# Οι κάτοικοι της Ευρώπης και η διοίκηση της Ελλάδας

> Πολιτικός χάρτης, γλώσσες και θρησκείες της Ευρώπης, και οι περιφέρειες και οι δήμοι της Ελλάδας.

Γεωγραφία, Β΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-b/geography/europe-peoples-greece-regions

## Τι θα μάθεις

- Να περιγράφεις τον πολιτικό χάρτη της Ευρώπης και πώς άλλαξε τον 20ό αιώνα.
- Να κατατάσσεις τις κύριες ευρωπαϊκές γλώσσες σε οικογένειες και να ξεχωρίζεις γλώσσα από κράτος.
- Να περιγράφεις ουδέτερα πού κυριαρχεί κάθε μεγάλη θρησκευτική παράδοση της Ευρώπης.
- Να εξηγείς τα επίπεδα διοίκησης της Ελλάδας — κράτος, περιφέρειες, δήμοι — και ποιο κάνει τι.

## Ένας χάρτης που αλλάζει

Στην Ευρώπη ζουν περίπου $740$ εκατομμύρια άνθρωποι, σε περίπου πενήντα κράτη. Ο ακριβής αριθμός εξαρτάται από το πώς μετράς: κάποια κράτη, όπως η Ρωσία και η Τουρκία, απλώνονται και στην Ασία, και η Κύπρος είναι γεωγραφικά στην Ασία αλλά πολιτικά στην Ευρώπη.

Τα μεγέθη διαφέρουν πολύ. Η Ρωσία είναι η μεγαλύτερη χώρα της Γης· στο άλλο άκρο, το **Βατικανό** είναι το μικρότερο κράτος του κόσμου, μέσα στη Ρώμη. Ανάμεσα υπάρχουν και άλλα πολύ μικρά: Μονακό, Σαν Μαρίνο, Λιχτενστάιν, Ανδόρα, Μάλτα.

Ο πολιτικός χάρτης δεν είναι σταθερός σαν τον φυσικό. Τα βουνά μένουν, τα σύνορα αλλάζουν. Μετά τον Α΄ Παγκόσμιο πόλεμο διαλύθηκαν αυτοκρατορίες και γεννήθηκαν νέα κράτη. Γύρω στο $1990$–$1993$ ο χάρτης ξαναγράφτηκε: η Γερμανία ενώθηκε, η Σοβιετική Ένωση διαλύθηκε σε δεκαπέντε κράτη, η Γιουγκοσλαβία και η Τσεχοσλοβακία χωρίστηκαν. Γι' αυτό ένας χάρτης της Ευρώπης του $1985$ μοιάζει ξένος σήμερα.

*Το Τείχος του Βερολίνου μπροστά στην Πύλη του Βρανδεμβούργου, όταν η πόλη ήταν ακόμα μοιρασμένη στα δύο. Το τείχος έπεσε τον Νοέμβριο του 1989, και τον Οκτώβριο του 1990 οι δύο Γερμανίες έγιναν ξανά μία χώρα.*

## Πολλές γλώσσες, λίγες οικογένειες

Στην Ευρώπη μιλιούνται δεκάδες γλώσσες. Οι περισσότερες όμως ανήκουν στη μεγάλη **ινδοευρωπαϊκή οικογένεια** και κατάγονται, πριν από χιλιάδες χρόνια, από μια κοινή γλώσσα. Μέσα της ξεχωρίζουν κλάδοι:

- **Λατινογενείς (ρομανικές)**: προέρχονται από τα λατινικά της Ρωμαϊκής αυτοκρατορίας. Ιταλικά, γαλλικά, ισπανικά, πορτογαλικά, ρουμανικά.
- **Γερμανικές**: γερμανικά, αγγλικά, ολλανδικά, σουηδικά, νορβηγικά, δανικά.
- **Σλαβικές**: ρωσικά, ουκρανικά, πολωνικά, τσεχικά, βουλγαρικά, σερβικά, κροατικά.
- **Τα ελληνικά** είναι κλάδος μόνα τους, όπως και τα **αλβανικά**. Υπάρχουν ακόμα οι **κελτικές** (ιρλανδικά, ουαλικά) και οι **βαλτικές** (λιθουανικά, λετονικά).

