# Τα Βαλκάνια και οι γείτονές μας

> Οι χώρες της χερσονήσου, οι λαοί και οι οικονομίες τους, και οι σχέσεις της Ελλάδας με τους γείτονες.

Γεωγραφία, Β΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-b/geography/balkans

## Τι θα μάθεις

- Να εντοπίζεις τη Βαλκανική χερσόνησο και τις χώρες της, και να εξηγείς από πού πήρε το όνομά της.
- Να εξηγείς πώς το ανάγλυφο και η ιστορία έκαναν τα Βαλκάνια μωσαϊκό λαών, γλωσσών και θρησκειών.
- Να συγκρίνεις τις οικονομίες των βαλκανικών χωρών με πραγματικά στοιχεία.
- Να περιγράφεις τους δεσμούς της Ελλάδας με τους γείτονές της: σύνορα, δρόμοι, εμπόριο, νερά και άνθρωποι.

## Μια χερσόνησος με όνομα βουνού

Η **Βαλκανική χερσόνησος** είναι η πιο ανατολική από τις τρεις μεγάλες χερσονήσους της νότιας Ευρώπης. Τη βρέχουν η Αδριατική, το Ιόνιο, το Αιγαίο, η Θάλασσα του Μαρμαρά και η Μαύρη Θάλασσα. Στα βόρεια δεν έχει φυσικό τέλος· οι γεωγράφοι βάζουν συνήθως το όριο στους ποταμούς **Δούναβη** και **Σάβο**.

Το όνομα είναι τουρκικό: **«μπαλκάν»** σημαίνει οροσειρά με δάση. Αρχικά έτσι λεγόταν μόνο μια οροσειρά της Βουλγαρίας, ο αρχαίος **Αίμος**. Τον 19ο αιώνα το όνομα απλώθηκε σε ολόκληρη τη χερσόνησο — και ταιριάζει, γιατί είναι από τις πιο ορεινές περιοχές της Ευρώπης: **Δειναρικές Άλπεις** κατά μήκος της Αδριατικής, **Πίνδος**, **Ροδόπη**, **Αίμος**, **Καρπάθια** στα βόρεια.

*Η Μαύρη Λίμνη στο Ντούρμιτορ του Μαυροβουνίου, στις Δειναρικές Άλπεις. Βουνά σκεπασμένα με δάση: αυτό ακριβώς σημαίνει «μπαλκάν».*

## Οι χώρες

| Χώρα              | Πρωτεύουσα   | Στην ΕΕ από | Στο ΝΑΤΟ από |
| ----------------- | ------------ | ----------- | ------------ |
| Ελλάδα            | Αθήνα        | $1981$      | $1952$       |
| Σλοβενία          | Λιουμπλιάνα  | $2004$      | $2004$       |
| Βουλγαρία         | Σόφια        | $2007$      | $2004$       |
| Ρουμανία          | Βουκουρέστι  | $2007$      | $2004$       |
| Κροατία           | Ζάγκρεμπ     | $2013$      | $2009$       |
| Αλβανία           | Τίρανα       | υποψήφια    | $2009$       |
| Μαυροβούνιο       | Ποντγκόριτσα | υποψήφια    | $2017$       |
| Βόρεια Μακεδονία  | Σκόπια       | υποψήφια    | $2020$       |
| Σερβία            | Βελιγράδι    | υποψήφια    | —            |
| Βοσνία-Ερζεγοβίνη | Σαράγεβο     | υποψήφια    | —            |

Η **Τουρκία** έχει στη χερσόνησο μόνο την Ανατολική Θράκη, με την Κωνσταντινούπολη· το μεγαλύτερο μέρος της είναι στην Ασία. Είναι μέλος του ΝΑΤΟ από το $1952$ και υποψήφια για την ΕΕ από το $1999$, αλλά οι διαπραγματεύσεις της έχουν σταματήσει. Η **Ρουμανία**, η **Σλοβενία** και η **Κροατία** είναι μόνο εν μέρει στη χερσόνησο, αλλά συνήθως μετρούν στις βαλκανικές χώρες.

Δύο σημεία θέλουν προσοχή στον χάρτη. Η γειτονική χώρα στα βόρεια της Ελλάδας ονομάζεται από το $2019$ **Δημοκρατία της Βόρειας Μακεδονίας**, σύμφωνα με τη **Συμφωνία των Πρεσπών** που υπέγραψαν οι δύο χώρες το $2018$. Και το **Κοσσυφοπέδιο** (Κόσοβο) κήρυξε ανεξαρτησία το $2008$· κάποιες χώρες την έχουν αναγνωρίσει και άλλες όχι, ανάμεσά τους η Σερβία και η Ελλάδα.

