# Ευρώπη και Ευρωπαϊκή Ένωση

> Μια μικρή ήπειρος με πολλά κράτη, και η Ένωση που τα δένει.

Γεωγραφία, Β΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-b/geography/europe-eu

## Τι θα μάθεις

- Να περιγράφεις πώς μεγάλωσε η Ευρωπαϊκή Ένωση, από τις έξι χώρες του 1951 ως τις είκοσι επτά σήμερα.
- Να ξεχωρίζεις τους βασικούς θεσμούς της Ένωσης και τι κάνει ο καθένας.
- Να εξηγείς τι σημαίνουν στην πράξη η ενιαία αγορά, η ζώνη Σένγκεν και η ευρωζώνη.
- Να διαβάζεις στοιχεία που δείχνουν τις διαφορές πλούτου ανάμεσα στις περιφέρειες της Ένωσης.

## Από τον άνθρακα στο ευρώ

Το 1945 η Ευρώπη έβγαινε από τον δεύτερο παγκόσμιο πόλεμο μέσα σε τριάντα χρόνια. Γαλλία και Γερμανία είχαν πολεμήσει τρεις φορές σε λιγότερο από έναν αιώνα. Η ιδέα που προτάθηκε το 1950 ήταν πρακτική: αν ο **άνθρακας** και ο **χάλυβας**, τα υλικά του πολέμου, περάσουν σε κοινή διαχείριση, ένας νέος πόλεμος ανάμεσά τους θα γίνει «όχι μόνο αδιανόητος, αλλά και υλικά αδύνατος».

Έτσι, το **1951** έξι χώρες — Γαλλία, (Δυτική) Γερμανία, Ιταλία, Βέλγιο, Ολλανδία, Λουξεμβούργο — ίδρυσαν την Ευρωπαϊκή Κοινότητα Άνθρακα και Χάλυβα. Το **1957**, με τη **Συνθήκη της Ρώμης**, η συνεργασία απλώθηκε σε όλη την οικονομία. Από εκεί και πέρα η ιστορία είναι μια σειρά από **διευρύνσεις**:

| Χρονιά | Τι έγινε                                                                         | Μέλη |
| ------ | -------------------------------------------------------------------------------- | ---- |
| 1951   | οι έξι ιδρυτές                                                                   | $6$  |
| 1973   | Ηνωμένο Βασίλειο, Ιρλανδία, Δανία                                                | $9$  |
| 1981   | Ελλάδα                                                                           | $10$ |
| 1986   | Ισπανία, Πορτογαλία                                                              | $12$ |
| 1993   | η Συνθήκη του Μάαστριχτ δίνει το όνομα **Ευρωπαϊκή Ένωση**                       | $12$ |
| 1995   | Αυστρία, Φινλανδία, Σουηδία                                                      | $15$ |
| 2004   | δέκα χώρες μαζί: η Κύπρος, η Μάλτα και οκτώ της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης | $25$ |
| 2007   | Βουλγαρία, Ρουμανία                                                              | $27$ |
| 2013   | Κροατία                                                                          | $28$ |
| 2020   | το Ηνωμένο Βασίλειο αποχωρεί (Brexit)                                            | $27$ |

Από τις έξι γειτονικές χώρες της δυτικής Ευρώπης, η Ένωση απλώθηκε ως τον Αρκτικό κύκλο, τη Μαύρη Θάλασσα και την Κύπρο. Σήμερα ζουν μέσα της περίπου $450$ εκατομμύρια άνθρωποι.

*Υπογραφή της συνθήκης για την Ευρωπαϊκή Κοινότητα Άνθρακα και Χάλυβα, το «σχέδιο Σουμάν», στο Παρίσι το 1951. Πρόσεξε την πινακίδα «FRANCE» μπροστά: κάθε χώρα είχε τη θέση της στο τραπέζι. Από αυτή τη συνθήκη των έξι ξεκίνησε η σημερινή Ευρωπαϊκή Ένωση.*

## Ποιος αποφασίζει

Η Ένωση δεν είναι κράτος, αλλά ούτε και απλή συμμαχία. Τα κράτη-μέλη έχουν μεταφέρει σε κοινούς **θεσμούς** ορισμένες αποφάσεις — για το εμπόριο, τον ανταγωνισμό, το περιβάλλον, τη γεωργία — και κρατούν για τον εαυτό τους άλλες, όπως την εκπαίδευση και τον στρατό.

