# Η θέση της Ευρώπης στον κόσμο

> Γεωγραφική και σχετική θέση: γιατί οι συντεταγμένες δεν αρκούν για να καταλάβεις έναν τόπο.

Γεωγραφία, Β΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-b/geography/europe-location

## Τι θα μάθεις

- Να ξεχωρίζεις τη σχετική, την απόλυτη και τη γεωγραφική θέση ενός τόπου.
- Να περιγράφεις τη θέση μιας πόλης ή μιας χώρας και με τους δύο τρόπους, με συντεταγμένες και με σημεία αναφοράς.
- Να εξηγείς τι μας λέει η σχετική θέση που δεν μας λένε οι συντεταγμένες: κλίμα, δρόμους, γείτονες, δυνατότητες.
- Να περιγράφεις τη θέση της Ευρώπης στον κόσμο και τα πλεονεκτήματα που της δίνει.

## Δύο τρόποι να πεις «πού»

Ένας φίλος σου σε ρωτά πού μένεις. Μπορείς να του απαντήσεις με δύο τρόπους:

- «Οδός Βενιζέλου $68$.»
- «Το τρίτο σπίτι μετά το φαρμακείο, προς την πλευρά της εκκλησίας, απέναντι από το
  πάρκο.»

Και οι δύο απαντήσεις είναι σωστές, αλλά λένε διαφορετικά πράγματα. Η πρώτη είναι
**ακριβής**: όποιος έχει χάρτη τη βρίσκει, ακόμα κι αν δεν έχει πάει ποτέ εκεί. Η δεύτερη
δεν μπορεί να μπει σε έναν χάρτη έτσι απλά, αλλά λέει τι έχεις **γύρω σου**.

Η Γεωγραφία δίνει όνομα σε αυτούς τους δύο τρόπους.

|                     | Πώς ορίζεται                                                                                                 | Παραδείγματα                                                                                                       |
| ------------------- | ------------------------------------------------------------------------------------------------------------ | ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ |
| **Σχετική θέση**    | σε σχέση με κάποιο άλλο στοιχείο του χώρου, το **σημείο αναφοράς**: «κοντά», «μακριά», «βορειοανατολικά του» | «Το Λιτόχωρο είναι χτισμένο στους πρόποδες του Ολύμπου.» «Η Ελλάδα βρίσκεται στο νοτιοανατολικό άκρο της Ευρώπης.» |
| **Απόλυτη θέση**    | με ένα **σύστημα αναφοράς** που ισχύει για όλους: διευθύνσεις, τετράγωνα χάρτη, συντεταγμένες                | «Οδός Ιπποκράτους $36$.» «Στο τετράγωνο Β2 του χάρτη.» Ο πύργος στο e4 της σκακιέρας.                              |
| **Γεωγραφική θέση** | η απόλυτη θέση με το σύστημα των **γεωγραφικών συντεταγμένων**: πλάτος και μήκος                             | Η Θεσσαλονίκη είναι στις $40^\circ 38'$ Β και $22^\circ 57'$ Α.                                                    |

Η γεωγραφική θέση είναι λοιπόν μια **ειδική περίπτωση** απόλυτης θέσης. Το γεωγραφικό
πλάτος και μήκος τα έμαθες στην Α΄ Γυμνασίου: γράφονται σε **μοίρες** και **λεπτά**, με
**Β** ή **Ν** για το πλάτος και **Α** ή **Δ** για το μήκος. Σήμερα τα δίνει σε δευτερόλεπτα
το **δορυφορικό σύστημα εντοπισμού θέσης** κάθε κινητού, με ακρίβεια λίγων μέτρων.

## Τι λέει ο καθένας, και τι δεν λέει

Πάρε μια πόλη της Θράκης, την **Αλεξανδρούπολη**.

**Η γεωγραφική της θέση:** περίπου $40^\circ 51'$ Β, $25^\circ 53'$ Α. Με αυτούς τους
δύο αριθμούς τη βρίσκεις σε οποιονδήποτε χάρτη του κόσμου, χωρίς καμία αμφιβολία.

