# Οι τομείς της οικονομίας

> Πρωτογενής, δευτερογενής, τριτογενής — και πώς αλλάζει μια χώρα που αναπτύσσεται.

Γεωγραφία, Β΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-b/geography/economic-sectors

## Τι θα μάθεις

- Να κατατάσσεις μια δραστηριότητα στον πρωτογενή, τον δευτερογενή ή τον τριτογενή τομέα.
- Να εξηγείς πώς αλλάζει το μείγμα των τομέων όσο μια χώρα αναπτύσσεται.
- Να περιγράφεις τα δυνατά σημεία και τις αδυναμίες της ελληνικής οικονομίας.
- Να διαβάζεις και να συγκρίνεις στοιχεία απασχόλησης από διαφορετικές χώρες.

## Από το δέντρο στο τραπέζι

Ακολούθησε ένα μπουκάλι ελαιόλαδο από την αρχή. Κάποιος καλλιεργεί τις ελιές
στη Μεσσηνία και τις μαζεύει. Κάποιος άλλος τις αλέθει στο ελαιοτριβείο και
εμφιαλώνει το λάδι. Ένας τρίτος το μεταφέρει, το διαφημίζει και το πουλάει σε
ένα σούπερ μάρκετ του Βερολίνου.

*Μάζεμα ελιάς στη Ζάκυνθο. Τα δίχτυα απλώνονται κάτω από τα δέντρα και οι καρποί πέφτουν πάνω τους όταν ραβδίζονται τα κλαδιά. Είναι ο πρώτος σταθμός της αλυσίδας: ο πρωτογενής τομέας, που παίρνει την πρώτη ύλη κατευθείαν από τη φύση.*

Είναι τρεις διαφορετικές δουλειές, και αντιστοιχούν στους τρεις **τομείς της
οικονομίας**:

| Τομέας           | Τι κάνει                                   | Ελληνικά παραδείγματα                                        |
| ---------------- | ------------------------------------------ | ------------------------------------------------------------ |
| **Πρωτογενής**   | παίρνει πρώτες ύλες κατευθείαν από τη φύση | γεωργία, κτηνοτροφία, αλιεία, δάση, ορυχεία                  |
| **Δευτερογενής** | μεταποιεί τις πρώτες ύλες σε προϊόντα      | ελαιοτριβεία, τυροκομεία, διυλιστήρια, οικοδομές, εργοστάσια |
| **Τριτογενής**   | προσφέρει υπηρεσίες, όχι αντικείμενα       | τουρισμός, εμπόριο, μεταφορές, ναυτιλία, υγεία, παιδεία      |

Κάποιοι γεωγράφοι ξεχωρίζουν κι έναν **τεταρτογενή** τομέα: την έρευνα, την
πληροφορική, την παραγωγή γνώσης. Εδώ τον μετράμε μέσα στις υπηρεσίες.

> **Πρόσεχε**
>
> Τα **ορυχεία** ανήκουν στον **πρωτογενή** τομέα, αν και εκεί δουλεύουν
> μηχανικοί και τεράστια μηχανήματα, όπως σε εργοστάσιο. Ο βωξίτης της
> Φωκίδας και ο λιγνίτης της Κοζάνης βγαίνουν από τη γη όπως τα έδωσε η φύση.
>
> Όταν ο βωξίτης γίνει αλουμίνιο, πάμε στον **δευτερογενή**. Κρίνεις από το
> **τι παθαίνει το υλικό**, όχι από το πόσο σύγχρονη είναι η δουλειά.

## Πώς αλλάζει μια χώρα που αναπτύσσεται

Σε μια φτωχή, αγροτική χώρα οι περισσότεροι δουλεύουν στα χωράφια. Όσο η
χώρα αναπτύσσεται, συμβαίνουν δύο πράγματα μαζί:

- Η γεωργία αποκτά **μηχανήματα**, λιπάσματα, άρδευση. Λιγότεροι αγρότες
  παράγουν περισσότερη τροφή, και οι υπόλοιποι ψάχνουν δουλειά αλλού.
- Όσοι έχουν πια μεγαλύτερο εισόδημα ξοδεύουν σε **υπηρεσίες**: σχολεία,
  γιατρούς, ταξίδια, εστιατόρια, ψυχαγωγία.

Έτσι το βάρος περνάει από τον πρωτογενή στον δευτερογενή και, αργότερα, στον
τριτογενή τομέα. Στις πλουσιότερες χώρες μάλιστα η βιομηχανία υποχωρεί κι
αυτή, καθώς πολλά εργοστάσια μεταφέρθηκαν σε χώρες με φθηνότερη εργασία.