*Το Μπερλεμόν στις Βρυξέλλες, έδρα της Ευρωπαϊκής Επιτροπής. Το πανό στην πρόσοψη γράφει το ίδιο μήνυμα σε τρεις γλώσσες, ολλανδικά, γαλλικά και αγγλικά: η Ένωση μιλά σε όλες τις επίσημες γλώσσες των μελών της.*

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ποιος θεσμός κάνει τι;*

Υπάρχει και το **Ευρωπαϊκό Συμβούλιο**, που εύκολα μπερδεύεται με το Συμβούλιο της ΕΕ. Εκεί συναντιούνται οι αρχηγοί κρατών και κυβερνήσεων, όπως ο Έλληνας πρωθυπουργός, και χαράζουν τη γενική πορεία· νόμους δεν ψηφίζουν.

## Τρεις κύκλοι που δεν ταυτίζονται

Η Ένωση έφτιαξε τρεις μεγάλους κοινούς χώρους, και δεν είναι κάθε χώρα σε όλους.

- **Ενιαία αγορά.** Ελεύθερη κυκλοφορία **εμπορευμάτων, υπηρεσιών, κεφαλαίων και ανθρώπων**. Ένα προϊόν που πουλιέται νόμιμα στην Ελλάδα πουλιέται και στη Γαλλία, χωρίς δασμούς. Ένας Έλληνας μπορεί να δουλέψει στη Φινλανδία χωρίς άδεια εργασίας.
- **Ζώνη Σένγκεν.** Χωρίς ελέγχους διαβατηρίων στα εσωτερικά σύνορα. Η Ελλάδα μπήκε το 2000. Μέσα είναι και χώρες εκτός Ένωσης, όπως η Νορβηγία και η Ελβετία· έξω έχει μείνει η Ιρλανδία, και η Κύπρος δεν έχει μπει ακόμα.
- **Ευρωζώνη.** Το κοινό νόμισμα. Η Ελλάδα το υιοθέτησε το 2001 και τα κέρματα κυκλοφόρησαν το 2002. Σήμερα το έχουν $21$ από τις $27$ χώρες, τελευταία η Βουλγαρία το 2026. Η Δανία, η Σουηδία, η Πολωνία και άλλες κρατούν το δικό τους νόμισμα.

> **Κλειδί**
>
> Η Ευρωπαϊκή Ένωση είναι ένα σύνολο κρατών που μοιράζονται **κοινούς κανόνες και κοινούς θεσμούς** σε ορισμένα θέματα, ενώ κρατούν τη δική τους κυβέρνηση σε άλλα.
>
> Γεωγραφικά, αυτό φαίνεται ως **τρεις κύκλοι που δεν ταυτίζονται**: την Ένωση, τη ζώνη Σένγκεν και την ευρωζώνη. Για να πεις τι ισχύει σε μια χώρα, πρέπει να ξέρεις σε ποιους κύκλους βρίσκεται.

## Πλούσιες και φτωχότερες περιφέρειες

Μέσα στην Ένωση οι διαφορές είναι μεγάλες. Το εισόδημα ανά κάτοικο στο Λουξεμβούργο ή στο Άμστερνταμ είναι πολλαπλάσιο από εκείνο σε περιφέρειες της Βουλγαρίας ή της Ελλάδας. Για να μειωθούν αυτές οι αποστάσεις, η Ένωση έχει την **πολιτική συνοχής**: ένα μέρος του κοινού προϋπολογισμού πηγαίνει σε έργα στις λιγότερο αναπτυγμένες περιφέρειες.

Στην Ελλάδα, με ευρωπαϊκή χρηματοδότηση φτιάχτηκαν ή επεκτάθηκαν η **Εγνατία Οδός**, το **Μετρό της Αθήνας**, αποχετεύσεις, σχολεία και νοσοκομεία. Τα προγράμματα αυτά τα ξέρεις από τις πινακίδες με την μπλε σημαία δίπλα στα εργοτάξια, με το όνομα **ΕΣΠΑ**.

