Καληδόνια | πριν από $490$–$390$ εκ. χρόνια        | Σκανδιναβικά όρη, Σκωτία                                                  | χαμηλά, στρογγυλεμένα                 |
| Ερκύνια   | πριν από $380$–$250$ εκ. χρόνια        | Κεντρικός Όγκος της Γαλλίας, Μέλας Δρυμός, Βοημία, Ουράλια                | χαμηλοί ορεινοί όγκοι                 |
| Αλπική    | από πριν από $65$ εκ. χρόνια ως σήμερα | Άλπεις, Πυρηναία, Καρπάθια, Απέννινα, Δειναρικές Άλπεις, Πίνδος, Καύκασος | ψηλά, απότομα, με χιονισμένες κορυφές |

Από τη στιγμή που ένα βουνό σηκώνεται, η **διάβρωση** αρχίζει να το φθείρει: νερό, πάγος, άνεμος. Μέσα σε εκατοντάδες εκατομμύρια χρόνια, ένα βουνό ψηλό όσο οι Άλπεις γίνεται ένας χαμηλός, στρογγυλεμένος όγκος. Γι' αυτό η ηλικία ενός βουνού διαβάζεται στο σχήμα του.

*Τα Υποπολικά Ουράλια, στη βόρεια Ρωσία, από μια κορυφή. Οι ράχες είναι στρογγυλεμένες και σκεπασμένες με σπασμένες πέτρες· δεν έχουν τις αιχμές των Άλπεων. Εκατοντάδες εκατομμύρια χρόνια διάβρωσης τα έχουν φθείρει.*

*Διαδραστικό στη σελίδα: Σε ποια ορογένεση ανήκει;*

Ανάμεσα στα βουνά απλώνονται οι πεδιάδες. Η μεγαλύτερη είναι η **Μεγάλη Ευρωπαϊκή Πεδιάδα**, που ξεκινά από τη βόρεια Γαλλία, περνά από τη Γερμανία και την Πολωνία και φαρδαίνει ως τα Ουράλια. Μικρότερες, αλλά πολύ εύφορες, είναι η **Ουγγρική πεδιάδα** και η **πεδιάδα του Πάδου** στη βόρεια Ιταλία.

Στον βορρά, το τοπίο το σχεδίασε και ο **πάγος**. Στην τελευταία παγετώδη περίοδο, πριν από περίπου $20.000$ χρόνια, παγετώνες πάχους χιλιομέτρων σκέπαζαν τη Σκανδιναβία. Όταν έλιωσαν, άφησαν τα **φιόρδ** της Νορβηγίας — βαθιές κοιλάδες που μπήκε μέσα η θάλασσα — και δεκάδες χιλιάδες λίμνες στη Φινλανδία.

*Το Γκεϊράνγκερφιορντ, στη δυτική Νορβηγία. Ο παγετώνας έσκαψε εδώ μια βαθιά κοιλάδα με απότομα τοιχώματα· όταν έλιωσε, μπήκε μέσα η θάλασσα. Γι' αυτό τα πλοία φτάνουν τόσο βαθιά στη στεριά, ανάμεσα σε βουνά.*

> **Κλειδί**
>
> Στην Ευρώπη το ύψος ενός βουνού λέει την ηλικία του: τα **νέα βουνά της αλπικής ορογένεσης** είναι ψηλά και απότομα και βρίσκονται στον νότο, ενώ τα **παλιά βουνά** του βορρά και του κέντρου έχουν φθαρεί σε χαμηλούς όγκους.
>
> Η νότια Ευρώπη είναι ορεινή και σείεται, γιατί εκεί οι πλάκες συγκρούονται ακόμα. Ο βορράς και το κέντρο είναι πιο ήρεμα και πιο επίπεδα.