Η Ελλάδα έκανε αυτή τη διαδρομή μέσα σε δύο γενιές. Στην απογραφή του 1961
**πάνω από τους μισούς** εργαζόμενους δούλευαν στη γεωργία. Σήμερα είναι
περίπου ένας στους οκτώ.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Πού δουλεύουν οι Έλληνες σήμερα: εργαζόμενοι ανά τομέα, %*

Σύγκρινε με άλλες χώρες: στην **Αιθιοπία** περίπου έξι στους δέκα
εργαζόμενους δουλεύουν ακόμα στη γεωργία, στην **Πολωνία** γύρω στο $8\%$,
στο **Ηνωμένο Βασίλειο** μόλις το $1\%$ (εκτιμήσεις της Διεθνούς Οργάνωσης
Εργασίας, 2023). Η Ελλάδα, με περίπου $12\%$, έχει ακόμα περισσότερους
αγρότες από τις περισσότερες χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

> **Κλειδί**
>
> Το μείγμα των τομέων είναι σαν **ακτινογραφία** μιας οικονομίας.
>
> Πολλοί εργαζόμενοι στον πρωτογενή τομέα σημαίνουν συνήθως μια χώρα
> λιγότερο αναπτυγμένη, όπου η τροφή παράγεται ακόμα με πολλά χέρια. Πολλοί
> στον τριτογενή σημαίνουν συνήθως μια χώρα με υψηλά εισοδήματα.
>
> Αυτό δεν σημαίνει ότι η γεωργία «δεν μετράει» στις πλούσιες χώρες: παράγουν
> πολλή τροφή, αλλά με λίγους ανθρώπους.

## Η ελληνική οικονομία με μια ματιά

**Πρωτογενής.** Η Ελλάδα είναι από τους μεγάλους παραγωγούς ελαιολάδου στον
κόσμο, ο μεγαλύτερος παραγωγός **βαμβακιού** της Ευρωπαϊκής Ένωσης και
πρώτη στην Ένωση στην **ιχθυοκαλλιέργεια** τσιπούρας και λαβρακιού. Τα
κτήματα όμως είναι μικρά και κομματιασμένα, και πολλοί αγρότες είναι
μεγάλης ηλικίας.

**Δευτερογενής.** Τρόφιμα και ποτά, διυλιστήρια πετρελαίου, αλουμίνιο,
τσιμέντο, φάρμακα. Ο δευτερογενής τομέας είναι μικρότερος από τον μέσο όρο
της Ευρώπης. Μεγάλο μέρος του είναι οι **οικοδομές**, που ανεβοκατεβαίνουν
έντονα με την οικονομία.

**Τριτογενής.** Ο μεγαλύτερος τομέας. Ξεχωρίζουν δύο δραστηριότητες:

- Ο **τουρισμός**: πάνω από $30$ εκατομμύρια ξένοι επισκέπτες τον χρόνο, σε
  χώρα $10$ εκατομμυρίων. Με τις δουλειές που στηρίζει έμμεσα (τρόφιμα,
  μεταφορές, κατασκευές), ζυγίζει κατά τις περισσότερες εκτιμήσεις γύρω στο
  ένα πέμπτο της οικονομίας.
- Η **ναυτιλία**: οι Έλληνες εφοπλιστές ελέγχουν περίπου το ένα έκτο της
  χωρητικότητας του παγκόσμιου εμπορικού στόλου (γύρω στο $16\%$ το 2025)
  — τον μεγαλύτερο στόλο του κόσμου σε χωρητικότητα κατά ιδιοκτησία.

> **Θυμήσου**
>
> - **Πρωτογενής**: παίρνω από τη φύση. **Δευτερογενής**: μεταποιώ.
>   **Τριτογενής**: προσφέρω υπηρεσία.
> - Με την ανάπτυξη οι εργαζόμενοι περνούν από τα χωράφια στα εργοστάσια και
>   από εκεί στις υπηρεσίες.
> - Στην Ελλάδα σήμερα περίπου **7 στους 10** εργαζόμενους είναι στον
>   τριτογενή τομέα· ξεχωρίζουν ο τουρισμός και η ναυτιλία.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Μια φέτα φτάνει από ένα βουνό της Ηπείρου σε ένα εστιατόριο της Στοκχόλμης. Σε ποιον τομέα ανήκει κάθε σταθμός της διαδρομής;

