# Τι μελετά η Χημεία

> Τα υλικά γύρω σου και γιατί συμπεριφέρονται όπως συμπεριφέρονται.

Χημεία, Β΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-b/chemistry/what-is-chemistry

## Τι θα μάθεις

- Να ξεχωρίζεις ένα φυσικό από ένα χημικό φαινόμενο, με κριτήριο αν παράγεται νέα ουσία.
- Να ονομάζεις ιδιότητες μιας ουσίας και να ξέρεις ποιες τη χαρακτηρίζουν.
- Να περιγράφεις τι μελετά η Χημεία και πώς συνδέεται με τη Φυσική.

## Τι ακριβώς μελετά η Χημεία

Ένα σιδερένιο καρφί που σκουριάζει. Ένα παγάκι που λιώνει. Ζάχαρη που διαλύεται στο τσάι. Ξύλο που καίγεται.

Και στα τέσσερα «κάτι έγινε». Αλλά μόνο στα δύο από αυτά προέκυψε **καινούρια ουσία**.

Αυτή η διάκριση είναι η αφετηρία της Χημείας: η επιστήμη που μελετά τις **ουσίες**, τις ιδιότητές τους και τους μετασχηματισμούς τους.

## Φυσικά και χημικά φαινόμενα

**Φυσικό** είναι το φαινόμενο στο οποίο η ουσία παραμένει η ίδια, όσο κι αν αλλάζει η εμφάνισή της. Ο πάγος που λιώνει είναι ακόμη νερό.

**Χημικό** είναι το φαινόμενο στο οποίο παράγονται **νέες ουσίες**, με διαφορετικές ιδιότητες. Η σκουριά δεν είναι σίδηρος: είναι άλλη ουσία, με άλλο χρώμα και άλλη αντοχή.

*Σκουριασμένα καρφιά. Το καφεκόκκινο στρώμα δεν είναι σίδηρος που λερώθηκε: είναι οξείδιο του σιδήρου, νέα ουσία που σχηματίστηκε με το οξυγόνο και την υγρασία. Γι' αυτό το σκούριασμα είναι χημικό φαινόμενο.*

*Διαδραστικό στη σελίδα: Φυσικό ή χημικό;*

> **Κλειδί**
>
> Ο έλεγχος δεν είναι «πόσο δραματικό φαίνεται» αλλά:
>
> **Μετά το φαινόμενο, υπάρχει ουσία που δεν υπήρχε πριν;**
>
> Ένα ποτήρι που γίνεται θρύψαλα μοιάζει πολύ πιο βίαιο από ένα καρφί που σκουριάζει αργά. Κι όμως, το πρώτο είναι φυσικό φαινόμενο και το δεύτερο χημικό.

## Ιδιότητες: η ταυτότητα μιας ουσίας

Κάθε καθαρή ουσία έχει ένα σύνολο ιδιοτήτων που την **χαρακτηρίζουν**:

| Ιδιότητα       | Παράδειγμα για το νερό        |
| -------------- | ----------------------------- |
| σημείο τήξης   | $0\;^\circ$C                  |
| σημείο βρασμού | $100\;^\circ$C                |
| πυκνότητα      | $1$ g/cm³                     |
| διαλυτότητα    | διαλύει το αλάτι, όχι το λάδι |

Αυτές δεν εξαρτώνται από την **ποσότητα**: ένα ποτήρι νερό και μια λίμνη βράζουν στην ίδια θερμοκρασία.

> **Πρόσεχε**
>
> Ιδιότητες όπως η μάζα, ο όγκος και το σχήμα **δεν** χαρακτηρίζουν μια ουσία.
>
> Δύο κομμάτια από διαφορετικά υλικά μπορούν να έχουν την ίδια μάζα. Δεν σου λέει τίποτα για το τι είναι.
>
> Η **πυκνότητα** όμως — μάζα ανά μονάδα όγκου — τα ξεχωρίζει, γιατί είναι ίδια για κάθε ποσότητα της ίδιας ουσίας.