## Τρεις θάλασσες, τρεις χαρακτήρες

Η Ευρώπη βρέχεται από τον Ατλαντικό, τον Αρκτικό ωκεανό και πολλές θάλασσες. Τρεις από αυτές έχουν πολύ διαφορετικό χαρακτήρα.

|                       | Μεσόγειος                                          | Βαλτική                                    | Βόρεια Θάλασσα                               |
| --------------------- | -------------------------------------------------- | ------------------------------------------ | -------------------------------------------- |
| Βάθος                 | βαθιά, μέσο βάθος περίπου $1.500$ m                | ρηχή, μέσο βάθος περίπου $55$ m            | ρηχή, μέσο βάθος περίπου $95$ m              |
| Νερό                  | ζεστό και αλμυρό                                   | υφάλμυρο, σχεδόν γλυκό στον βορρά          | κρύο, αλμυρό σαν τον ωκεανό                  |
| Σύνδεση με τον ωκεανό | μόνο από το Γιβραλτάρ, πλάτους περίπου $14$ km     | από στενά ανάμεσα στη Δανία και τη Σουηδία | ανοιχτή στον Ατλαντικό                       |
| Τι τη χαρακτηρίζει    | τουρισμός, ναυσιπλοΐα, αρχαίοι πολιτισμοί γύρω της | ο βόρειος κόλπος της παγώνει κάθε χειμώνα  | πετρέλαιο και φυσικό αέριο στον βυθό, αλιεία |

Η Βαλτική δέχεται το νερό πολλών ποταμών και ανανεώνεται αργά από τον ωκεανό, γι' αυτό είναι τόσο γλυκιά. Το ίδιο χαρακτηριστικό την κάνει ευάλωτη: ό,τι ρυπαίνει μένει μέσα της για πολλά χρόνια.

*Ο Βοθνικός κόλπος, στο βόρειο άκρο της Βαλτικής, τον χειμώνα, έξω από το Κέμι της Φινλανδίας. Η φωτογραφία τραβήχτηκε από παγοθραυστικό: χωρίς αυτό, κανένα πλοίο δεν θα έφτανε στο λιμάνι.*

## Ποτάμια, κλίμα, βλάστηση

Τα μεγάλα ποτάμια της Ευρώπης ξεκινούν από τα κεντρικά βουνά ή από τη Μεγάλη Πεδιάδα, και καταλήγουν σε όλες τις θάλασσες γύρω της:

| Ποτάμι    | Μήκος, περίπου                   | Εκβάλλει       |
| --------- | -------------------------------- | -------------- |
| Βόλγας    | $3.500$ km                       | Κασπία Θάλασσα |
| Δούναβης  | $2.850$ km, περνά από $10$ χώρες | Μαύρη Θάλασσα  |
| Δνείπερος | $2.200$ km                       | Μαύρη Θάλασσα  |
| Ρήνος     | $1.230$ km                       | Βόρεια Θάλασσα |
| Βιστούλας | $1.050$ km                       | Βαλτική        |
| Ροδανός   | $810$ km                         | Μεσόγειος      |

Το **κλίμα** αλλάζει προς δύο κατευθύνσεις. Από τον **βορρά προς τον νότο** ζεσταίνει, ως το μεσογειακό κλίμα με τα ξερά καλοκαίρια. Από τη **δύση προς την ανατολή** χάνεται η επίδραση του Ατλαντικού: οι χειμώνες γίνονται πιο κρύοι, τα καλοκαίρια πιο ζεστά, οι βροχές λιγότερες. Αυτό λέγεται **ηπειρωτικότητα**.

Η **βλάστηση** ακολουθεί το κλίμα, σε ζώνες:

- **Τούντρα**: βρύα και λειχήνες στον μακρινό βορρά.
- **Τάιγκα**: δάση από κωνοφόρα (έλατα, πεύκα) στη Σκανδιναβία, τη Φινλανδία και τη βόρεια Ρωσία.
- **Φυλλοβόλα δάση**: βελανιδιές και οξιές στη δυτική και κεντρική Ευρώπη — όσα έχουν απομείνει, γιατί τα περισσότερα έγιναν χωράφια.
- **Στέπα**: λιβάδια χωρίς δέντρα στη νοτιοανατολική Ευρώπη, σήμερα σιτοβολώνας.
- **Μεσογειακή βλάστηση**: ελιές, πουρνάρια, μακί, φυτά που αντέχουν την καλοκαιρινή ξηρασία.