Μερικές γλώσσες δεν είναι καν ινδοευρωπαϊκές: τα **ουγγρικά**, τα **φινλανδικά** και τα **εσθονικά** ανήκουν σε άλλη οικογένεια, την ουραλική. Τα **βασκικά**, στα σύνορα Ισπανίας και Γαλλίας, δεν έχουν βρεθεί συγγενικά με καμία γνωστή γλώσσα.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Σε ποια οικογένεια ανήκει;*

Μια γλώσσα δεν ταυτίζεται με ένα κράτος. Τα γερμανικά είναι επίσημη γλώσσα στη Γερμανία, στην Αυστρία, στην Ελβετία, στο Λουξεμβούργο και στο Λιχτενστάιν. Και ένα κράτος μπορεί να έχει πολλές γλώσσες: η Ελβετία έχει τέσσερις εθνικές, το Βέλγιο τρεις επίσημες.

*Πινακίδες στο κέντρο των Βρυξελλών: κάθε προορισμός γραμμένος στα γαλλικά και στα ολλανδικά. Grand-Place και Grote Markt είναι η ίδια πλατεία. Η τρίτη επίσημη γλώσσα του Βελγίου, τα γερμανικά, μιλιέται σε μια μικρή περιοχή στα ανατολικά.*

## Θρησκείες

Η κυρίαρχη θρησκευτική παράδοση της Ευρώπης είναι ο **χριστιανισμός**, χωρισμένος ιστορικά σε τρεις μεγάλους κλάδους, που ο καθένας κυριαρχεί σε άλλο μέρος της ηπείρου:

| Παράδοση     | Πού κυριαρχεί, κυρίως                                                                       |
| ------------ | ------------------------------------------------------------------------------------------- |
| Καθολικοί    | νότια και δυτική Ευρώπη (Ιταλία, Ισπανία, Γαλλία, Ιρλανδία), Πολωνία, Κροατία               |
| Προτεστάντες | βόρεια Ευρώπη (Σκανδιναβία), μεγάλο μέρος της Γερμανίας και της Ολλανδίας, Ηνωμένο Βασίλειο |
| Ορθόδοξοι    | νοτιοανατολική και ανατολική Ευρώπη (Ελλάδα, Κύπρος, Βουλγαρία, Ρουμανία, Σερβία, Ρωσία)    |

Το **Ισλάμ** είναι η θρησκεία της πλειονότητας στην Τουρκία και έχει μεγάλη παρουσία σε χώρες των Βαλκανίων, όπως η Αλβανία και η Βοσνία-Ερζεγοβίνη, καθώς και κοινότητες σε πολλές χώρες της δυτικής Ευρώπης. Υπάρχουν εβραϊκές κοινότητες με ιστορία αιώνων. Και σε πολλές χώρες ένα μεγάλο και αυξανόμενο μέρος των κατοίκων δεν ανήκει σε καμία θρησκεία.

Στην Ελλάδα, το Σύνταγμα αναγνωρίζει την Ορθοδοξία ως «επικρατούσα θρησκεία» (άρθρο $3$) και ταυτόχρονα κατοχυρώνει τη θρησκευτική ελευθερία όλων (άρθρο $13$).

> **Πρόσεχε**
>
> Οι χάρτες γλωσσών και θρησκειών δείχνουν την **πλειονότητα** σε κάθε περιοχή, όχι τον καθένα. Σε κάθε χώρα ζουν άνθρωποι με άλλη γλώσσα ή άλλη πίστη από την πλειονότητα — και κανείς δεν «είναι» η γλώσσα ή η θρησκεία του χάρτη.

## Ο πληθυσμός και η διοίκηση της Ελλάδας

Στην απογραφή του $2021$ η Ελλάδα είχε **$10.482.487$** μόνιμους κατοίκους, περίπου $330.000$ λιγότερους από το $2011$. Ο πληθυσμός μικραίνει και γερνά: γεννιούνται λιγότερα παιδιά απ' όσους πεθαίνουν. Είναι και πολύ άνισα μοιρασμένος: μόνο η **Αττική** έχει περίπου το $36\%$.