*Η γέφυρα του Μετσοβίτικου, στην Εγνατία Οδό, κάτω από το Μέτσοβο. Ο αυτοκινητόδρομος περνά την Πίνδο με γέφυρες και σήραγγες, εκεί όπου ο παλιός δρόμος ανέβαινε με στροφές πάνω από το βουνό. Μεγάλο μέρος του κόστους πληρώθηκε από ευρωπαϊκά κονδύλια.*

> **Ισοτιμία αγοραστικής δύναμης**
>
> Τρόπος σύγκρισης του εισοδήματος που λαμβάνει υπόψη τις τιμές κάθε χώρας: ένα ευρώ αγοράζει περισσότερα στη Σόφια απ' ό,τι στο Δουβλίνο.

Η Eurostat συγκρίνει τις χώρες με ένα απλό μέτρο: βάζει τον μέσο όρο της Ένωσης ίσο με $100$ και δείχνει πού βρίσκεται η καθεμιά, σε **ισοτιμία αγοραστικής δύναμης**. Η Ελλάδα βρίσκεται κάτω από τον μέσο όρο, γύρω στο $68$ το 2025 — μαζί με τη Βουλγαρία, στην τελευταία θέση.

> **Πρόσεχε**
>
> Το Λουξεμβούργο και η Ιρλανδία βγαίνουν πολύ ψηλά σε αυτές τις συγκρίσεις, αλλά ο αριθμός υπερβάλλει. Στο Λουξεμβούργο δουλεύουν καθημερινά χιλιάδες κάτοικοι της Γαλλίας, του Βελγίου και της Γερμανίας: η παραγωγή τους μετράει στη χώρα, αλλά οι ίδιοι δεν μετρούν στους κατοίκους της. Στην Ιρλανδία, μεγάλες πολυεθνικές δηλώνουν εκεί κέρδη που παράγονται σε όλο τον κόσμο.
>
> Ένας μέσος όρος ανά κάτοικο δεν λέει πάντα πόσο ζουν καλά οι κάτοικοι.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Η Γερμανία έχει περίπου 83,5 εκατομμύρια κατοίκους και 96 ευρωβουλευτές· η Ελλάδα 10,4 εκατομμύρια και 21· η Μάλτα περίπου 560.000 και 6. Πόσους κατοίκους εκπροσωπεί ένας ευρωβουλευτής σε κάθε χώρα;

1. Γερμανία: $83.500.000 : 96 \approx 870.000$ κάτοικοι ανά ευρωβουλευτή.
2. Ελλάδα: $10.400.000 : 21 \approx 495.000$.
3. Μάλτα: $560.000 : 6 \approx 93.000$.
4. Οι μικρές χώρες έχουν **περισσότερους** ευρωβουλευτές σε σχέση με τον πληθυσμό τους. Είναι σκόπιμο: με αυστηρή αναλογία, η Μάλτα θα είχε λιγότερο από έναν, και καμία από τις πολιτικές της απόψεις δεν θα ακουγόταν. Το σύστημα βρίσκεται ανάμεσα στο «ένας άνθρωπος, μία ψήφος» και στο «μία χώρα, μία ψήφος».

### Παράδειγμα 2: Ένα φορτηγό με ελληνικά ροδάκινα πάει από τη Θεσσαλονίκη στο Μόναχο. Πού θα σταματήσει για έλεγχο, αν πάει από Βουλγαρία, Ρουμανία, Ουγγαρία και Αυστρία — και πού, αν πάει από Βόρεια Μακεδονία και Σερβία;