> **Πρόσεχε**
>
> «Ψηλότερο βουνό της Ευρώπης» δεν έχει μία απάντηση. Αν ο Καύκασος μετρά στην Ευρώπη, είναι το **Ελμπρούς** ($5.642$ m). Αν όχι, είναι το **Λευκό Όρος** (Μον Μπλαν) στις Άλπεις, περίπου $4.800$ m. Η απάντηση εξαρτάται από το πού βάζεις το όριο με την Ασία, που είναι συμβατικό.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Η ψηλότερη κορυφή των Ουραλίων είναι περίπου 1.900 m, του Λευκού Όρους περίπου 4.800 m. Γιατί τόση διαφορά, αφού και τα δύο σχηματίστηκαν από σύγκρουση πλακών;

1. Βρίσκουμε την ηλικία τους. Τα Ουράλια σηκώθηκαν πριν από περίπου $300$–$250$ εκατομμύρια χρόνια. Οι Άλπεις άρχισαν να σηκώνονται πριν από λιγότερα από $65$ εκατομμύρια, και ανεβαίνουν ακόμα.
2. Η διάβρωση δουλεύει συνέχεια, σε όλα τα βουνά. Όσο περισσότερο χρόνο έχει, τόσο περισσότερο υλικό απομακρύνει.
3. Στα Ουράλια η σύγκρουση έχει σταματήσει εδώ και πάρα πολύ καιρό: τίποτα δεν τα ξανασηκώνει, και η διάβρωση τα έχει φθείρει. Στις Άλπεις η σύγκρουση συνεχίζεται και αναπληρώνει ό,τι φεύγει.
4. Η διαφορά ύψους, περίπου $2.900$ m, είναι λοιπόν **διαφορά ηλικίας**. Το ίδιο φαίνεται και στη μορφή: στρογγυλές ράχες στα Ουράλια, αιχμηρές κορυφές και παγετώνες στις Άλπεις.

### Παράδειγμα 2: Ένα πλοίο φεύγει τον Φεβρουάριο από την Αγία Πετρούπολη, στο βάθος του Κόλπου της Φινλανδίας, στη Βαλτική. Ένα άλλο φεύγει τον ίδιο μήνα από το Μπέργκεν της Νορβηγίας, σε παρόμοιο γεωγραφικό πλάτος. Γιατί το πρώτο μπορεί να χρειαστεί παγοθραυστικό και το δεύτερο όχι;

1. Και τα δύο λιμάνια είναι κοντά στις $60°$ βόρειο πλάτος. Η διαφορά δεν είναι λοιπόν ο ήλιος.
2. Το Μπέργκεν βρίσκεται στις ακτές του Ατλαντικού, που ζεσταίνονται από το **θερμό ρεύμα του Βόρειου Ατλαντικού**. Η θάλασσα εκεί δεν παγώνει.
3. Η Βαλτική είναι κλειστή, ρηχή και υφάλμυρη. Το γλυκό νερό παγώνει πιο εύκολα από το αλμυρό, και η ρηχή θάλασσα κρυώνει γρήγορα. Τον χειμώνα φτάνει ως εκεί και ο κρύος ηπειρωτικός αέρας από την ανατολή.
4. Γι' αυτό οι βόρειοι κόλποι της Βαλτικής, ο Βοθνικός και ο Φινλανδικός, παγώνουν σχεδόν κάθε χειμώνα, ενώ η ακτή της Νορβηγίας μένει ανοιχτή.