*Χάρτης της Ευρώπης με τις χώρες της Βαλκανικής: Ελλάδα, Αλβανία, Βόρεια Μακεδονία, Βουλγαρία, Σερβία, Μαυροβούνιο, Βοσνία-Ερζεγοβίνη, Κροατία, Σλοβενία, Ρουμανία και Τουρκία.*

*Διαδραστικό στη σελίδα: Μέλος της ΕΕ ή όχι ακόμα;*

## Ένα μωσαϊκό λαών

Τα Βαλκάνια είναι από τα μέρη της Ευρώπης με τις περισσότερες γλώσσες και θρησκείες σε μικρό χώρο. Δύο αιτίες το εξηγούν.

**Το ανάγλυφο.** Τα βουνά χώριζαν τις κοιλάδες μεταξύ τους. Κάθε κοιλάδα κρατούσε τη γλώσσα και τις συνήθειές της, και ήταν δύσκολο να ενωθεί μια μεγάλη περιοχή κάτω από μία εξουσία ή μία γλώσσα.

**Η ιστορία.** Από εδώ πέρασαν και έμειναν πολλοί λαοί. Η περιοχή ήταν για αιώνες μέρος της **Βυζαντινής** και ύστερα της **Οθωμανικής αυτοκρατορίας**. Τα σημερινά κράτη γεννήθηκαν σταδιακά, από το $1830$ (Ελλάδα) ως το $1912$ (Αλβανία), και ξανά μετά το $1991$, όταν η **Γιουγκοσλαβία** διαλύθηκε, με πολέμους, σε πολλά κράτη.

Σήμερα στη χερσόνησο μιλιούνται:

- **νοτιοσλαβικές γλώσσες**: σερβικά, κροατικά, βοσνιακά, μαυροβουνιακά, σλοβενικά, βουλγαρικά, και η επίσημη γλώσσα της Βόρειας Μακεδονίας, που κατά τη Συμφωνία των Πρεσπών ανήκει στην ομάδα των νοτιοσλαβικών γλωσσών·
- **ρουμανικά** (λατινογενής), **αλβανικά**, **ελληνικά** και **τουρκικά**.

Οι θρησκευτικές παραδόσεις είναι κι αυτές πολλές: **ορθόδοξοι** στην Ελλάδα, τη Βουλγαρία, τη Ρουμανία, τη Σερβία, τη Βόρεια Μακεδονία και το Μαυροβούνιο· **καθολικοί** στην Κροατία και τη Σλοβενία· **μουσουλμάνοι** στην Τουρκία, σε μεγάλο μέρος της Αλβανίας, της Βοσνίας-Ερζεγοβίνης και του Κοσσυφοπεδίου. Σε όλες σχεδόν τις χώρες ζουν και μειονότητες.

> **Πρόσεχε**
>
> Η λέξη «βαλκανοποίηση» χρησιμοποιείται σε άλλες γλώσσες για τη διάσπαση μιας περιοχής σε μικρά, εχθρικά κομμάτια. Είναι στερεότυπο. Οι λαοί των Βαλκανίων έζησαν και πολέμους, αλλά και αιώνες συμβίωσης, με κοινά φαγητά, μουσικές και λέξεις που περνούσαν από γλώσσα σε γλώσσα.

## Οικονομίες

Οι βαλκανικές οικονομίες είναι μικρότερες από εκείνες της δυτικής Ευρώπης, και διαφέρουν πολύ μεταξύ τους. Ο **τουρισμός** είναι σημαντικός στις ακτές της Κροατίας, του Μαυροβουνίου, της Αλβανίας, της Ελλάδας και της Βουλγαρίας. Η **γεωργία** απασχολεί ακόμα πολλούς ανθρώπους. Σε Ρουμανία, Σερβία και Σλοβενία έχει αναπτυχθεί **βιομηχανία**, όπως εργοστάσια αυτοκινήτων και ανταλλακτικών. Πολλοί κάτοικοι έχουν μεταναστεύσει για δουλειά σε άλλες χώρες, και τα χρήματα που στέλνουν στις οικογένειές τους μετρούν στην οικονομία του τόπου τους.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ακαθάριστο εγχώριο προϊόν ανά κάτοικο*

## Η Ελλάδα και οι γείτονές της

Η Ελλάδα έχει χερσαία σύνορα με τέσσερις χώρες: την **Αλβανία**, τη **Βόρεια Μακεδονία**, τη **Βουλγαρία** και την **Τουρκία**. Με τους γείτονες τη δένουν πολλά:

