# Το νερό και ο ρόλος του

> Ένα μόριο με παράξενες ιδιότητες — και γιατί μας αφορά.

Χημεία, Β΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-b/chemistry/water

## Τι θα μάθεις

- Να περιγράφεις το μόριο του νερού και γιατί έχει ένα θετικό και ένα αρνητικό άκρο.
- Να εξηγείς γιατί ο πάγος επιπλέει και γιατί αυτό είναι ασυνήθιστο.
- Να συνδέεις τις ιδιότητες του νερού με τον ρόλο του στη ζωή και στο κλίμα.

## Ένα μόριο με στραβή γωνία

Το νερό είναι $\text{H}_2\text{O}$: δύο άτομα υδρογόνου και ένα οξυγόνου.

Το ενδιαφέρον δεν είναι η σύσταση αλλά το **σχήμα**. Τα δύο υδρογόνα δεν βρίσκονται σε ευθεία γραμμή με το οξυγόνο — σχηματίζουν γωνία περίπου $105^\circ$.

Και επειδή το οξυγόνο τραβάει τα ηλεκτρόνια πιο δυνατά, η πλευρά του οξυγόνου γίνεται ελαφρώς **αρνητική** και η πλευρά των υδρογόνων ελαφρώς **θετική**.

Το μόριο δηλαδή έχει δύο άκρα, σαν μικροσκοπικός μαγνήτης — μόνο που οι πόλοι του είναι **ηλεκτρικοί**, ένα θετικό και ένα αρνητικό άκρο, όχι μαγνητικοί. Ένα τέτοιο μόριο λέγεται **πολικό**. Από αυτή τη μία λεπτομέρεια προκύπτουν σχεδόν όλες οι παράξενες ιδιότητές του.

## Γιατί το νερό διαλύει τόσα πράγματα

Τα μόρια του νερού, με τα δύο τους άκρα, **περικυκλώνουν** φορτισμένα σωματίδια και τα απομακρύνουν το ένα από το άλλο.

Έτσι διαλύεται το αλάτι: τα θετικά άκρα του νερού πλησιάζουν τα αρνητικά ιόντα χλωρίου, τα αρνητικά άκρα πλησιάζουν τα θετικά ιόντα νατρίου, και ο κρύσταλλος διαλύεται.

Το λάδι όμως δεν έχει φορτισμένα άκρα. Τα μόριά του δεν «ενδιαφέρουν» το νερό, και γι' αυτό μένουν χωριστά.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Το ίδιο μόριο, τρεις καταστάσεις*

> **Πρόσεχε**
>
> Ο πάγος **επιπλέει** — και αυτό είναι εξαίρεση, όχι κανόνας.
>
> Στα περισσότερα υλικά η στερεή μορφή είναι πυκνότερη από την υγρή και βυθίζεται. Στο νερό συμβαίνει το αντίθετο, γιατί το πλέγμα του πάγου αφήνει κενά.
>
> Το νερό έχει τη **μέγιστη** πυκνότητά του στους $4\;^\circ$C, όχι στους $0$.

## Γιατί αυτό κρατάει τα ψάρια ζωντανά

Επειδή ο πάγος επιπλέει, μια λίμνη παγώνει **από πάνω προς τα κάτω**.

Το στρώμα πάγου λειτουργεί σαν μονωτικό καπάκι: κάτω από αυτό το νερό μένει υγρό, γύρω στους $4\;^\circ$C, και η ζωή συνεχίζεται όλο τον χειμώνα.

Αν ο πάγος βυθιζόταν, οι λίμνες θα πάγωναν από τον πυθμένα προς τα πάνω, και σε έναν κρύο χειμώνα πολλές θα γίνονταν ολόκληρες πάγος.

*Η λίμνη της Καστοριάς παγωμένη. Ο πάγος σχηματίστηκε στην επιφάνεια και επιπλέει· από κάτω το νερό μένει υγρό.*

## Το νερό ως ρυθμιστής θερμοκρασίας

Το νερό χρειάζεται πολλή ενέργεια για να ζεσταθεί και αποδίδει πολλή όταν κρυώνει.

Γι' αυτό:

- Οι παραθαλάσσιες περιοχές έχουν ηπιότερο κλίμα από τις ηπειρωτικές.
- Η άμμος καίει το μεσημέρι ενώ η θάλασσα δίπλα της είναι δροσερή.
- Το σώμα μας, που είναι περίπου κατά $60\%$ νερό, κρατά πιο εύκολα σταθερή θερμοκρασία.

> **Κλειδί**
>
> Οι ασυνήθιστες ιδιότητες του νερού δεν είναι ανεξάρτητες μεταξύ τους.
>
> Όλες προέρχονται από το ίδιο γεγονός: το μόριο έχει **δύο φορτισμένα άκρα** και τα μόρια κρατιούνται μεταξύ τους πιο δυνατά απ' ό,τι θα περίμενε κανείς για το μέγεθός τους.