> **Θυμήσου**
>
> Χημεία και Φυσική κοιτάζουν την ίδια ύλη με διαφορετική ερώτηση.
>
> Η **Φυσική** ρωτά τι κάνει ένα σώμα: πώς κινείται, πώς θερμαίνεται, πώς άγει το ρεύμα.
>
> Η **Χημεία** ρωτά τι **είναι**: από τι αποτελείται, σε τι μπορεί να μετατραπεί, τι σχηματίζει όταν συναντήσει άλλες ουσίες.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Ένα κερί καίγεται. Ποια φαινόμενα συμβαίνουν ταυτόχρονα;

1. Η παραφίνη κοντά στο φιτίλι **λιώνει**: στερεό γίνεται υγρό. Φυσικό φαινόμενο.
2. Το λιωμένο κερί ανεβαίνει στο φιτίλι και **εξατμίζεται**. Πάλι φυσικό.
3. Οι ατμοί **καίγονται** με το οξυγόνο του αέρα, παράγοντας διοξείδιο του άνθρακα και υδρατμούς. Αυτό είναι **χημικό**.
4. Και τα τρία συμβαίνουν μαζί, κάθε στιγμή. Γι' αυτό το κερί μικραίνει: η ύλη του μετατρέπεται σε αέρια που φεύγουν στην ατμόσφαιρα.

*Ένα κερί που καίγεται. Γύρω από το φιτίλι η παραφίνη λιώνει και ανεβαίνει στο φιτίλι: φυσικά φαινόμενα. Στη φλόγα οι ατμοί της καίγονται με το οξυγόνο του αέρα: χημικό φαινόμενο.*

### Παράδειγμα 2: Δύο άχρωμα υγρά μοιάζουν ίδια. Πώς θα καταλάβεις αν είναι η ίδια ουσία;

1. Η εμφάνιση δεν αρκεί. Χρειάζονται ιδιότητες που **χαρακτηρίζουν**.
2. Μετράω το **σημείο βρασμού** του καθενός. Αν το ένα βράζει στους $100\;^\circ$C και το άλλο στους $78\;^\circ$C, δεν είναι η ίδια ουσία — το δεύτερο θα μπορούσε να είναι οινόπνευμα.
3. Ένας δεύτερος έλεγχος: η **πυκνότητα**. Ζυγίζω ίσους όγκους και συγκρίνω.
4. Δύο ή τρεις χαρακτηριστικές ιδιότητες που συμφωνούν είναι ισχυρή ένδειξη ταυτότητας — και είναι ακριβώς έτσι που αναγνωρίζονται άγνωστες ουσίες στο εργαστήριο.

### Παράδειγμα 3: Γιατί η σκουριά είναι πρόβλημα, ενώ το λιώσιμο του πάγου δεν είναι;

1. Το λιώσιμο είναι **αντιστρεπτό** με απλό τρόπο: ψύξη, και ο πάγος επιστρέφει.
2. Η σκουριά είναι **νέα ουσία**. Δεν επιστρέφει σε σίδηρο με ψύξη ή θέρμανση — χρειάζεται ολόκληρη βιομηχανική διεργασία.
3. Επιπλέον, η σκουριά έχει διαφορετικές ιδιότητες: είναι πιο εύθραυστη και πιο ογκώδης, οπότε ξεφλουδίζει και αφήνει νέο σίδηρο εκτεθειμένο.
4. Γι' αυτό τα μέταλλα βάφονται ή γαλβανίζονται: για να μην έρθουν το οξυγόνο και η υγρασία σε επαφή με τον σίδηρο.

   Εδώ, όπως συχνά με τα χημικά φαινόμενα, η πρόληψη είναι πολύ ευκολότερη από την αναστροφή.

