# Το άτομο και τα δομικά σωματίδια

> Πρωτόνια, νετρόνια, ηλεκτρόνια και ο ατομικός αριθμός.

Χημεία, Β΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-b/chemistry/the-atom

## Τι θα μάθεις

- Να περιγράφεις τη δομή του ατόμου: πυρήνας με πρωτόνια και νετρόνια, ηλεκτρόνια γύρω.
- Να ξεχωρίζεις ατομικό από μαζικό αριθμό και να βρίσκεις τον αριθμό των νετρονίων.
- Να εξηγείς πώς προκύπτει ένα ιόν και γιατί ο ατομικός αριθμός δεν αλλάζει.

## Σχεδόν όλο κενό

Αν μεγέθυνες ένα άτομο ώστε ο πυρήνας του να γίνει μια μπάλα ποδοσφαίρου στο κέντρο του γηπέδου, τα ηλεκτρόνια θα κινούνταν χιλιόμετρα μακριά, πολύ έξω από το γήπεδο.

Ανάμεσά τους: **τίποτα**.

Κι όμως, αυτό το σχεδόν άδειο σωματίδιο είναι η μονάδα από την οποία φτιάχνεται κάθε υλικό γύρω σου.

## Τα τρία σωματίδια

| Σωματίδιο  | Πού βρίσκεται       | Φορτίο   | Μάζα                     |
| ---------- | ------------------- | -------- | ------------------------ |
| πρωτόνιο   | στον πυρήνα         | θετικό   | $1$                      |
| νετρόνιο   | στον πυρήνα         | ουδέτερο | $1$                      |
| ηλεκτρόνιο | γύρω από τον πυρήνα | αρνητικό | περίπου $\frac{1}{1836}$ |

Η μάζα του ατόμου είναι πρακτικά όλη στον **πυρήνα**, γιατί τα ηλεκτρόνια ζυγίζουν σχεδόν τίποτα. Ο όγκος όμως καθορίζεται από τα **ηλεκτρόνια**, που κινούνται πολύ μακριά.

## Ατομικός και μαζικός αριθμός

**Ατομικός αριθμός $Z$:** πόσα πρωτόνια έχει ο πυρήνας. Αυτός ορίζει **ποιο στοιχείο** είναι το άτομο.

**Μαζικός αριθμός $A$:** πρωτόνια συν νετρόνια. Αν $N$ είναι ο αριθμός των νετρονίων:

$$
A = Z + N \Rightarrow N = A - Z
$$

Σε **ουδέτερο** άτομο, τα ηλεκτρόνια είναι όσα και τα πρωτόνια, ώστε τα φορτία να αλληλοαναιρούνται.

Το εργαλείο από κάτω δείχνει και πώς απλώνονται τα ηλεκτρόνια σε **στιβάδες** γύρω από τον πυρήνα: ως $2$ στην πρώτη, ως $8$ στη δεύτερη, και γεμίζουν από μέσα προς τα έξω. Ξεκινά από ουδέτερο άτομο άνθρακα: $6$ πρωτόνια, $6$ νετρόνια, $6$ ηλεκτρόνια.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Χτίσε ένα άτομο*

> **Κλειδί**
>
> Ο **ατομικός αριθμός** είναι η ταυτότητα του στοιχείου.
>
> Άλλαξε τα πρωτόνια και έχεις άλλο στοιχείο. Άλλαξε τα νετρόνια και έχεις **ισότοπο** του ίδιου στοιχείου. Άλλαξε τα ηλεκτρόνια και έχεις **ιόν** του ίδιου στοιχείου.
>
> Μόνο ο ένας από τους τρεις αριθμούς αλλάζει το «ποιος είναι».

## Ιόντα

Όταν ένα άτομο **χάσει** ηλεκτρόνια, μένει με περίσσεια θετικού φορτίου και γίνεται **κατιόν**: $\text{Na}^+$.

*Ιόν νατρίου Na⁺ με 11 πρωτόνια και 12 νετρόνια στον πυρήνα, και 10 ηλεκτρόνια: 2 στη στιβάδα K και 8 στην L.*

Όταν **κερδίσει** ηλεκτρόνια, γίνεται **ανιόν**: $\text{Cl}^-$.

*Ιόν χλωρίου Cl⁻ με 17 πρωτόνια και 18 νετρόνια στον πυρήνα, και 18 ηλεκτρόνια: 2 στη στιβάδα K, 8 στην L και 8 στην M.*

Τα ιόντα δεν είναι εξωτικά. Το μαγειρικό αλάτι είναι ακριβώς κατιόντα νατρίου και ανιόντα χλωρίου, που κρατιούνται μεταξύ τους από την έλξη των αντίθετων φορτίων.