> **Θυμήσου**
>
> Πόσιμο δεν σημαίνει καθαρό με τη χημική έννοια.
>
> Το πόσιμο νερό είναι **μείγμα**: περιέχει διαλυμένα άλατα ασβεστίου, μαγνησίου και άλλα, που το σώμα χρειάζεται.
>
> Το **σκληρό** νερό έχει πολλά άλατα ασβεστίου: αφήνει άλατα στον βραστήρα και δυσκολεύει το σαπούνι να αφρίσει.

*Άλατα σε βραστήρα. Όταν βράζεις σκληρό νερό, τα άλατα του ασβεστίου που ήταν διαλυμένα αφήνουν ένα στερεό στρώμα, κυρίως ανθρακικό ασβέστιο, πάνω στην αντίσταση και στα τοιχώματα.*

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Γιατί ένα γυάλινο μπουκάλι νερό σπάει αν το ξεχάσεις γεμάτο στην κατάψυξη;

1. Καθώς το νερό παγώνει, τα μόρια οργανώνονται σε εξαγωνικό πλέγμα.
2. Αυτό το πλέγμα αφήνει **κενά**, οπότε η ίδια ποσότητα νερού καταλαμβάνει μεγαλύτερο όγκο.
3. Το νερό διαστέλλεται περίπου κατά $9\%$ όταν παγώνει.
4. Το γυαλί δεν αντέχει αυτή την πίεση και σπάει.

   Το ίδιο φαινόμενο σκάει τους σωλήνες ύδρευσης σε βαρύ χειμώνα, και το ίδιο θρυμματίζει βράχους στα βουνά: το νερό μπαίνει σε ρωγμές και παγώνει.

### Παράδειγμα 2: Γιατί το αλάτι διαλύεται στο νερό αλλά το λάδι όχι;

1. Το αλάτι αποτελείται από **ιόντα**, δηλαδή φορτισμένα σωματίδια.
2. Τα μόρια του νερού έχουν δύο φορτισμένα άκρα, οπότε έλκονται από αυτά τα ιόντα και τα απομακρύνουν το ένα από το άλλο.
3. Τα μόρια του λαδιού δεν έχουν φορτισμένα άκρα. Το νερό δεν τα «πιάνει», και τα μόρια του λαδιού προτιμούν τη συντροφιά τους.
4. Το γενικό συμπέρασμα που θα ξαναδείς: **το όμοιο διαλύει το όμοιο**.

   Γι' αυτό το απορρυπαντικό δουλεύει: τα μόριά του έχουν το ένα άκρο συμβατό με το νερό και το άλλο με το λίπος.

### Παράδειγμα 3: Γιατί η θάλασσα είναι δροσερή ενώ η άμμος καίει, με τον ίδιο ήλιο;

1. Και τα δύο δέχονται την ίδια ενέργεια από τον ήλιο.
2. Η άμμος χρειάζεται **λίγη** ενέργεια για να ανεβάσει τη θερμοκρασία της, οπότε ζεσταίνεται γρήγορα.
3. Το νερό χρειάζεται **πολύ** περισσότερη για την ίδια άνοδο, οπότε μένει δροσερό.
4. Το βράδυ συμβαίνει το αντίστροφο: η άμμος κρυώνει απότομα, ενώ η θάλασσα αποδίδει αργά τη ζέστη που μάζεψε.

   Αυτή η καθυστέρηση είναι που κάνει το κλίμα των νησιών ηπιότερο από το κλίμα της ενδοχώρας.