## Ερωτήσεις

1. Ποιο από τα παρακάτω είναι **χημικό** φαινόμενο;
   - Το κάψιμο του χαρτιού
   - Το λιώσιμο του βουτύρου
   - Το κόψιμο ενός φύλλου χαρτιού στη μέση
   - Η διάλυση αλατιού στο νερό
2. Ποιο είναι το κριτήριο που ξεχωρίζει ένα χημικό από ένα φυσικό φαινόμενο;
   - Αν προκύπτει νέα ουσία
   - Αν η αλλαγή είναι εντυπωσιακή
   - Αν εκλύεται θερμότητα
   - Αν αλλάζει η κατάσταση της ύλης
3. Ποια ιδιότητα **χαρακτηρίζει** μια ουσία, ανεξάρτητα από την ποσότητά της;
   - Η πυκνότητα
   - Η μάζα
   - Ο όγκος
   - Το σχήμα
4. Σε ένα αναμμένο κερί, ποιο μέρος της διαδικασίας είναι φυσικό φαινόμενο;
   - Το λιώσιμο της παραφίνης γύρω από το φιτίλι
   - Η καύση των ατμών της παραφίνης με το οξυγόνο του αέρα
   - Ο σχηματισμός καπνού
   - Το μαύρισμα της άκρης του φιτιλιού
5. Ποια ερώτηση απαντά κυρίως η Χημεία και όχι η Φυσική;
   - Από ποιες ουσίες αποτελείται ένα υλικό και σε τι μπορεί να μετατραπεί
   - Με τι ταχύτητα πέφτει ένα σώμα
   - Πόση δύναμη χρειάζεται για να μετακινηθεί ένα κιβώτιο πάνω σε ένα πάτωμα
   - Πώς διαδίδεται ο ήχος στον αέρα
6. Ζεσταίνεις ζάχαρη σε ένα τηγάνι και γίνεται καραμέλα: καφετιά, με άλλη γεύση, και όταν κρυώσει δεν ξαναγίνεται λευκή ζάχαρη. Τι φαινόμενο είναι;
   - Χημικό: η καραμέλα είναι νέα ουσία
   - Φυσικό: η ζάχαρη απλώς έλιωσε, όπως ο πάγος
   - Φυσικό: άλλαξε μόνο η θερμοκρασία της
   - Κανένα από τα δύο, γιατί δεν αναμείχθηκε με τίποτα
7. Θέλεις να βρεις στο σχολικό εργαστήριο την πυκνότητα ενός μικρού μεταλλικού κομματιού. Ποια όργανα χρειάζεσαι;
   - Ζυγό και ογκομετρικό κύλινδρο
   - Μόνο ζυγό
   - Μόνο ογκομετρικό κύλινδρο
   - Θερμόμετρο και ζυγό ακριβείας
8. Ποιο από αυτά είναι **φυσικό** φαινόμενο;
   - Το λιώσιμο του πάγου
   - Το σκούριασμα του σίδερου
   - Η καύση του φυσικού αερίου
   - Το ξίνισμα του γάλακτος

## Ασκήσεις

1. Είναι το ψήσιμο ενός αυγού φυσικό ή χημικό φαινόμενο;
2. Ένας άδειος ογκομετρικός κύλινδρος ζυγίζει $60$ g. Ρίχνεις μέσα $50$ mL από ένα άχρωμο υγρό και ο κύλινδρος ζυγίζει τώρα $99{,}5$ g. Μπορεί το υγρό να είναι νερό; Το $1$ mL είναι $1$ cm³.
3. Η Μαρία λέει: «Όταν βράζει το νερό βγαίνουν φυσαλίδες, δηλαδή ένα αέριο που πριν δεν υπήρχε. Άρα ο βρασμός είναι χημικό φαινόμενο.» Κρατάς ένα κρύο καπάκι πάνω από την κατσαρόλα και μαζεύεις τις σταγόνες που σχηματίζονται. Ποια μέτρηση στις σταγόνες κρίνει αν έχει δίκιο, και ποιο αποτέλεσμα θα έδειχνε ότι κάνει λάθος;
4. Σε μια ηλεκτρονική ζυγαριά, στον ανοιχτό αέρα, ένα κερί καίγεται πάνω σε πιατάκι για είκοσι λεπτά: η ένδειξη πέφτει από $120{,}0$ g σε $117{,}5$ g. Σε μια άλλη ζυγαριά καίγεται μια τούφα ατσαλόμαλλο, δηλαδή πολύ λεπτές ίνες σιδήρου, και γίνεται μαύρη σκόνη που μένει πάνω στη ζυγαριά: η ένδειξη ανεβαίνει από $10{,}0$ g σε $11{,}2$ g.
   α) Και τα δύο είναι καύσεις. Πώς γίνεται η μία να μειώνει την ένδειξη και η άλλη να την αυξάνει;
   β) Πόσο οξυγόνο του αέρα ενώθηκε με τον σίδηρο;
   γ) Αν το κερί καιγόταν κάτω από ένα γυάλινο καπάκι, κλειστό πάνω στη ζυγαριά ώστε να μην μπαίνει ούτε να βγαίνει τίποτα, τι θα έδειχνε η ζυγαριά ώσπου να σβήσει;
5. Μια μεταλλική μπίλια ζυγίζει $90$ g. Τη ρίχνεις σε ογκομετρικό κύλινδρο με νερό, βυθίζεται ολόκληρη, και η στάθμη ανεβαίνει από τα $50$ στα $62$ mL. Ο χαλκός έχει πυκνότητα περίπου $9$ g/cm³.
   α) Μπορεί η μπίλια να είναι συμπαγής χαλκός;
   β) Αν είναι χαλκός με μια κλειστή κουφάλα μέσα, πόσος είναι ο όγκος της κουφάλας;
   γ) Μια άλλη μπίλια βγάζει πυκνότητα $10$ g/cm³. Μπορεί να είναι κούφιος χαλκός;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-b/chemistry/what-is-chemistry