- **Δρόμοι και λιμάνια.** Η **Εγνατία Οδός** διασχίζει τη βόρεια Ελλάδα από την Ηγουμενίτσα ως τα σύνορα με την Τουρκία, και κάθετοι άξονες κατεβαίνουν από τα βόρεια σύνορα. Τα λιμάνια της **Θεσσαλονίκης** και της **Αλεξανδρούπολης** εξυπηρετούν και εμπορεύματα των γειτόνων, που δεν έχουν όλοι πρόσβαση στο Αιγαίο.
- **Εμπόριο και επενδύσεις.** Ελληνικές επιχειρήσεις λειτουργούν σε πολλές βαλκανικές χώρες, και οι γείτονες είναι σημαντικοί εμπορικοί εταίροι.
- **Άνθρωποι.** Επισκέπτες από τη Βουλγαρία, τη Σερβία και τη Βόρεια Μακεδονία γεμίζουν τις παραλίες της Χαλκιδικής και της Πιερίας, και Έλληνες ταξιδεύουν στους γείτονες. Από τη δεκαετία του $1990$ ζουν στην Ελλάδα πολλοί μετανάστες από τα Βαλκάνια· η μεγαλύτερη κοινότητα αλλοδαπών είναι από την Αλβανία.
- **Κοινά νερά.** Ο Έβρος, ο Νέστος, ο Στρυμόνας και ο Αξιός έρχονται από τους γείτονες. Οι **Πρέσπες** μοιράζονται σε τρεις χώρες· το $2000$ Ελλάδα, Αλβανία και Βόρεια Μακεδονία κήρυξαν μαζί το **Πάρκο Πρεσπών**, για την προστασία τους.

*Το λιμάνι της Θεσσαλονίκης από τη θάλασσα. Οι μεγάλοι γερανοί φορτώνουν και ξεφορτώνουν κοντέινερ από τα πλοία στα φορτηγά και στα τρένα. Από εδώ περνούν και εμπορεύματα της Σερβίας και της Βόρειας Μακεδονίας, που δεν έχουν θάλασσα.*

*Η Μεγάλη Πρέσπα, από την ελληνική όχθη. Τα νερά της τα μοιράζονται τρεις χώρες: η Ελλάδα, η Αλβανία και η Βόρεια Μακεδονία. Ό,τι πέφτει στη λίμνη σε μία χώρα, φτάνει και στις άλλες δύο.*

Το $2003$, στη **Σύνοδο της Θεσσαλονίκης**, η Ευρωπαϊκή Ένωση δήλωσε ότι οι χώρες των δυτικών Βαλκανίων έχουν θέση στην Ένωση, όταν πληρούν τους όρους.

> **Κλειδί**
>
> Τα Βαλκάνια είναι μια **ορεινή χερσόνησος** όπου τα βουνά και η μακριά ιστορία άφησαν **πολλά κράτη, γλώσσες και θρησκείες** σε μικρό χώρο.
>
> Η Ελλάδα είναι το παλαιότερο μέλος της ΕΕ στην περιοχή, και τη δένουν με τους γείτονες **δρόμοι, λιμάνια, εμπόριο, άνθρωποι και κοινά νερά**: ό,τι συμβαίνει πέρα από τα σύνορα αφορά και την ίδια.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Ένα φορτηγό πάει από τη Θεσσαλονίκη στο Βελιγράδι. Γιατί σχεδόν όλοι οι οδηγοί ακολουθούν την κοιλάδα του Αξιού και του Μοράβα, και όχι τον πιο ευθύ δρόμο πάνω από τα βουνά;

1. Ανάμεσα στο Αιγαίο και στον Δούναβη υψώνονται βουνά: Πίνδος και Δειναρικές Άλπεις στα δυτικά, Ροδόπη και Αίμος στα ανατολικά.
2. Ο **Αξιός** κυλά από τα βόρεια προς τη Θεσσαλονίκη, και ο **Μοράβας** από τον νότο προς τον Δούναβη, κοντά στο Βελιγράδι. Οι κοιλάδες τους σχεδόν ενώνονται.
3. Μαζί σχηματίζουν έναν **φυσικό διάδρομο** χαμηλού υψομέτρου μέσα από τη χερσόνησο. Σε κοιλάδα ο δρόμος δεν ανεβαίνει απότομα, δεν κλείνει με τα χιόνια και κοστίζει λιγότερο να χτιστεί.
4. Γι' αυτό από εκεί περνούν ο αυτοκινητόδρομος και ο σιδηρόδρομος, όπως περνούσαν από αιώνες και οι έμποροι. Στα Βαλκάνια, **οι κοιλάδες ορίζουν τους δρόμους**.