## Ερωτήσεις

1. Γιατί ο πάγος επιπλέει στο νερό;
   - Γιατί το κρυσταλλικό πλέγμα του αφήνει κενά και τον κάνει λιγότερο πυκνό
   - Γιατί κάθε κομμάτι πάγου ζυγίζει λιγότερο από το νερό γύρω του
   - Γιατί ο πάγος έχει παγιδευμένες φυσαλίδες αέρα που τον σηκώνουν
   - Γιατί είναι πιο κρύος, και ό,τι είναι κρύο ανεβαίνει προς τα πάνω
2. Τι κάνει το μόριο του νερού καλό διαλύτη για το αλάτι;
   - Έχει ένα ελαφρώς θετικό και ένα ελαφρώς αρνητικό άκρο
   - Το μόριό του είναι πολύ μικρό και χωράει παντού
   - Είναι υγρό σε θερμοκρασία δωματίου
   - Αντιδρά χημικά με το αλάτι και φτιάχνει νέα ουσία
3. Γιατί τα ψάρια επιβιώνουν σε μια παγωμένη λίμνη;
   - Γιατί ο πάγος σχηματίζεται στην επιφάνεια και μονώνει το νερό από κάτω
   - Γιατί το νερό μιας λίμνης δεν μπορεί ποτέ να παγώσει εντελώς
   - Γιατί τα ψάρια παράγουν αρκετή θερμότητα για να ζεστάνουν το νερό
   - Γιατί το αλάτι της λίμνης εμποδίζει το νερό να παγώσει
4. Γιατί η άμμος καίει το μεσημέρι ενώ η θάλασσα δίπλα της είναι δροσερή;
   - Γιατί το νερό χρειάζεται πολύ περισσότερη ενέργεια για να ανεβάσει τη θερμοκρασία του
   - Γιατί το φως του ήλιου αντανακλάται στην επιφάνεια του νερού και δεν το ζεσταίνει καθόλου
   - Γιατί η θάλασσα κινείται συνεχώς και ανακατεύεται με τα κύματα
   - Γιατί η άμμος είναι σκουρόχρωμη και απορροφά όλο το φως
5. Το πόσιμο νερό είναι καθαρή ουσία;
   - Όχι — είναι μείγμα νερού με διαλυμένα άλατα
   - Ναι, γιατί είναι διαυγές
   - Ναι, γιατί έχει τύπο $\text{H}_2\text{O}$
   - Ναι, αρκεί να έχει περάσει από φίλτρο που κρατά τα σωματίδια
6. Τι κάνει το νερό όταν παγώνει, που σχεδόν καμία άλλη ουσία δεν κάνει;
   - Διαστέλλεται αντί να συστέλλεται
   - Συστέλλεται περισσότερο από κάθε άλλο υγρό
   - Αποκτά μεγαλύτερη μάζα
   - Γίνεται πυκνότερο από το υγρό νερό
7. Γιατί το λάδι δεν διαλύεται στο νερό;
   - Γιατί τα μόριά του δεν είναι πολικά
   - Γιατί είναι ελαφρύτερο
   - Γιατί είναι πιο παχύρρευστο από το νερό
   - Γιατί αντιδρά χημικά με το νερό
8. Γιατί η πλευρά του οξυγόνου στο μόριο του νερού είναι ελαφρώς αρνητική;
   - Γιατί το οξυγόνο τραβάει πιο δυνατά τα ηλεκτρόνια
   - Γιατί το οξυγόνο έχει γίνει αρνητικό ιόν
   - Γιατί το άτομο του οξυγόνου είναι μεγαλύτερο
   - Γιατί το νερό είναι σε υγρή κατάσταση

## Ασκήσεις

1. Σε ποια θερμοκρασία έχει το νερό τη μέγιστη πυκνότητά του;
2. Ο πάγος πιάνει περίπου $9\%$ περισσότερο χώρο από το νερό που τον έφτιαξε. Ένα πλαστικό μπουκάλι χωράει $1{,}5$ L. Το γεμίζεις με $1{,}4$ L νερό, το κλείνεις και το βάζεις στην κατάψυξη. Χωράει ο πάγος στο μπουκάλι;
3. Ένα χειμωνιάτικο πρωί, μια βαθιά λίμνη έχει στην επιφάνεια ένα στρώμα πάγου και από κάτω υγρό νερό.
   α) Τι θερμοκρασία έχει περίπου το νερό που ακουμπά τον πάγο από κάτω;
   β) Και το νερό στον πυθμένα;
   γ) Ένα άλλο υγρό είναι πυκνότερο όταν στερεοποιείται, όπως τα περισσότερα υλικά. Σε μια λίμνη από αυτό, πού θα σχηματιζόταν πρώτα το στερεό, και τι θα γινόταν με τον καιρό;
4. Κάνεις τέσσερις παρατηρήσεις: Το αλάτι διαλύεται στο νερό, και το διάλυμά του άγει το ηλεκτρικό ρεύμα. Η ζάχαρη διαλύεται στο νερό, αλλά το διάλυμά της δεν άγει το ρεύμα. Το λάδι δεν διαλύεται στο νερό, αλλά διαλύεται στη βενζίνη. Το οινόπνευμα έχει πυκνότητα $0{,}79$ g/cm³, πιο μικρή από του λαδιού, και αναμειγνύεται πλήρως με το νερό. Ένα διάλυμα άγει το ρεύμα μόνο αν έχει ιόντα.
   α) Η ζάχαρη δεν έχει ιόντα. Τι συμπεραίνεις για τα μόριά της, αφού διαλύονται στο νερό;
   β) Περιμένεις να διαλυθεί η ζάχαρη στη βενζίνη;
   γ) Ένας φίλος σου λέει ότι το λάδι δεν αναμειγνύεται με το νερό επειδή είναι ελαφρύτερο. Ποια παρατήρηση τον διαψεύδει;
5. Στην ετικέτα ενός εμφιαλωμένου νερού, το «ξηρό υπόλειμμα» λέει πόσα mg αλάτων μένουν αν εξατμίσεις $1$ L από αυτό. Το νερό Α έχει $400$ mg/L και το νερό Β $40$ mg/L. Όταν ανακατεύεις νερά, οι όγκοι τους προστίθενται.
   α) Θέλεις $9$ L νερό με ξηρό υπόλειμμα $120$ mg/L. Πόσο παίρνεις από το Α και πόσο από το Β;
   β) Μπορείς, ανακατεύοντας μόνο αυτά τα δύο, να φτιάξεις νερό με $30$ mg/L;
   γ) Και αν έχεις και απεσταγμένο νερό;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-b/chemistry/water