1. Ο κτηνοτρόφος που βόσκει τα πρόβατα και τα αρμέγει: **πρωτογενής**. Παίρνει
   το γάλα όπως το δίνει η φύση.
2. Το τυροκομείο που κάνει το γάλα τυρί και το συσκευάζει: **δευτερογενής**.
   Το υλικό αλλάζει μορφή.
3. Το φορτηγό που το μεταφέρει, ο έμπορος που το εξάγει, το εστιατόριο που το
   σερβίρει: **τριτογενής**. Κανείς τους δεν αλλάζει το τυρί· προσφέρουν
   υπηρεσία.
4. Και μια παρατήρηση: από την τιμή που πληρώνει ο πελάτης στη Στοκχόλμη, στον
   κτηνοτρόφο φτάνει συνήθως το μικρότερο μέρος. Η μεγαλύτερη αξία προστίθεται
   στη μεταποίηση, τη μεταφορά και την πώληση.

### Παράδειγμα 2: Στην Ελλάδα ο πρωτογενής τομέας απασχολεί περίπου το 12% των εργαζομένων, αλλά δίνει μόνο γύρω στο 4% της αξίας που παράγει η οικονομία. Τι λέει αυτό για τον κάθε αγρότη;

1. Αν ο πρωτογενής τομέας παρήγαγε ό,τι και οι άλλοι ανά εργαζόμενο, με το $12\%$
   των εργαζομένων θα έδινε περίπου το $12\%$ της αξίας.
2. Δίνει όμως το $4\%$: $4 : 12 = \frac{1}{3}$.
3. Δηλαδή κάθε εργαζόμενος του πρωτογενή τομέα παράγει κατά μέσο όρο **περίπου
   το ένα τρίτο** της αξίας που παράγει ο μέσος Έλληνας εργαζόμενος.
4. Αυτό λέγεται χαμηλή **παραγωγικότητα**, και εξηγεί γιατί τα αγροτικά
   εισοδήματα είναι συχνά χαμηλά και γιατί οι νέοι φεύγουν από τη γεωργία. Οι
   αιτίες: μικρά κτήματα, λίγα μηχανήματα, προϊόντα που πουλιούνται χύμα
   αντί για τυποποιημένα.

### Παράδειγμα 3: Ένα νησί του Αιγαίου έχει τον Ιανουάριο 1.200 εργαζόμενους και τον Αύγουστο 3.000. Τι εξηγεί τη διαφορά, και τι μέρος των θέσεων του Αυγούστου είναι εποχικές; (Φανταστικό παράδειγμα.)

1. Η διαφορά είναι $3.000 - 1.200 = 1.800$ εργαζόμενοι, και οφείλεται στον
   **τουρισμό**: ξενοδοχεία, εστιατόρια, ενοικιάσεις, μεταφορές.
2. Μερίδιο των εποχικών θέσεων τον Αύγουστο: $1.800 : 3.000 = 0{,}6$, δηλαδή
   **$60\%$**.
3. Έξι στις δέκα δουλειές του καλοκαιριού δεν υπάρχουν τον χειμώνα. Πολλοί
   εργαζόμενοι έρχονται από αλλού για λίγους μήνες, και πολλοί ντόπιοι πρέπει να
   βγάλουν σε πέντε μήνες τα έσοδα όλου του χρόνου.
4. Γι' αυτό συζητιέται τόσο η **επιμήκυνση της τουριστικής περιόδου**: ο
   τουρισμός είναι μεγάλη δύναμη, αλλά όταν μαζεύεται σε λίγους μήνες
   αφήνει κενά τον υπόλοιπο χρόνο.