### Παράδειγμα 2: Με τα στοιχεία της Παγκόσμιας Τράπεζας για το 2025, το ΑΕΠ ανά κάτοικο της Ελλάδας είναι περίπου 27.000 δολάρια και της Βόρειας Μακεδονίας περίπου 10.000. Πόσες φορές μεγαλύτερο είναι, και τι δεν λέει αυτός ο αριθμός;

1. Διαιρούμε: $27.000 : 10.000 = 2{,}7$. Το ΑΕΠ ανά κάτοικο της Ελλάδας είναι σχεδόν **τριπλάσιο**.
2. Ο αριθμός είναι σε δολάρια και δεν λαμβάνει υπόψη ότι οι τιμές στη Βόρεια Μακεδονία είναι χαμηλότερες: με τα ίδια χρήματα αγοράζεις εκεί περισσότερα. Η πραγματική απόσταση στο βιοτικό επίπεδο είναι μικρότερη.
3. Είναι και **μέσος όρος**: δεν λέει πόσο άνισα μοιράζεται το εισόδημα μέσα σε κάθε χώρα.
4. Ο αριθμός δείχνει λοιπόν μια πραγματική διαφορά, αλλά ως ένδειξη, όχι ως ακριβές μέτρο του πόσο καλά ζουν οι άνθρωποι.

### Παράδειγμα 3: Γιατί η Σερβία, η Βόρεια Μακεδονία και η Βουλγαρία ενδιαφέρονται τόσο για το λιμάνι της Θεσσαλονίκης;

1. Η Σερβία και η Βόρεια Μακεδονία **δεν έχουν θάλασσα**. Ό,τι εισάγουν ή εξάγουν με πλοίο πρέπει να περάσει από το λιμάνι μιας άλλης χώρας.
2. Η Βουλγαρία έχει λιμάνια στη Μαύρη Θάλασσα, αλλά για να φτάσει ένα πλοίο από εκεί στη Μεσόγειο πρέπει να περάσει τα Στενά του Βοσπόρου και των Δαρδανελλίων.
3. Η Θεσσαλονίκη είναι στο Αιγαίο, στην άκρη του διαδρόμου Αξιού–Μοράβα, και συνδέεται με αυτοκινητόδρομο και σιδηρόδρομο με τους γείτονες.
4. Για αυτές τις χώρες είναι λοιπόν η **κοντινότερη πόρτα προς τη Μεσόγειο**, και για την Ελλάδα το λιμάνι είναι πηγή εσόδων και δουλειάς. Η γεωγραφία κάνει τους γείτονες πελάτες.

> **Θυμήσου**
>
> - Όνομα από το τουρκικό «μπαλκάν», οροσειρά με δάση· η χερσόνησος είναι από τις πιο ορεινές της Ευρώπης.
> - Μέλη της ΕΕ στην περιοχή: Ελλάδα, Σλοβενία, Βουλγαρία, Ρουμανία, Κροατία. Οι άλλες είναι υποψήφιες.
> - Βουνά και ιστορία έφτιαξαν ένα **μωσαϊκό** γλωσσών και θρησκειών.
> - Η Ελλάδα συνορεύει με **Αλβανία, Βόρεια Μακεδονία, Βουλγαρία, Τουρκία**· τη δένουν με τους γείτονες δρόμοι, λιμάνια, εμπόριο, άνθρωποι και κοινά νερά.