*Κρύσταλλοι αλατιού, δηλαδή χλωριούχου νατρίου, από το αλατωρυχείο της Βιελίτσκα στην Πολωνία. Τα ιόντα νατρίου και χλωρίου στοιβάζονται με τάξη, το ένα δίπλα στο άλλο εναλλάξ, και γι' αυτό ο κρύσταλλος μεγαλώνει σε σχήμα κύβου.*

> **Πρόσεχε**
>
> Ο αριθμός των **πρωτονίων** δεν αλλάζει ποτέ σε χημική μεταβολή.
>
> Το νάτριο που έχασε ένα ηλεκτρόνιο εξακολουθεί να είναι νάτριο: έχει ακόμη $11$ πρωτόνια.
>
> Για να αλλάξει ο πυρήνας χρειάζεται **πυρηνικό** φαινόμενο, όχι χημικό. Γι' αυτό οι αλχημιστές δεν έφτιαξαν ποτέ χρυσό από μόλυβδο.

> **Θυμήσου**
>
> Τρεις αριθμοί, τρεις ερωτήσεις:
>
> **Ποιο στοιχείο;** Κοίτα τα πρωτόνια.
>
> **Ποιο ισότοπο;** Κοίτα τα νετρόνια.
>
> **Ουδέτερο ή ιόν;** Σύγκρινε ηλεκτρόνια με πρωτόνια.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Άτομο έχει Z = 17 και A = 35. Πόσα πρωτόνια, νετρόνια και ηλεκτρόνια έχει;

1. **Πρωτόνια:** ίσα με τον ατομικό αριθμό, δηλαδή $17$.
2. **Νετρόνια:**
   $$
   N = A - Z = 35 - 17 = 18
   $$
3. **Ηλεκτρόνια:** αν το άτομο είναι ουδέτερο, $17$.
4. Με $17$ πρωτόνια, το στοιχείο είναι το **χλώριο**.

   Πρόσεξε ότι ο μαζικός αριθμός δεν μετράει ηλεκτρόνια: η μάζα τους είναι αμελητέα.

### Παράδειγμα 2: Τι διαφορά έχει το ιόν Na⁺ από το άτομο Na;

1. Και τα δύο έχουν $11$ **πρωτόνια** — είναι το ίδιο στοιχείο.
2. Το ουδέτερο άτομο έχει $11$ ηλεκτρόνια. Το ιόν έχει $10$: έχασε ένα.
3. Άρα το φορτίο του ιόντος είναι $+1$: ένα θετικό φορτίο παραπάνω από τα αρνητικά.
4. Οι ιδιότητές τους όμως διαφέρουν δραματικά. Το μεταλλικό νάτριο αντιδρά βίαια με το νερό, ενώ τα ιόντα νατρίου είναι αυτά που τρως κάθε μέρα στο αλάτι.

### Παράδειγμα 3: Δύο άτομα έχουν 6 πρωτόνια το καθένα, αλλά 6 και 8 νετρόνια. Τι σχέση έχουν;

1. Ίδιος αριθμός πρωτονίων σημαίνει **ίδιο στοιχείο**: και τα δύο είναι άνθρακας.
2. Διαφορετικός αριθμός νετρονίων σημαίνει διαφορετικός **μαζικός** αριθμός: $12$ και $14$.
3. Λέγονται **ισότοπα** του άνθρακα.
4. Χημικά συμπεριφέρονται σχεδόν πανομοιότυπα, γιατί οι χημικές ιδιότητες εξαρτώνται από τα ηλεκτρόνια.

   Διαφέρουν όμως στη σταθερότητα του πυρήνα: ο άνθρακας-14 είναι ραδιενεργός, και ακριβώς αυτό επιτρέπει τη χρονολόγηση αρχαιολογικών ευρημάτων.