**Η σχετική της θέση:**

1. Είναι **παραθαλάσσια** πόλη στο Θρακικό Πέλαγος, με λιμάνι.
2. Βρίσκεται στο ανατολικό άκρο της **Εγνατίας Οδού**, του μεγάλου δρόμου που διασχίζει
   όλη τη βόρεια Ελλάδα ως την Ηγουμενίτσα.
3. Είναι πολύ κοντά σε δύο γειτονικές χώρες, τη **Βουλγαρία** και την **Τουρκία**.
4. Είναι λίγο δυτικά από το **Δέλτα του Έβρου**, έναν από τους σημαντικότερους
   υγροτόπους της Ευρώπης.
5. Έχει κλίμα παρόμοιο με άλλες πόλεις στις ακτές του βόρειου Αιγαίου.

*Χάρτης της Ελλάδας με την Αλεξανδρούπολη και τον Έβρο, κοντά στη Βουλγαρία και την Τουρκία.*

*Ο φάρος της Αλεξανδρούπολης, το σήμα της πόλης, στην παραλία της. Χτίστηκε στα τέλη του 19ου αιώνα για να οδηγεί τα πλοία στο λιμάνι, που ήταν και τότε, όπως και σήμερα, ο λόγος ύπαρξης της πόλης.*

> **Κλειδί**
>
> Η **γεωγραφική θέση** λέει με ακρίβεια **πού** είναι ένας τόπος. Δεν λέει όμως τίποτα για
> τη **σχέση** του με τον χώρο γύρω του.
>
> Η **σχετική θέση** δεν έχει την ακρίβεια των συντεταγμένων, αλλά λέει πολύ περισσότερα:
> τι **κλίμα** μπορεί να έχει ο τόπος, ποιους **δρόμους** και **γείτονες** έχει, τι
> **δουλειές** μπορούν να αναπτυχθούν εκεί. Για να **καταλάβεις** έναν τόπο, οι
> συντεταγμένες δεν αρκούν.

Η σχετική θέση είναι τόσο σημαντική για τους ανθρώπους, που έδωσε όνομα σε πολλά
χωριά. Στο Ζαγόρι της Ηπείρου, το **Δίλοφο** είναι χτισμένο ανάμεσα σε δύο λόφους. Ο
χάρτης της Ελλάδας είναι γεμάτος τέτοια ονόματα: **Ακρογιάλι**, **Λιβάδια**,
**Χερσόνησος**, **Μεσοποταμιά**, **Ακροποταμιά**, **Επτάλοφος**. Κάθε όνομα είναι μια
μικρή περιγραφή της θέσης του.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Σχετική, απόλυτη ή γεωγραφική θέση;*

## Η Ελλάδα και η Ευρώπη στον χάρτη

**Η Ελλάδα** εκτείνεται περίπου από $34^\circ 48'$ ως $41^\circ 45'$ βόρειο πλάτος και
από $19^\circ 23'$ ως $29^\circ 39'$ ανατολικό μήκος. Αυτή είναι η γεωγραφική της θέση.
Η σχετική της θέση λέει περισσότερα:

- Είναι στη **νότια Ευρώπη**: χώρα ευρωπαϊκή.
- Απέχει περίπου εξίσου από τον Ισημερινό και τον Βόρειο Πόλο, άρα έχει **εύκρατο**
  κλίμα.
- Είναι πολύ κοντά στην **Ασία** και στην **Αφρική**, άρα έχει μεγάλη σημασία για όλη την
  περιοχή.
- Βρέχεται από τη **Μεσόγειο**, άρα έχει εμπόριο και πολιτιστικές ανταλλαγές με τις άλλες
  μεσογειακές χώρες.
- Από τα πελάγη της περνούν οι θαλάσσιοι δρόμοι που ενώνουν τη Μεσόγειο με τον **Εύξεινο
  Πόντο**.

**Η Ευρώπη**, η ήπειρος όπου ζούμε, εκτείνεται στην ηπειρωτική της έκταση περίπου από τις
$36^\circ$ ως τις $71^\circ$ **βόρειο** πλάτος και από τις $9^\circ$ **δυτικό** ως τις
$66^\circ$ **ανατολικό** μήκος. Βρίσκεται λοιπόν ολόκληρη στο **βόρειο** ημισφαίριο, και
κυρίως στο **ανατολικό**. Η σχετική της θέση:

| Σε σχέση με                        | Η Ευρώπη…                                                                                                                                              |
| ---------------------------------- | ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ |
| την **Ασία**                       | είναι η δυτική συνέχειά της, χωρίς θάλασσα ανάμεσα: όριο είναι τα Ουράλια, η Κασπία, ο Καύκασος, ο Εύξεινος Πόντος και τα Στενά                        |
| την **Αφρική**                     | βρίσκεται βόρεια και πολύ κοντά της: τις χωρίζει η Μεσόγειος, και στο Γιβραλτάρ μόνο περίπου $14$ km θάλασσας                                          |
| την **Αμερική**                    | είναι απέναντι, πέρα από τον Ατλαντικό, σε σχετικά μικρή απόσταση                                                                                      |
| τον **Ισημερινό** και τον **Πόλο** | το μεγαλύτερο μέρος της απέχει αρκετά και από τους δύο: βρίσκεται κυρίως στην **εύκρατη ζώνη**, ένα μικρό κομμάτι στην πολική, και κανένα στην τροπική |
| τη **θάλασσα**                     | βρέχεται από πολλές θάλασσες, με τον Ατλαντικό στα δυτικά· και τα πιο απομακρυσμένα σημεία της απέχουν από τη θάλασσα λιγότερο από περίπου $1.000$ km  |

Η Ευρώπη βρίσκεται λοιπόν **ανάμεσα** στην Αμερική, την Ασία και την Αφρική: είναι ένα
**σταυροδρόμι ηπείρων**.

*Η Κωνσταντινούπολη τη νύχτα, φωτογραφημένη από τον Διεθνή Διαστημικό Σταθμό. Το σκοτεινό κανάλι στη μέση είναι ο Βόσπορος: η πόλη απλώνεται και στις δύο πλευρές του, στην Ευρώπη και στην Ασία.*

> **Πρόσεχε**
>
> **«Η Ευρώπη είναι νησί ανάμεσα σε θάλασσες.»** Στα ανατολικά η Ευρώπη **δεν χωρίζεται**
> από την Ασία με θάλασσα. Μαζί σχηματίζουν μία τεράστια ξηρά, την **Ευρασία**, και το όριο
> ανάμεσά τους είναι **συμβατικό**: το όρισαν οι γεωγράφοι πάνω σε βουνά και ποτάμια. Γι'
> αυτό η Ρωσία και η Τουρκία έχουν έδαφος και στις δύο ηπείρους.
>
> Και στην αρχαιότητα η Ευρώπη δεν ήταν «σταυροδρόμι»: για τους λαούς της Μεσογείου ο
> γνωστός κόσμος τελείωνε στον Ωκεανό, και η Αμερική ήταν άγνωστη. Η σχετική θέση ενός
> τόπου αλλάζει όταν αλλάζει ο κόσμος γύρω του.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Δύο αγγελίες για το ίδιο σπίτι στη Χαλκιδική. Α: «Νέα Φώκαια, οδός Αιγαίου 36, μονοκατοικία 150 τ.μ.» Β: «Νέα Φώκαια, μονοκατοικία 150 τ.μ., όλα τα δωμάτια ανατολικά, 100 m από τη θάλασσα, κοντά στον κεντρικό δρόμο.» Ποια βοηθά περισσότερο έναν αγοραστή;

1. Η αγγελία **Α** δίνει **απόλυτη θέση**: μια διεύθυνση. Με αυτήν ο αγοραστής βρίσκει το
   σπίτι, αλλά δεν μαθαίνει τίποτα για το πώς είναι η ζωή εκεί.
2. Η αγγελία **Β** δίνει **σχετική θέση**: σε σχέση με τον ήλιο (ανατολικά), με τη θάλασσα
   ($100$ m) και με τον δρόμο. Από αυτά ο αγοραστής καταλαβαίνει ότι το σπίτι έχει πρωινό
   ήλιο, είναι για μπάνιο με τα πόδια, και έχει εύκολη πρόσβαση.
3. Για να **αποφασίσει**, η Β είναι πολύ πιο χρήσιμη. Για να **πάει** εκεί, θα χρειαστεί την
   Α. Γι' αυτό οι καλές αγγελίες δίνουν και τα δύο: τη διεύθυνση και το τι υπάρχει γύρω.

