# Διαλύματα και περιεκτικότητα

> Διαλύτης, διαλυμένη ουσία, και τι σημαίνει «πυκνό».

Χημεία, Β΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-b/chemistry/solutions

## Τι θα μάθεις

- Να ονομάζεις διαλύτη και διαλυμένη ουσία σε ένα διάλυμα.
- Να υπολογίζεις περιεκτικότητα στα εκατό κατά βάρος και κατ' όγκο.
- Να εξηγείς τι σημαίνει κορεσμένο διάλυμα και πώς η θερμοκρασία αλλάζει τη διαλυτότητα.

## Πόσο «πυκνό» είναι το πυκνό;

Βάζεις ένα κουταλάκι αλάτι σε ένα ποτήρι νερό και ένα κουταλάκι σε έναν κουβά. Ίδια ποσότητα αλατιού, εντελώς διαφορετικό αποτέλεσμα στη γεύση.

Οι λέξεις «πυκνό» και «αραιό» είναι **συγκρίσεις**, όχι μετρήσεις. Για να πεις κάτι ακριβές χρειάζεσαι αριθμό — και αυτός ο αριθμός είναι η **περιεκτικότητα**.

## Το λεξιλόγιο

Σε ένα διάλυμα:

- **Διαλυμένη ουσία** είναι αυτή που διασκορπίζεται μέσα στην άλλη, συνήθως σε μικρότερη ποσότητα — το αλάτι.
- **Διαλύτης** είναι αυτός που τη δέχεται, συνήθως σε μεγαλύτερη ποσότητα — το νερό. Όταν στο διάλυμα υπάρχει νερό, συνήθως αυτό λέγεται διαλύτης.
- **Διάλυμα** είναι το σύνολο των δύο.

Η μάζα του διαλύματος είναι πάντα το άθροισμα των δύο: μάζα διαλυμένης ουσίας συν μάζα διαλύτη. Τίποτα δεν χάνεται στη διάλυση.

Το νερό λέγεται «κοινός διαλύτης» επειδή διαλύει τεράστιο πλήθος ουσιών. Δεν τις διαλύει όμως όλες: το λάδι και το λίπος αντιστέκονται.

## Περιεκτικότητα στα εκατό κατά βάρος

Ο πιο συνηθισμένος τρόπος: πόσα γραμμάρια ουσίας υπάρχουν σε $100$ γραμμάρια **διαλύματος**.

Αν $m_1$ είναι η μάζα της ουσίας και $m_2$ η μάζα του διαλύτη:

$$
\% = \frac{m_1}{m_1 + m_2} \times 100
$$

*Διαδραστικό στη σελίδα: Φτιάξε το διάλυμα*

> **Πρόσεχε**
>
> Ο παρονομαστής είναι η μάζα του **διαλύματος**, όχι του διαλύτη.
>
> Αν διαλύσεις $20$ g αλάτι σε $80$ g νερό, το διάλυμα ζυγίζει $100$ g και η περιεκτικότητα είναι $20\%$ — όχι $25\%$.
>
> Πριν διαιρέσεις, πρόσθεσε.

## Περιεκτικότητα στα εκατό κατ' όγκο

Όταν ένα υγρό διαλύεται σε άλλο υγρό, είναι πιο βολικό να μετράς **όγκους**. Η περιεκτικότητα κατ' όγκο λέει πόσα mL της ουσίας υπάρχουν σε $100$ mL **διαλύματος**.

Αν $V_1$ είναι ο όγκος της ουσίας και $V$ ο όγκος του διαλύματος:

$$
\% = \frac{V_1}{V} \times 100
$$

Ένα κρασί με την ένδειξη $12\%$ vol έχει $12$ mL οινόπνευμα σε κάθε $100$ mL κρασιού.

Εδώ ο παρονομαστής είναι ο όγκος του **έτοιμου** διαλύματος, μετρημένος. Οι όγκοι δεν προστίθενται πάντα: $50$ mL οινόπνευμα με $50$ mL νερό δίνουν λίγο λιγότερο από $100$ mL διαλύματος, γιατί τα μόρια του ενός χώνονται ανάμεσα στα μόρια του άλλου. Οι μάζες, αντίθετα, προστίθενται πάντα.

## Κορεσμός

Σε δεδομένη θερμοκρασία, ο διαλύτης δεν δέχεται απεριόριστη ποσότητα ουσίας. Όταν φτάσει στο όριό του, το διάλυμα λέγεται **κορεσμένο** και ό,τι προσθέσεις παραπάνω κάθεται στον πυθμένα.