1. Βουλγαρία, Ρουμανία, Ουγγαρία, Αυστρία και Γερμανία είναι όλες στην Ένωση, άρα στην **ενιαία αγορά**: τα ροδάκινα δεν πληρώνουν δασμούς και δεν περνούν τελωνείο.
2. Από τον Ιανουάριο του 2025 και οι πέντε είναι και στη **ζώνη Σένγκεν**, άρα ούτε ο οδηγός ελέγχεται στα σύνορα, εκτός από έκτακτους ελέγχους.
3. Η Βόρεια Μακεδονία και η Σερβία δεν είναι μέλη. Στη δεύτερη διαδρομή το φορτηγό βγαίνει από την Ένωση και ξαναμπαίνει: **τελωνείο και έλεγχος διαβατηρίων** στην έξοδο από την Ελλάδα, στα σύνορα των δύο χωρών και στην είσοδο στην Ουγγαρία ή την Κροατία.
4. Ο δρόμος μέσω Σερβίας είναι πιο σύντομος σε χιλιόμετρα. Με τις ώρες αναμονής στα σύνορα, όμως, δεν είναι πάντα και ο πιο γρήγορος. Αυτό είναι η ενιαία αγορά στον χάρτη.

### Παράδειγμα 3: Σε ποιους από τους τρεις κύκλους — Ένωση, Σένγκεν, ευρώ — βρίσκονται η Ελλάδα, η Σουηδία, η Ιρλανδία και η Ελβετία;

1. **Ελλάδα**: και στους τρεις. Μπαίνεις χωρίς διαβατήριο από την Ιταλία και πληρώνεις με ευρώ.
2. **Σουηδία**: στην Ένωση και στο Σένγκεν, αλλά με δικό της νόμισμα, την κορόνα.
3. **Ιρλανδία**: στην Ένωση και στο ευρώ, αλλά όχι στο Σένγκεν· στο αεροδρόμιο του Δουβλίνου δείχνεις ταυτότητα ή διαβατήριο.
4. **Ελβετία**: μόνο στο Σένγκεν. Δεν είναι μέλος της Ένωσης και έχει το ελβετικό φράγκο — έχει όμως συμφωνίες που επιτρέπουν σε πολίτες της Ένωσης να ζουν και να δουλεύουν εκεί.

> **Θυμήσου**
>
> - 1951: έξι ιδρυτές. 1981: η Ελλάδα δέκατο μέλος. 1993: το όνομα Ευρωπαϊκή Ένωση. 2004: η μεγαλύτερη διεύρυνση. 2020: αποχώρηση του Ηνωμένου Βασιλείου.
> - Η **Επιτροπή** προτείνει νόμους· το **Κοινοβούλιο** (εκλεγμένο) και το **Συμβούλιο** (υπουργοί) τους ψηφίζουν· το **Δικαστήριο** τους ερμηνεύει· η **Κεντρική Τράπεζα** φροντίζει το ευρώ.
> - Ένωση, Σένγκεν και ευρωζώνη είναι τρεις διαφορετικοί κύκλοι.
> - Η **πολιτική συνοχής** στέλνει χρήματα στις φτωχότερες περιφέρειες, όπως σε πολλές ελληνικές.