Για να διοικηθεί, η χώρα χωρίζεται σε επίπεδα. Το σημερινό σχήμα το έφερε ο νόμος «**Καλλικράτης**», που ισχύει από το $2011$:

| Επίπεδο                   | Πόσα  | Ποιος το διοικεί                                      | Τι κάνει, για παράδειγμα                                                           |
| ------------------------- | ----- | ----------------------------------------------------- | ---------------------------------------------------------------------------------- |
| Κεντρική κυβέρνηση        | $1$   | κυβέρνηση και υπουργεία, στην Αθήνα                   | άμυνα, εξωτερική πολιτική, δικαιοσύνη, αστυνομία, πρόγραμμα των σχολείων           |
| Αποκεντρωμένες διοικήσεις | $7$   | υπάλληλοι του κράτους, όχι αιρετοί                    | ασκούν στην περιοχή τους αρμοδιότητες του κράτους, χωρίς να είναι αυτοδιοίκηση     |
| Περιφέρειες               | $13$  | αιρετός **περιφερειάρχης** και περιφερειακό συμβούλιο | επαρχιακοί δρόμοι, ευρωπαϊκά προγράμματα της περιοχής, γεωργία, πολιτική προστασία |
| Δήμοι                     | $332$ | αιρετός **δήμαρχος** και δημοτικό συμβούλιο           | καθαριότητα, πάρκα, δημοτικοί δρόμοι, παιδικοί σταθμοί, ληξιαρχείο                 |

Οι περιφέρειες και οι δήμοι είναι η **τοπική αυτοδιοίκηση**: τους διοικούν άνθρωποι που εκλέγουν οι κάτοικοι της περιοχής. Μια ιδιαίτερη περίπτωση είναι το **Άγιον Όρος**, που κατά το Σύνταγμα αυτοδιοικείται.

*Η μονή Σίμωνος Πέτρας στο Άγιον Όρος, χτισμένη πάνω σε βράχο, ψηλά από τη θάλασσα. Το Άγιον Όρος είναι μέρος της Ελλάδας, αλλά κατά το Σύνταγμα το κυβερνούν οι είκοσι μονές του.*

*Διαδραστικό στη σελίδα: Σε ποιον απευθύνεσαι;*

> **Κλειδί**
>
> Η Ευρώπη είναι ένα **μωσαϊκό** κρατών, γλωσσών και θρησκειών, που δεν ταυτίζονται μεταξύ τους: ένα κράτος μπορεί να έχει πολλές γλώσσες, και μια γλώσσα να μιλιέται σε πολλά κράτη.
>
> Μέσα σε κάθε κράτος, η διοίκηση μοιράζεται σε **επίπεδα**. Στην Ελλάδα: η κυβέρνηση για ό,τι αφορά όλη τη χώρα, οι $13$ **περιφέρειες** για την περιοχή, οι $332$ **δήμοι** για την καθημερινότητα της πόλης ή του χωριού.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Στην απογραφή του 2021 η Αττική είχε περίπου 3,81 εκατομμύρια κατοίκους και η Κεντρική Μακεδονία περίπου 1,80 εκατομμύρια, σε σύνολο 10,48 εκατομμυρίων. Τι μέρος του πληθυσμού ζει σε αυτές τις δύο περιφέρειες;

1. Προσθέτουμε: $3{,}81 + 1{,}80 = 5{,}61$ εκατομμύρια.
2. Διαιρούμε με το σύνολο: $5{,}61 : 10{,}48 \approx 0{,}54$, δηλαδή περίπου $54\%$.
3. Δύο από τις δεκατρείς περιφέρειες έχουν **πάνω από τους μισούς** κατοίκους της χώρας — κυρίως γύρω από τις δύο μεγάλες πόλεις, την Αθήνα και τη Θεσσαλονίκη.
4. Οι υπόλοιπες έντεκα μοιράζονται λιγότερο από το μισό. Αυτό εξηγεί γιατί σε πολλά χωριά κλείνουν σχολεία, ενώ στις μεγάλες πόλεις δεν φτάνουν οι θέσεις.