Για το αλάτι στο νερό, το όριο είναι περίπου $36$ g ανά $100$ g νερού στους $20\;^\circ$C.

Δοκίμασέ το στο «Φτιάξε το διάλυμα»: με $100$ g νερό, ανέβασε το αλάτι πάνω από $36$ g. Η περιεκτικότητα σταματά να ανεβαίνει, γιατί το αλάτι του πυθμένα δεν είναι μέρος του διαλύματος και δεν μπαίνει στον λογαριασμό.

Η **θερμοκρασία** αλλάζει αυτό το όριο: για τα περισσότερα στερεά, το ζεστό νερό διαλύει περισσότερο. Γι' αυτό η ζάχαρη διαλύεται εύκολα στο ζεστό τσάι και δύσκολα στο παγωμένο.

Στα **αέρια** συμβαίνει το αντίθετο: όσο ανεβαίνει η θερμοκρασία, τόσο λιγότερο αέριο συγκρατείται. Γι' αυτό ένα αναψυκτικό χάνει τις φυσαλίδες του όταν ζεσταθεί, και γι' αυτό τα ζεστά νερά ενός ποταμού έχουν λιγότερο οξυγόνο για τα ψάρια.

> **Κλειδί**
>
> Η περιεκτικότητα είναι **λόγος**, όχι ποσότητα.
>
> Μισό ποτήρι από ένα διάλυμα $10\%$ έχει τη μισή μάζα αλλά την **ίδια** περιεκτικότητα: $10\%$.
>
> Γι' αυτό τα φάρμακα και τα καθαριστικά αναγράφουν ποσοστό — ο αριθμός ισχύει όσο κι αν πάρεις.

> **Θυμήσου**
>
> Πώς αραιώνεις ένα διάλυμα: προσθέτεις **διαλύτη**.
>
> Η ποσότητα της διαλυμένης ουσίας μένει η ίδια, αλλά ο παρονομαστής μεγαλώνει, οπότε το ποσοστό πέφτει.
>
> Και πώς το συμπυκνώνεις: εξατμίζεις μέρος του διαλύτη. Η ουσία δεν φεύγει με τους ατμούς — μένει πίσω.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Διαλύεις 15 g ζάχαρη σε 85 g νερό. Ποια η περιεκτικότητα του διαλύματος;

1. Πρώτα η μάζα του διαλύματος:
   $$
   15 + 85 = 100 \; \text{g}
   $$
2. $$
   \frac{15}{100} \times 100 = 15\%
   $$
3. Βολικός αριθμός εδώ, γιατί το διάλυμα βγήκε ακριβώς $100$ g.

   Αν το νερό ήταν $100$ g, το διάλυμα θα ζύγιζε $115$ g και η περιεκτικότητα θα έπεφτε περίπου στο $13\%$.

### Παράδειγμα 2: Πόσα γραμμάρια αλάτι περιέχονται σε 250 g διαλύματος περιεκτικότητας 8%;

1. Το $8\%$ σημαίνει $8$ g αλάτι σε κάθε $100$ g διαλύματος.
2. $$
   m = 250 \times 0{,}08
   $$
3. $$
   m = 20 \; \text{g}
   $$
4. **Έλεγχος:** το νερό είναι $250 - 20 = 230$ g, και $\dfrac{20}{250} \times 100 = 8\%$. Σωστό.

### Παράδειγμα 3: Έχεις 200 g διαλύματος 10%. Πόσο νερό πρέπει να προσθέσεις για να γίνει 5%;

1. Η ποσότητα της ουσίας δεν αλλάζει με την αραίωση:
   $$
   200 \times 0{,}10 = 20 \; \text{g}
   $$
2. Θέλω αυτά τα $20$ g να αποτελούν το $5\%$ του νέου διαλύματος:
   $$
   0{,}05 \cdot m = 20 \Rightarrow m = 400 \; \text{g}
   $$
3. Το νέο διάλυμα πρέπει να ζυγίζει $400$ g, ενώ τώρα ζυγίζει $200$ g.

   Άρα προσθέτω $200$ g νερό.
4. Λογικός έλεγχος: για να πέσει η περιεκτικότητα στο μισό, το διάλυμα πρέπει να διπλασιαστεί. Ταιριάζει.