## Ερωτήσεις

1. Από πού πήραν το όνομά τους τα Βαλκάνια;
   - Από τουρκική λέξη για οροσειρά με δάση
   - Από αρχαίο ελληνικό όνομα του Δούναβη
   - Από το όνομα ενός Βυζαντινού αυτοκράτορα
   - Από λατινική λέξη για τη χερσόνησο
2. Με ποιες χώρες έχει χερσαία σύνορα η Ελλάδα;
   - Αλβανία, Βόρεια Μακεδονία, Βουλγαρία, Τουρκία
   - Αλβανία, Σερβία, Βουλγαρία, Τουρκία
   - Ιταλία, Αλβανία, Βόρεια Μακεδονία, Βουλγαρία
   - Αλβανία, Βόρεια Μακεδονία, Ρουμανία, Τουρκία
3. Πώς ονομάζεται από το 2019 η γειτονική χώρα με πρωτεύουσα τα Σκόπια;
   - Δημοκρατία της Βόρειας Μακεδονίας
   - Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γιουγκοσλαβίας
   - Δημοκρατία του Κοσσυφοπεδίου
   - Δημοκρατία της Σερβίας
4. Ποια γεωγραφική αιτία βοήθησε να μείνουν τόσες γλώσσες σε μικρό χώρο στα Βαλκάνια;
   - Τα βουνά χώριζαν τις κοιλάδες και κάθε μία κρατούσε τη γλώσσα της
   - Τα μεγάλα ποτάμια ένωναν όλη τη χερσόνησο σε μία ενιαία αγορά
   - Οι πεδιάδες ήταν τόσο μεγάλες που οι λαοί δεν συναντιούνταν ποτέ
   - Το ξηρό κλίμα δεν άφηνε κανέναν να μετακινηθεί από τον τόπο του
5. Σε ποιες βαλκανικές χώρες κυριαρχεί η καθολική παράδοση;
   - Στην Κροατία και στη Σλοβενία
   - Στη Σερβία και στη Βουλγαρία
   - Στην Αλβανία και στην Τουρκία
   - Στην Ελλάδα και στη Ρουμανία
6. Ποια βαλκανική χώρα μπήκε τελευταία στην Ευρωπαϊκή Ένωση, το 2013;
   - Η Κροατία
   - Η Σλοβενία
   - Η Βουλγαρία
   - Η Σερβία
7. Γιατί ο διάδρομος Αξιού–Μοράβα είναι ο κύριος δρόμος από τη Θεσσαλονίκη προς την κεντρική Ευρώπη;
   - Οι δύο κοιλάδες σχεδόν ενώνονται και περνούν χαμηλά, ανάμεσα στα βουνά
   - Οι δύο ποταμοί είναι πλωτοί και τα φορτηγά πλοία ανεβαίνουν ως τον Δούναβη
   - Είναι ο μόνος δρόμος της περιοχής που δεν περνά κανένα σύνορο κράτους
   - Ακολουθεί την ακτή της Αδριατικής, όπου δεν υπάρχουν καθόλου βουνά
8. Ποιες χώρες μοιράζονται τις λίμνες Πρέσπες;
   - Η Ελλάδα, η Αλβανία και η Βόρεια Μακεδονία
   - Η Ελλάδα, η Βουλγαρία και η Βόρεια Μακεδονία
   - Η Ελλάδα, η Αλβανία και η Σερβία
   - Η Ελλάδα, η Τουρκία και η Βουλγαρία

## Ασκήσεις

1. Ποιες βαλκανικές χώρες, εκτός από την Ελλάδα, είναι μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης;
2. Στον χάρτη σημειώνονται με αριθμούς πέντε βαλκανικές χώρες. Ποια είναι η πρωτεύουσα της καθεμιάς;
   *Χάρτης της Ευρώπης με τα σύνορα των χωρών και πέντε βαλκανικές χώρες σημειωμένες με τους αριθμούς 1 ως 5.*
3. Γιατί μια χώρα χωρίς θάλασσα, όπως η Σερβία, έχει συμφέρον να έχει καλές σχέσεις με τους γείτονές της που έχουν λιμάνια;
4. Ο πίνακας δείχνει το μήκος των χερσαίων συνόρων της Ελλάδας με κάθε γείτονα.

   Μήκος χερσαίων συνόρων σε χιλιόμετρα, στρογγυλεμένο. Πηγή: CIA World Factbook.

   | Γείτονας | Μήκος συνόρων |
   | --- | --- |
   | Αλβανία | $212$ km |
   | Βόρεια Μακεδονία | $234$ km |
   | Βουλγαρία | $472$ km |
   | Τουρκία | $192$ km |

   α) Πόσο είναι το συνολικό μήκος των χερσαίων συνόρων της Ελλάδας;
   β) Με ποιον γείτονα έχει τα μακρύτερα σύνορα, και περίπου τι μέρος του συνόλου είναι;
   γ) Τα σύνορα με την Τουρκία είναι τα πιο σύντομα. Ποιο ποτάμι τα σχηματίζει σχεδόν σε όλο τους το μήκος;
5. Οι Πρέσπες είναι σημαντικός βιότοπος για πουλιά, όπως οι πελεκάνοι, και τις μοιράζονται τρεις χώρες. Το νερό τους πέφτει, και στις όχθες τους υπάρχουν χωράφια και χωριά. Αν η προστασία τους αποφασιζόταν από κοινού, ποιος πρέπει να έχει τον πρώτο λόγο: οι κάτοικοι γύρω από τις λίμνες, οι κυβερνήσεις ή οι επιστήμονες; Εσύ τι λες;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-b/geography/balkans