### Παράδειγμα 2: Η Ρουμανία έχει γείτονες με σλαβικές γλώσσες και ουγγρικά. Γιατί τα ρουμανικά είναι λατινογενής γλώσσα, συγγενής με τα ιταλικά;

1. Μια λατινογενής γλώσσα κατάγεται από τα λατινικά. Άρα κάποτε μιλήθηκαν λατινικά σε αυτόν τον τόπο.
2. Πράγματι, στις αρχές του 2ου αιώνα μ.Χ. ο αυτοκράτορας Τραϊανός κατέκτησε τη **Δακία**, περίπου τη σημερινή Ρουμανία, και την έκανε ρωμαϊκή επαρχία. Ήρθαν άποικοι, στρατιώτες, έμποροι.
3. Τα λατινικά των Ρωμαίων ρίζωσαν και, μέσα σε πολλούς αιώνες, εξελίχθηκαν στα ρουμανικά — με λέξεις δανεισμένες και από τις σλαβικές γλώσσες γύρω τους.
4. Η γλώσσα κουβαλά την **ιστορία** ενός τόπου, όχι μόνο τη γεωγραφία του. Γι' αυτό ένας γλωσσικός χάρτης δεν συμπίπτει πάντα με τους γείτονες.

### Παράδειγμα 3: Το 2010 ο «Καλλικράτης» μείωσε τους δήμους και τις κοινότητες της χώρας από 1.034 σε 325· σήμερα είναι 332. Τι κερδίζει και τι χάνει ένα χωριό που από αυτόνομη κοινότητα γίνεται μέρος ενός μεγαλύτερου δήμου;

1. Από $1.034$ σε $325$: οι δήμοι έγιναν περίπου τρεις φορές λιγότεροι, άρα κατά μέσο όρο τρεις φορές μεγαλύτεροι.
2. **Κερδίζει**: ένας μεγάλος δήμος έχει περισσότερους υπαλλήλους, μηχανικούς και χρήματα, και μπορεί να κάνει έργα που μια μικρή κοινότητα δεν μπορούσε.
3. **Χάνει**: το δημαρχείο είναι πιο μακριά, και οι αποφάσεις παίρνονται από ένα συμβούλιο όπου το χωριό είναι μία φωνή ανάμεσα σε πολλές.
4. Γι' αυτό τα χωριά κράτησαν **τοπικά συμβούλια**, που μεταφέρουν στον δήμο τις ανάγκες τους. Κάθε διοικητική διαίρεση είναι ζύγισμα ανάμεσα στο «μεγάλο και ικανό» και στο «κοντινό».

> **Θυμήσου**
>
> - Η Ευρώπη έχει περίπου $740$ εκατ. κατοίκους σε περίπου πενήντα κράτη· ο χάρτης άλλαξε πολύ μετά το $1990$.
> - Γλωσσικοί κλάδοι: **λατινογενείς, γερμανικές, σλαβικές**, και μόνα τους τα ελληνικά και τα αλβανικά. Ουγγρικά, φινλανδικά, εσθονικά, βασκικά: όχι ινδοευρωπαϊκά.
> - Καθολικοί στον νότο και στη δύση, προτεστάντες στον βορρά, ορθόδοξοι στην ανατολή και στη νοτιοανατολή.
> - Ελλάδα $2021$: $10{,}48$ εκατ. κάτοικοι. **$7$** αποκεντρωμένες διοικήσεις, **$13$** περιφέρειες, **$332$** δήμοι.