### Παράδειγμα 2: Η Αθήνα είναι περίπου στις 38° Β και η Μόσχα περίπου στις 56° Β. Τι μπορείς να πεις για το κλίμα τους μόνο από τις συντεταγμένες, και τι χρειάζεσαι ακόμα;

1. Από το **πλάτος** καταλαβαίνεις ότι η Μόσχα είναι πολύ πιο **βόρεια**, δηλαδή πιο κοντά στον
   Πόλο. Ο ήλιος εκεί ανεβαίνει χαμηλότερα, οπότε περιμένεις **κρυότερο** κλίμα.
2. Όμως δύο πόλεις στο ίδιο πλάτος μπορεί να έχουν πολύ διαφορετικό κλίμα. Χρειάζεσαι τη
   **σχετική** θέση: η Αθήνα είναι **δίπλα στη θάλασσα**, στη Μεσόγειο· η Μόσχα είναι στο
   **εσωτερικό** μιας μεγάλης πεδιάδας, πολύ μακριά από τον ωκεανό.
3. Η θάλασσα μαλακώνει τις θερμοκρασίες. Η Μόσχα, μακριά της, έχει **ηπειρωτικό** κλίμα, με
   πολύ βαρύ χειμώνα. Η Αθήνα έχει **μεσογειακό**, με ήπιο χειμώνα και ζεστό, ξηρό καλοκαίρι.
4. Οι συντεταγμένες έδωσαν **την αρχή** της απάντησης. Τον λόγο που η διαφορά είναι τόσο
   μεγάλη τον έδωσε η σχετική θέση.

### Παράδειγμα 3: Από όσα ξέρεις για τη θέση της Ευρώπης, ποια πλεονεκτήματα είχε για τους κατοίκους της;

1. **Το κλίμα.** Το μεγαλύτερο μέρος της είναι στην εύκρατη ζώνη, χωρίς τις ακραίες ζέστες
   των τροπικών ούτε τα πολικά κρύα. Αυτό ευνόησε τη γεωργία και την πυκνή κατοίκηση.
2. **Η θάλασσα.** Καμία περιοχή της δεν είναι πολύ μακριά από τη θάλασσα, και οι ακτές της
   είναι γεμάτες κόλπους και λιμάνια. Το εμπόριο και τα ταξίδια ήταν εύκολα από πολύ νωρίς.
3. **Το σταυροδρόμι.** Βρίσκεται ανάμεσα σε Ασία, Αφρική και Αμερική. Από εκεί περνούσαν
   εμπορεύματα, άνθρωποι και ιδέες, και η Ευρώπη έπαιρνε και έδινε.
4. Κανένα από αυτά δεν φαίνεται σε δύο αριθμούς πλάτους και μήκους. Όλα βγαίνουν από τη
   **σχετική** θέση.

> **Θυμήσου**
>
> - **Σχετική θέση**: σε σχέση με ένα **σημείο αναφοράς** («κοντά», «βόρεια του»).
> - **Απόλυτη θέση**: με ένα **σύστημα αναφοράς** (διεύθυνση, τετράγωνο χάρτη).
> - **Γεωγραφική θέση**: απόλυτη θέση με **γεωγραφικό πλάτος και μήκος**.
> - Οι συντεταγμένες λένε **πού**· η σχετική θέση λέει **πώς σχετίζεται** ο τόπος με ό,τι
>   είναι γύρω του.
> - **Ευρώπη**: περίπου $36^\circ$–$71^\circ$ Β, $9^\circ$ Δ–$66^\circ$ Α· δυτική συνέχεια της
>   Ασίας, βόρεια της Αφρικής, κυρίως στην εύκρατη ζώνη, κοντά στη θάλασσα, **σταυροδρόμι
>   ηπείρων**.