## Ερωτήσεις

1. Διαλύεις $30$ g αλάτι σε $120$ g νερό. Ποια είναι η περιεκτικότητα του διαλύματος;
   - $20\%$
   - $25\%$
   - $80\%$
   - $30\%$
2. Πόσα γραμμάρια ζάχαρη περιέχονται σε $400$ g διαλύματος περιεκτικότητας $15\%$;
   - $60$ g
   - $15$ g
   - $26{,}7$ g
   - $385$ g
3. Τι σημαίνει ότι ένα διάλυμα είναι **κορεσμένο**;
   - Ότι σε αυτή τη θερμοκρασία δεν μπορεί να διαλύσει άλλη ποσότητα ουσίας
   - Ότι έχει πολύ μεγάλη περιεκτικότητα, πάνω από τη μισή μάζα του
   - Ότι δεν μπορεί να διαλυθεί τίποτα σε αυτό, σε καμία θερμοκρασία
   - Ότι είναι θολό, επειδή η ουσία δεν έχει ανακατευτεί καλά
4. Γιατί ένα αναψυκτικό χάνει γρηγορότερα τις φυσαλίδες του όταν ζεσταθεί;
   - Γιατί η διαλυτότητα των αερίων μειώνεται με τη θερμοκρασία
   - Γιατί η ζάχαρη διαλύεται περισσότερο
   - Γιατί εξατμίζεται το νερό
   - Γιατί αυξάνεται η πίεση του αερίου μέσα στο κλειστό μπουκάλι
5. Έχεις $100$ g διαλύματος $20\%$ και προσθέτεις $100$ g νερό. Ποια είναι η νέα περιεκτικότητα;
   - $10\%$
   - $20\%$
   - $40\%$
   - $5\%$
6. Ζεσταίνεις ένα κορεσμένο διάλυμα ζάχαρης. Τι γίνεται;
   - Μπορεί πλέον να διαλύσει κι άλλη ζάχαρη
   - Αρχίζει αμέσως να κρυσταλλώνει η ζάχαρη στον πάτο
   - Δεν αλλάζει τίποτα
   - Η ζάχαρη γίνεται άλλη ουσία
7. Ένα μπουκάλι με $250$ mL αντισηπτικό οινόπνευμα γράφει $70\%$ vol. Πόσα mL καθαρό οινόπνευμα περιέχει;
   - $175$ mL
   - $70$ mL
   - $75$ mL
   - $3{,}6$ mL
8. Στο αλατόνερο, τι είναι ο διαλύτης και τι η διαλυμένη ουσία;
   - Διαλύτης το νερό, διαλυμένη ουσία το αλάτι
   - Διαλύτης το αλάτι, διαλυμένη ουσία το νερό
   - Και τα δύο είναι διαλύτες
   - Εξαρτάται από τη θερμοκρασία

## Ασκήσεις

1. Διαλύεις $12$ g αλάτι σε $138$ g νερό. Ποια είναι η περιεκτικότητα;
2. Ο φυσιολογικός ορός του φαρμακείου είναι διάλυμα αλατιού $0{,}9\%$ κατά βάρος. Έχεις $4{,}5$ g αλάτι. Σε πόσο νερό πρέπει να το διαλύσεις, για να φτιάξεις διάλυμα αυτής της περιεκτικότητας;
3. Έχεις $100$ g διάλυμα ζάχαρης $30\%$, $300$ g διάλυμα ζάχαρης $10\%$ και όσο νερό θέλεις. Δεν έχεις άλλη ζάχαρη. Μπορείς να ανακατέψεις όσο θέλεις από το καθένα και να αφήσεις ό,τι περισσέψει.
   α) Ποια είναι η μεγαλύτερη ποσότητα διαλύματος $12\%$ που μπορείς να φτιάξεις;
   β) Και η μεγαλύτερη ποσότητα διαλύματος $20\%$;
4. Στους $20$ °C, $100$ g νερό διαλύουν το πολύ $36$ g αλάτι. Όλα τα παρακάτω γίνονται σε αυτή τη θερμοκρασία.
   α) Ένα μπουκάλι γράφει: «αλατόνερο $30\%$, χωρίς κρυστάλλους, στους $20$ °C». Δείξε ότι η ετικέτα δεν μπορεί να είναι σωστή.
   β) Έχεις $200$ g αλατόνερο $20\%$ και αφήνεις το νερό του να εξατμίζεται. Πόσο νερό πρέπει να φύγει, ώσπου να αρχίσουν να σχηματίζονται κρύσταλλοι;
   γ) Αν φύγουν συνολικά $100$ g νερό, πόσο αλάτι κάθεται στον πάτο, και τι περιεκτικότητα έχει το υγρό από πάνω;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-b/chemistry/solutions