## Ερωτήσεις

1. Τι άλλαξε στον πολιτικό χάρτη της Ευρώπης γύρω στο 1990–1993;
   - Η Γερμανία ενώθηκε και η Σοβιετική Ένωση διαλύθηκε σε πολλά κράτη
   - Διαλύθηκαν η Αυστροουγγαρία και η Οθωμανική αυτοκρατορία
   - Η Ελλάδα, η Ισπανία και η Πορτογαλία έγιναν μέλη της Ευρωπαϊκής Κοινότητας
   - Το Ηνωμένο Βασίλειο αποχώρησε από την Ευρωπαϊκή Ένωση
2. Σε ποιον γλωσσικό κλάδο ανήκουν τα ρουμανικά;
   - Στις λατινογενείς γλώσσες
   - Στις νοτιοσλαβικές γλώσσες
   - Στις ουραλικές γλώσσες
   - Στις γερμανικές γλώσσες
3. Ποια από αυτές τις γλώσσες δεν είναι ινδοευρωπαϊκή;
   - Τα φινλανδικά
   - Τα λιθουανικά
   - Τα αλβανικά
   - Τα ιρλανδικά
4. Σε ποιο μέρος της Ευρώπης κυριαρχεί ιστορικά η προτεσταντική παράδοση;
   - Στη βόρεια Ευρώπη, όπως στη Σκανδιναβία
   - Στη νότια Ευρώπη, όπως στην Ιταλία
   - Στη νοτιοανατολική, όπως στη Ρουμανία
   - Στην ανατολική Ευρώπη, όπως στη Ρωσία και στην Ουκρανία
5. Τι δείχνει το ότι τα γερμανικά είναι επίσημη γλώσσα σε πέντε κράτη, και η Ελβετία έχει τέσσερις εθνικές γλώσσες;
   - Ότι γλώσσα και κράτος δεν ταυτίζονται
   - Ότι η Ελβετία είναι μέρος της Γερμανίας
   - Ότι οι γλώσσες αλλάζουν με τα σύνορα
   - Ότι μιλιέται μία γλώσσα στην Ευρώπη
6. Πόσες περιφέρειες έχει σήμερα η Ελλάδα;
   - $13$
   - $7$
   - $9$
   - $332$
7. Σε τι διαφέρουν οι αποκεντρωμένες διοικήσεις από τις περιφέρειες;
   - Ανήκουν στο κράτος και δεν διοικούνται από αιρετούς
   - Είναι μικρότερες από τους δήμους και έχουν δικό τους δήμαρχο
   - Εκλέγονται κάθε πέντε χρόνια μαζί με το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο
   - Είναι τα παλιά γεωγραφικά διαμερίσματα με νέο όνομα
8. Τι έδειξε η απογραφή του 2021 για τον πληθυσμό της Ελλάδας;
   - Μίκρυνε σε σχέση με το 2011, στα 10,48 εκατομμύρια
   - Μεγάλωσε σε σχέση με το 2011, στα 11,5 εκατομμύρια
   - Έμεινε ίδιος, γιατί οι γεννήσεις ισοφάρισαν τους θανάτους
   - Μοιράστηκε σχεδόν ισότιμα σε όλες τις δεκατρείς περιφέρειες

## Ασκήσεις

1. Πόσους δήμους έχει σήμερα η Ελλάδα;
2. Στον χάρτη η Ρουμανία, η Βουλγαρία και η Ουγγαρία είναι γειτονικές χώρες. Σε ποια γλωσσική οικογένεια ανήκει η γλώσσα της καθεμιάς, με αυτή τη σειρά;
   *Χάρτης της Ευρώπης με τη Ρουμανία, τη Βουλγαρία και την Ουγγαρία.*
3. Γιατί δεν αποφασίζει η κυβέρνηση στην Αθήνα για όλα, ακόμα και για το πότε θα αδειάσει ένας κάδος σε ένα χωριό της Κρήτης;
4. Ο πίνακας δείχνει τον πληθυσμό και την έκταση πέντε περιφερειών.

   Μόνιμος πληθυσμός, απογραφή 2021, και έκταση, στρογγυλεμένα. Πηγή: ΕΛΣΤΑΤ.

   | Περιφέρεια | Κάτοικοι | Έκταση |
   | --- | --- | --- |
   | Αττική | $3.814.000$ | $3.800$ km² |
   | Κεντρική Μακεδονία | $1.796.000$ | $18.800$ km² |
   | Κρήτη | $624.000$ | $8.300$ km² |
   | Ήπειρος | $320.000$ | $9.200$ km² |
   | Βόρειο Αιγαίο | $195.000$ | $3.800$ km² |

   α) Ποιες δύο περιφέρειες έχουν σχεδόν την ίδια έκταση, και πόσες φορές περισσότερους κατοίκους έχει η μία;
   β) Περίπου πόσοι κάτοικοι αντιστοιχούν σε κάθε km² στην Αττική και πόσοι στην Ήπειρο;
   γ) Ποια περιφέρεια είναι η μεγαλύτερη σε έκταση από αυτές του πίνακα;
5. Ο «Καλλικράτης» ένωσε μικρούς δήμους και κοινότητες σε μεγαλύτερους δήμους. Μερικά νησιά και ορεινά χωριά ζητούν από τότε να ξαναγίνουν χωριστός δήμος. Είναι καλύτεροι οι μεγάλοι δήμοι ή οι μικροί; Εσύ τι λες;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-b/geography/europe-peoples-greece-regions