## Ερωτήσεις

1. «Το Λιτόχωρο είναι χτισμένο στους πρόποδες του Ολύμπου.» Τι θέση περιγράφει η πρόταση;
   - Σχετική, με σημείο αναφοράς τον Όλυμπο
   - Γεωγραφική, γιατί αναφέρει ένα βουνό
   - Απόλυτη, γιατί ο Όλυμπος δεν μετακινείται
   - Καμία, γιατί δεν λέει πόσο μακριά
2. Τι χρειάζεσαι για να δώσεις τη γεωγραφική θέση ενός τόπου;
   - Το γεωγραφικό πλάτος και το γεωγραφικό μήκος του
   - Την απόστασή του από την πρωτεύουσα της χώρας
   - Το όνομα του δρόμου και τον αριθμό του σπιτιού
   - Τα βουνά, τα ποτάμια και τις θάλασσες γύρω του
3. «Το σχολείο είναι στο τετράγωνο Β2 του χάρτη της πόλης.» Τι θέση είναι αυτή;
   - Απόλυτη, αλλά όχι γεωγραφική
   - Σχετική, ως προς τον χάρτη
   - Γεωγραφική, αφού είναι σε χάρτη
   - Δεν είναι θέση, είναι μόνο κωδικός
4. Τι μας λέει η σχετική θέση ενός τόπου που δεν μας λένε οι συντεταγμένες του;
   - Πώς σχετίζεται με τον χώρο γύρω του: θάλασσα, δρόμους, γείτονες
   - Πού ακριβώς βρίσκεται, με ακρίβεια λίγων μέτρων
   - Σε ποιο ημισφαίριο βρίσκεται ο τόπος, βόρειο ή νότιο
   - Τίποτα περισσότερο: είναι απλώς ένας πιο ασαφής τρόπος
5. Η ηπειρωτική Ευρώπη εκτείνεται περίπου από τις $36^\circ$ ως τις $71^\circ$ Β και από τις $9^\circ$ Δ ως τις $66^\circ$ Α. Σε ποια ημισφαίρια βρίσκεται;
   - Ολόκληρη στο βόρειο, κυρίως στο ανατολικό
   - Ολόκληρη στο βόρειο, κυρίως στο δυτικό
   - Στο βόρειο και στο νότιο, γιατί φτάνει ως τη Μεσόγειο
   - Εξίσου στο ανατολικό και στο δυτικό
6. Τι χωρίζει την Ευρώπη από την Ασία στα ανατολικά;
   - Ένα συμβατικό όριο σε βουνά και θάλασσες, όπως τα Ουράλια
   - Ένας ωκεανός, όπως ο Ατλαντικός χωρίζει την Ευρώπη από την Αμερική
   - Το Γιβραλτάρ, ένα στενό περίπου $14$ km θάλασσας
   - Τίποτα, γιατί η Ευρώπη και η Ασία είναι επίσημα η ίδια ήπειρος
7. Σε ποια θερμική ζώνη βρίσκεται το μεγαλύτερο μέρος της Ευρώπης;
   - Στη βόρεια εύκρατη ζώνη
   - Στην τροπική ζώνη
   - Στη βόρεια πολική ζώνη
   - Μισή στην τροπική και μισή στην πολική
8. Γιατί λέμε την Ευρώπη «σταυροδρόμι ηπείρων»;
   - Είναι ανάμεσα στην Αμερική, την Ασία και την Αφρική
   - Είναι η μεγαλύτερη ήπειρος, και όλοι οι δρόμοι περνούν από εκεί
   - Βρίσκεται ακριβώς πάνω στον Ισημερινό, στη μέση της Γης
   - Έχει τους περισσότερους αυτοκινητόδρομους από κάθε άλλη ήπειρο

## Ασκήσεις

1. Πώς λέγεται η απόλυτη θέση ενός τόπου όταν δίνεται με γεωγραφικό πλάτος και μήκος;
2. Γιατί οι συντεταγμένες μιας πόλης δεν αρκούν για να καταλάβεις πώς είναι η ζωή εκεί;
3. Ο πίνακας δείχνει τη γεωγραφική θέση πέντε ελληνικών πόλεων.

   Γεωγραφικές συντεταγμένες του κέντρου κάθε πόλης, στρογγυλεμένες στο πρώτο λεπτό της μοίρας.

   | Πόλη | Γεωγραφικό πλάτος | Γεωγραφικό μήκος |
   | --- | --- | --- |
   | Αθήνα | $37^\circ 59'$ Β | $23^\circ 44'$ Α |
   | Θεσσαλονίκη | $40^\circ 38'$ Β | $22^\circ 57'$ Α |
   | Αλεξανδρούπολη | $40^\circ 51'$ Β | $25^\circ 53'$ Α |
   | Ηράκλειο | $35^\circ 20'$ Β | $25^\circ 08'$ Α |
   | Κέρκυρα | $39^\circ 37'$ Β | $19^\circ 55'$ Α |

   α) Ποια πόλη είναι η βορειότερη;
   β) Ποια πόλη είναι η δυτικότερη;
   γ) Ποια πόλη είναι νοτιότερα από όλες;
4. Η Ελλάδα βρίσκεται κοντά σε τρεις ηπείρους, ανάμεσα στη Μεσόγειο και στον Εύξεινο Πόντο. Είναι αυτή η θέση μόνο πλεονέκτημα για τη χώρα; Εσύ τι λες;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-b/geography/europe-location