### Παράδειγμα 3: Μια φορτηγίδα θέλει να πάει από το Ρότερνταμ, στις εκβολές του Ρήνου, ως τη Μαύρη Θάλασσα χωρίς να βγει στον ωκεανό. Είναι δυνατό;

1. Ο Ρήνος κυλά προς τα βόρεια, στη Βόρεια Θάλασσα. Ο Δούναβης κυλά προς τα ανατολικά, στη Μαύρη Θάλασσα. Οι πηγές τους, στη νότια Γερμανία, απέχουν λίγο.
2. Από το $1992$ τους ενώνει η **διώρυγα Μάιν–Δούναβη**, μήκους περίπου $170$ km, μέσω του Μάιν, παραπόταμου του Ρήνου.
3. Η φορτηγίδα ανεβαίνει λοιπόν τον Ρήνο και τον Μάιν, περνά τη διώρυγα και κατεβαίνει όλο τον Δούναβη ως το δέλτα του στη Ρουμανία.
4. Ναι, είναι δυνατό: η Ευρώπη έχει πλωτό δρόμο από τη Βόρεια Θάλασσα ως τη Μαύρη, μέσα από την καρδιά της ηπείρου.

> **Θυμήσου**
>
> - Όριο με την Ασία: Ουράλια, ποταμός Ουράλης, Κασπία, Καύκασος — συμβατικό.
> - **Καληδόνια** (βορράς), **ερκύνια** (κέντρο), **αλπική** (νότος, ακόμα ενεργή): όσο πιο νέο το βουνό, τόσο πιο ψηλό.
> - **Μεσόγειος** βαθιά και αλμυρή· **Βαλτική** ρηχή και υφάλμυρη· **Βόρεια Θάλασσα** ρηχή, με πετρέλαιο.
> - Μεγαλύτερο ποτάμι ο **Βόλγας**, στην Κασπία· ο **Δούναβης** περνά από $10$ χώρες.
> - Από δύση προς ανατολή μεγαλώνει η **ηπειρωτικότητα**· η βλάστηση πάει από τούντρα και τάιγκα ως τη μεσογειακή.

## Ερωτήσεις

1. Ποιο από τα παρακάτω χρησιμοποιείται ως όριο ανάμεσα στην Ευρώπη και την Ασία;
   - Τα Ουράλια όρη
   - Τα Καρπάθια όρη
   - Ο ποταμός Δούναβης
   - Τα Σκανδιναβικά όρη
2. Γιατί οι Άλπεις είναι πολύ ψηλότερες από τα Σκανδιναβικά όρη;
   - Είναι πολύ νεότερες και η διάβρωση δεν έχει προλάβει να τις φθείρει
   - Είναι πιο κοντά στον Ισημερινό και ο ήλιος τις έχει διογκώσει
   - Είναι πολύ παλαιότερες και είχαν περισσότερο χρόνο να ψηλώσουν
   - Είναι φτιαγμένες από πάγο που μαζεύεται συνέχεια στις κορυφές τους
3. Σε ποια ορογένεση ανήκει η Πίνδος;
   - Στην αλπική
   - Στην ερκύνια
   - Στην καληδόνια
   - Σε καμία, είναι ηφαίστειο
4. Ποια περιγραφή ταιριάζει στη Βαλτική Θάλασσα;
   - Ρηχή και υφάλμυρη, με κόλπους που παγώνουν τον χειμώνα
   - Βαθιά και πολύ αλμυρή, με ζεστά νερά όλο τον χρόνο
   - Ανοιχτή στον Ατλαντικό, με πετρέλαιο και αέριο στον βυθό
   - Κλειστή λίμνη χωρίς σύνδεση με κανέναν ωκεανό της Γης
5. Πού εκβάλλει ο Βόλγας, το μεγαλύτερο ποτάμι της Ευρώπης;
   - Στην Κασπία Θάλασσα
   - Στη Μαύρη Θάλασσα
   - Στη Βαλτική Θάλασσα
   - Στη Βόρεια Θάλασσα
6. Τι συμβαίνει στο κλίμα καθώς πηγαίνουμε από τη δυτική προς την ανατολική Ευρώπη;
   - Οι χειμώνες γίνονται πιο κρύοι και η διαφορά χειμώνα-καλοκαιριού μεγαλώνει
   - Οι χειμώνες γίνονται πιο ζεστοί γιατί πλησιάζουμε τον Ειρηνικό ωκεανό
   - Οι βροχές αυξάνονται γιατί τα σύννεφα μαζεύονται πάνω από τις πεδιάδες
   - Δεν αλλάζει τίποτα, γιατί όλες αυτές οι χώρες είναι στο ίδιο γεωγραφικό πλάτος
7. Ποια ζώνη βλάστησης καλύπτει μεγάλο μέρος της Φινλανδίας και της βόρειας Ρωσίας;
   - Η τάιγκα, με δάση κωνοφόρων
   - Η στέπα, με λιβάδια χωρίς δέντρα
   - Η μεσογειακή, με ελιές και μακί
   - Η τούντρα, με βρύα και λειχήνες
8. Πώς σχηματίστηκαν τα φιόρδ της Νορβηγίας;
   - Παγετώνες έσκαψαν βαθιές κοιλάδες, που μετά τις γέμισε η θάλασσα
   - Σεισμοί άνοιξαν ρήγματα στην ακτή, που μετά τα γέμισε το νερό
   - Ποτάμια με πολλά φερτά υλικά έχτισαν δέλτα στις εκβολές τους
   - Ηφαίστεια έκαναν κρατήρες κατά μήκος της ακτής της χώρας