## Ερωτήσεις

1. Σε ποιον τομέα ανήκει ένα ελαιοτριβείο;
   - Στον δευτερογενή
   - Στον πρωτογενή
   - Στον τριτογενή
   - Σε κανέναν από τους τρεις
2. Σε ποιον τομέα ανήκει το ορυχείο λιγνίτη της Πτολεμαΐδας;
   - Στον πρωτογενή
   - Στον δευτερογενή
   - Στον τριτογενή
   - Στον τεταρτογενή
3. Καθώς μια χώρα αναπτύσσεται, πώς αλλάζει συνήθως το μερίδιο των εργαζομένων στη γεωργία;
   - Μικραίνει, γιατί λιγότεροι αγρότες παράγουν περισσότερη τροφή
   - Μεγαλώνει, γιατί ο πληθυσμός χρειάζεται περισσότερη τροφή
   - Μένει ίδιο, γιατί η τροφή είναι πάντα και παντού απαραίτητη
   - Μηδενίζεται, γιατί όλη η τροφή εισάγεται από έξω
4. Ποιος τομέας απασχολεί σήμερα τους περισσότερους εργαζόμενους στην Ελλάδα;
   - Ο τριτογενής
   - Ο πρωτογενής
   - Ο δευτερογενής
   - Και οι τρεις περίπου εξίσου
5. Σε ποια δραστηριότητα ξεχωρίζει η Ελλάδα σε παγκόσμιο επίπεδο;
   - Στη ναυτιλία, με τον μεγαλύτερο στόλο σε χωρητικότητα
   - Στην αυτοκινητοβιομηχανία, με μεγάλα εργοστάσια
   - Στην εξόρυξη πετρελαίου, με μεγάλα κοιτάσματα στο Αιγαίο
   - Στην παραγωγή ρυζιού, με τεράστιες πεδιάδες
6. Σε μια χώρα ο πρωτογενής τομέας έχει το $20\%$ των εργαζομένων αλλά δίνει μόνο το $5\%$ της αξίας. Τι δείχνει αυτό; (Φανταστικό παράδειγμα.)
   - Χαμηλή παραγωγή αξίας ανά εργαζόμενο
   - Ότι οι αγρότες δουλεύουν λιγότερες ώρες
   - Ότι η χώρα δεν παράγει αρκετή τροφή
   - Ότι οι τιμές των τροφίμων είναι πολύ υψηλές
7. Ποια από αυτές τις δουλειές ανήκει στον τριτογενή τομέα;
   - Η ξεναγός στο Μουσείο της Ακρόπολης
   - Ο ψαράς με το καΐκι στην Κάλυμνο
   - Ο εργάτης στο τυροκομείο των Ιωαννίνων
   - Ο κτίστης σε μια οικοδομή της Πάτρας
8. Ποιο είναι ένα βασικό πρόβλημα όταν μια περιοχή στηρίζεται κυρίως στον τουρισμό;
   - Πολλές δουλειές υπάρχουν μόνο λίγους μήνες τον χρόνο
   - Ο τουρισμός δεν φέρνει καθόλου χρήματα στους κατοίκους της περιοχής
   - Οι τουρίστες αντικαθιστούν τους μόνιμους κατοίκους
   - Ο τουρισμός ανήκει στον πρωτογενή τομέα

## Ασκήσεις

1. Σε ποιον τομέα της οικονομίας ανήκει η εξόρυξη βωξίτη στη Φωκίδα;
2. Γιατί στις πλούσιες χώρες οι περισσότεροι εργαζόμενοι δουλεύουν σε υπηρεσίες;
3. Ο πίνακας δείχνει πώς μοιράζονται οι εργαζόμενοι στους τρεις τομείς σε πέντε χώρες.

   Ποσοστό των εργαζομένων σε κάθε τομέα. Στρογγυλεμένες εκτιμήσεις της Διεθνούς Οργάνωσης Εργασίας για τις αρχές της δεκαετίας του 2020.

   | Χώρα | Πρωτογενής | Δευτερογενής | Τριτογενής |
   | --- | --- | --- | --- |
   | Ινδία | $44\%$ | $25\%$ | $31\%$ |
   | Κίνα | $23\%$ | $29\%$ | $48\%$ |
   | Ελλάδα | $12\%$ | $15\%$ | $73\%$ |
   | Γερμανία | $1\%$ | $27\%$ | $72\%$ |
   | ΗΠΑ | $2\%$ | $19\%$ | $79\%$ |

   α) Σε ποια χώρα ο πρωτογενής τομέας είναι ο μεγαλύτερος από τους τρεις;
   β) Ποια χώρα έχει το μεγαλύτερο ποσοστό στον δευτερογενή τομέα;
   γ) Ελλάδα και Γερμανία έχουν σχεδόν το ίδιο ποσοστό στις υπηρεσίες. Σε ποιον τομέα διαφέρουν περισσότερο, σε ποσοστιαίες μονάδες;
4. Κάποιοι λένε ότι η Ελλάδα στηρίζεται υπερβολικά στον τουρισμό και πρέπει να αναπτύξει περισσότερο τη βιομηχανία και την τεχνολογία. Εσύ τι λες;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-b/geography/economic-sectors