## Ερωτήσεις

1. Τι καθορίζει ποιο χημικό στοιχείο είναι ένα άτομο;
   - Ο αριθμός των πρωτονίων
   - Ο αριθμός των νετρονίων
   - Ο αριθμός των ηλεκτρονίων
   - Ο μαζικός αριθμός
2. Άτομο έχει $Z = 20$ και $A = 40$. Πόσα νετρόνια έχει;
   - $20$
   - $40$
   - $60$
   - $0$
3. Ένα σωματίδιο έχει $12$ πρωτόνια και $10$ ηλεκτρόνια. Τι είναι;
   - Θετικό ιόν, με φορτίο $+2$
   - Αρνητικό ιόν, με φορτίο $-2$
   - Άτομο άλλου στοιχείου, με $Z = 10$
   - Ουδέτερο άτομο, με $Z = 12$
4. Πού βρίσκεται σχεδόν όλη η μάζα ενός ατόμου;
   - Στον πυρήνα
   - Στα ηλεκτρόνια
   - Μοιράζεται ομοιόμορφα σε όλο τον όγκο
   - Στις στιβάδες γύρω από τον πυρήνα
5. Δύο άτομα έχουν ίδιο αριθμό πρωτονίων και διαφορετικό αριθμό νετρονίων. Πώς λέγονται;
   - Ισότοπα
   - Ιόντα
   - Διαφορετικά στοιχεία
   - Μόρια
6. Τι καθορίζει κυρίως το μέγεθος, δηλαδή τον όγκο, ενός ατόμου;
   - Ο χώρος όπου κινούνται τα ηλεκτρόνια
   - Το μέγεθος του πυρήνα στο κέντρο του
   - Ο αριθμός των νετρονίων του
   - Η μάζα των πρωτονίων του
7. Άτομο χλωρίου με $17$ πρωτόνια παίρνει ένα ηλεκτρόνιο. Τι προκύπτει;
   - Αρνητικό ιόν χλωρίου
   - Θετικό ιόν
   - Άτομο άλλου στοιχείου
   - Ουδέτερο άτομο
8. Τι κρατάει τα ηλεκτρόνια γύρω από τον πυρήνα;
   - Η έλξη ανάμεσα στο αρνητικό ηλεκτρόνιο και τον θετικό πυρήνα
   - Η βαρύτητα ανάμεσα στον βαρύ πυρήνα και τα ελαφριά ηλεκτρόνια
   - Η μεγάλη ταχύτητα με την οποία κινούνται γύρω του
   - Τα νετρόνια του πυρήνα, που τα τραβούν προς τα μέσα

## Ασκήσεις

1. Άτομο σιδήρου έχει $Z = 26$ και $A = 56$. Πόσα νετρόνια έχει;
2. Το ιόν $\text{X}^{2-}$ έχει $18$ ηλεκτρόνια και $16$ νετρόνια. Πόσα πρωτόνια έχει, και ποιος είναι ο μαζικός του αριθμός;
3. Το μαγνήσιο έχει $Z = 12$ και το νέον $Z = 10$. Σύγκρινε το ιόν $\text{Mg}^{2+}$ με το ουδέτερο άτομο του νέου.
   α) Πόσα ηλεκτρόνια έχει το καθένα;
   β) Ένας συμμαθητής σου λέει: «Αφού έχουν τα ίδια ηλεκτρόνια, το μαγνήσιο έγινε νέον.» Έχει δίκιο;
   γ) Ποιον ατομικό αριθμό έχει ένα ανιόν με φορτίο $1-$ και επίσης $10$ ηλεκτρόνια;
4. Το οξείδιο του αλουμινίου είναι στερεό φτιαγμένο από ιόντα $\text{Al}^{3+}$ και $\text{O}^{2-}$, και ένας κόκκος του είναι ηλεκτρικά ουδέτερος. Το αλουμίνιο έχει $Z = 13$ και το οξυγόνο $Z = 8$.
   α) Δείξε ότι ο κόκκος δεν μπορεί να έχει ίσο αριθμό ιόντων αλουμινίου και οξυγόνου.
   β) Ποια είναι η μικρότερη ομάδα ιόντων που είναι ουδέτερη;
   γ) Πόσα πρωτόνια και πόσα ηλεκτρόνια έχει αυτή η ομάδα; Από πού ήρθαν τα ηλεκτρόνια που κέρδισαν τα οξυγόνα;
5. Μετράς όλα τα σωματίδια ενός ατόμου ή ιόντος: πρωτόνια, νετρόνια και ηλεκτρόνια μαζί.
   α) Ένα ουδέτερο άτομο έχει συνολικά $34$ σωματίδια και μαζικό αριθμό $23$. Πόσα πρωτόνια και πόσα νετρόνια έχει;
   β) Το ιόν $\text{X}^{3+}$ έχει συνολικά $37$ σωματίδια, από τα οποία τα $14$ είναι νετρόνια. Ποιος είναι ο μαζικός του αριθμός;
   γ) Δείξε ότι κανένα ουδέτερο άτομο με ίσο αριθμό πρωτονίων και νετρονίων δεν έχει συνολικά $35$ σωματίδια.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-b/chemistry/the-atom