## Ερωτήσεις

1. Γιατί η ευρωπαϊκή συνεργασία ξεκίνησε το 1951 από τον άνθρακα και τον χάλυβα;
   - Ήταν τα υλικά του πολέμου· με κοινή διαχείριση, ένας νέος πόλεμος γινόταν αδύνατος
   - Ήταν τα μόνα προϊόντα που παρήγαγαν τότε και οι έξι ιδρυτικές χώρες της Κοινότητας
   - Ήθελαν να κλείσουν όλα τα ανθρακωρυχεία για να προστατέψουν το κλίμα της Ευρώπης
   - Ήθελαν να πουλήσουν άνθρακα στις ΗΠΑ με κοινή τιμή και να πάρουν έτσι δάνεια
2. Ποια ήταν η μεγαλύτερη διεύρυνση της Ένωσης, με δέκα νέα μέλη μαζί;
   - Του 2004
   - Του 1981
   - Του 1995
   - Του 2013
3. Ποιος θεσμός καταθέτει τις προτάσεις για νέους ευρωπαϊκούς νόμους;
   - Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή
   - Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο
   - Το Δικαστήριο της ΕΕ
   - Η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα
4. Ποιος ευρωπαϊκός θεσμός εκλέγεται απευθείας από τους πολίτες;
   - Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο
   - Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή
   - Το Συμβούλιο των υπουργών της ΕΕ
   - Το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο
5. Τι σημαίνει ότι μια χώρα ανήκει στη ζώνη Σένγκεν;
   - Δεν ελέγχονται διαβατήρια στα σύνορά της με τις άλλες χώρες της ζώνης
   - Χρησιμοποιεί το ευρώ ως νόμισμα, όπως και όλες οι άλλες χώρες της ζώνης
   - Είναι υποχρεωτικά μέλος της Ευρωπαϊκής Ένωσης με ψήφο στο Συμβούλιο
   - Πουλά τα προϊόντα της χωρίς δασμούς σε όλες τις χώρες του κόσμου
6. Ποια χώρα είναι μέλος της Ένωσης και του Σένγκεν, αλλά δεν έχει ευρώ;
   - Η Σουηδία
   - Η Ιρλανδία
   - Η Ελβετία
   - Η Ελλάδα
7. Η Μάλτα έχει έναν ευρωβουλευτή ανά περίπου 93.000 κατοίκους, η Γερμανία ανά περίπου 870.000. Γιατί;
   - Οι μικρές χώρες παίρνουν επίτηδες περισσότερες έδρες σε σχέση με τον πληθυσμό τους
   - Η Μάλτα μπήκε νωρίτερα στην Ένωση και κράτησε τις έδρες που είχε από τότε
   - Οι έδρες μοιράζονται ανάλογα με το πόσα χρήματα δίνει κάθε χώρα στον κοινό προϋπολογισμό
   - Στη Μάλτα ψηφίζουν περισσότεροι πολίτες στις ευρωεκλογές απ' ό,τι στη Γερμανία
8. Ποιος είναι ο σκοπός της πολιτικής συνοχής της Ένωσης;
   - Να μειώνει τις διαφορές ανάμεσα σε πλούσιες και φτωχότερες περιφέρειες
   - Να καταργεί τους ελέγχους διαβατηρίων στα εσωτερικά σύνορα των κρατών
   - Να κρατά σταθερή την αξία του ευρώ σε όλες τις χώρες που το χρησιμοποιούν
   - Να αποφασίζει ποιες χώρες της Ευρώπης μπορούν να γίνουν νέα μέλη

## Ασκήσεις

1. Πόσους ευρωβουλευτές εκλέγει η Ελλάδα στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο;
2. Γιατί οι πλουσιότερες χώρες της Ένωσης δέχονται να πηγαίνουν χρήματα του κοινού προϋπολογισμού σε δρόμους και σχολεία φτωχότερων περιφερειών;
3. Ο πίνακας συγκρίνει το εισόδημα ανά κάτοικο έξι χωρών της Ένωσης με τον μέσο όρο της, που είναι $100$.

   Ακαθάριστο εγχώριο προϊόν ανά κάτοικο σε ισοτιμία αγοραστικής δύναμης, 2025 (πρώτη εκτίμηση), μέσος όρος ΕΕ = 100. Πηγή: Eurostat.

   | Χώρα | Δείκτης (ΕΕ = 100) |
   | --- | --- |
   | Λουξεμβούργο | $239$ |
   | Ιρλανδία | $237$ |
   | Γερμανία | $115$ |
   | Ισπανία | $92$ |
   | Ελλάδα | $68$ |
   | Βουλγαρία | $68$ |

   α) Πόσες μονάδες κάτω από τον μέσο όρο είναι η Ελλάδα;
   β) Ποια χώρα του πίνακα είναι πιο κοντά στον μέσο όρο;
   γ) Σε ποιες δύο χώρες ο δείκτης υπερβάλλει για το πόσο καλά ζουν οι κάτοικοι;
4. Αρκετές χώρες της Ευρώπης, ανάμεσά τους γειτονικές μας χώρες των Βαλκανίων, θέλουν να γίνουν μέλη της Ένωσης. Πρέπει η Ένωση να μεγαλώσει κι άλλο; Εσύ τι λες;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-b/geography/europe-eu