## Ασκήσεις

1. Στον χάρτη σημειώνεται ο Δούναβης. Σε ποια θάλασσα εκβάλλει;
   *Χάρτης της Ευρώπης με τα ποτάμια της και σημειωμένο τον Δούναβη.*
2. Γιατί τα ψηλότερα βουνά της Ευρώπης και οι περισσότεροι σεισμοί της βρίσκονται στον νότο της ηπείρου;
3. Ο πίνακας δείχνει τη μέση θερμοκρασία Ιανουαρίου και Ιουλίου σε τέσσερις πόλεις, από τα δυτικά προς τα ανατολικά, όλες ανάμεσα στις $52°$ και στις $56°$ βόρειο πλάτος.

   Μέσοι όροι 1991–2020, στρογγυλεμένοι στον ακέραιο. Πηγή: οι εθνικές μετεωρολογικές υπηρεσίες της Ιρλανδίας, της Γερμανίας, της Πολωνίας και της Ρωσίας.

   | Πόλη | Ιανουάριος | Ιούλιος |
   | --- | --- | --- |
   | Δουβλίνο | $5$ °C | $15$ °C |
   | Βερολίνο | $1$ °C | $20$ °C |
   | Βαρσοβία | $-2$ °C | $20$ °C |
   | Μόσχα | $-6$ °C | $20$ °C |

   α) Πόση είναι η διαφορά Ιουλίου–Ιανουαρίου (θερμικό εύρος) στο Δουβλίνο και πόση στη Μόσχα;
   β) Ποιος μήνας αλλάζει πολύ περισσότερο από πόλη σε πόλη;
   γ) Πώς λέγεται το φαινόμενο που δείχνει ο πίνακας;
4. Ο Δούναβης περνά από δέκα χώρες. Ό,τι ρίχνει στο νερό μια χώρα ψηλά στο ποτάμι φτάνει στις χώρες πιο κάτω και στη Μαύρη Θάλασσα. Πρέπει οι χώρες του Δούναβη να έχουν κοινούς κανόνες για το ποτάμι, ή να αποφασίζει η καθεμιά για το δικό της κομμάτι; Εσύ τι λες;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-b/geography/europe-physical
