# Το έδαφος

> Από τι είναι φτιαγμένα το έδαφος και το υπέδαφος, ο ορυκτός πλούτος της Ελλάδας, και πώς ρυπαίνεται το χώμα.

Χημεία, Β΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-b/chemistry/soil

## Τι θα μάθεις

- Να περιγράφεις από τι αποτελείται το έδαφος και να ανιχνεύεις με απλά πειράματα το νερό, τον αέρα, την οργανική ύλη και τους οργανισμούς του.
- Να εξηγείς γιατί το έδαφος είναι πολύτιμο και γιατί δεν αναπληρώνεται γρήγορα.
- Να ξεχωρίζεις πέτρωμα, ορυκτό, μετάλλευμα και ορυκτό καύσιμο, με παραδείγματα από τον ορυκτό πλούτο της Ελλάδας.
- Να συνδέεις τους κυριότερους ρύπους του εδάφους με τις πηγές τους και να εξηγείς πώς περιορίζεται η ρύπανση.

## Το χώμα δεν είναι «σκέτο χώμα»

Πάρε μια χούφτα χώμα από έναν κήπο. Φαίνεται απλό: καφετί, λίγο υγρό, με κανένα
χαλίκι. Κι όμως είναι από τα πιο σύνθετα **μείγματα** που θα συναντήσεις: ορυκτά,
νερό, αέρας, υπολείμματα φυτών, και πιο πολλοί ζωντανοί οργανισμοί απ' όσους ανθρώπους
έχει η Γη.

Το **έδαφος** είναι η λεπτή «επιδερμίδα» του στερεού φλοιού της Γης, το πάνω στρώμα
όπου ριζώνουν τα φυτά. Η σύσταση, το χρώμα και η υγρασία του αλλάζουν από τόπο σε
τόπο, αλλά σχεδόν κάθε έδαφος έχει:

| Συστατικό                 | Τι περιλαμβάνει                                                       |
| ------------------------- | --------------------------------------------------------------------- |
| **Ανόργανα υλικά**        | χαλίκια, άμμο, λεπτή άργιλο, και ανάμεσά τους **νερό** και **αέρα**   |
| **Νεκρή οργανική ύλη**    | υπολείμματα από φύλλα, ρίζες και ζώα, που αποσυντίθενται σε **χούμο** |
| **Ζωντανούς οργανισμούς** | βακτήρια, μύκητες, σκουλήκια, έντομα, ρίζες φυτών                     |

## Πώς το ξέρουμε: τέσσερα απλά πειράματα

- **Νερό.** Βάζεις χώμα σε ποτήρι ζέσεως, το σκεπάζεις με ύαλο ωρολογίου και το
  ζεσταίνεις. Η ύαλος **θαμπώνει**: οι υδρατμοί που εξατμίστηκαν από το χώμα
  υγροποιούνται πάνω της.
- **Αέρας.** Ρίχνεις νερό σε ένα ποτήρι με ξερό χώμα. Ανεβαίνουν **φυσαλίδες**: το
  νερό πιάνει τα κενά ανάμεσα στους κόκκους και διώχνει τον αέρα που ήταν εκεί.
- **Οργανική ύλη.** Πυρώνεις ξερό χώμα σε ένα μεταλλικό δοχείο. Βγαίνει καπνός με
  μυρωδιά καμένου και η **μάζα μικραίνει**: καίγονται τα υπολείμματα φυτών και ζώων.
- **Οργανισμοί.** Βάζεις χώμα σε ένα χωνί με τούλι, κάτω από μια λάμπα, και από κάτω
  ένα ποτήρι με οινόπνευμα. Την επόμενη μέρα μέσα στο ποτήρι έχουν πέσει **μικρά
  ζωύφια**, που έφυγαν από το φως και τη ζέστη.

*Πεσμένα φύλλα σε ένα δάσος οξιάς. Μύκητες, βακτήρια και μικρά ζώα τα διασπούν σιγά σιγά. Ό,τι μένει γίνεται χούμος, το σκούρο οργανικό μέρος του εδάφους, και οι θρεπτικές ουσίες του γυρίζουν στις ρίζες.*

## Γιατί το έδαφος είναι πολύτιμο

Τα φυτά παίρνουν από τον αέρα το διοξείδιο του άνθρακα. Από το έδαφος παίρνουν το
**νερό** και τα **θρεπτικά στοιχεία** τους, κυρίως **άζωτο**, **φώσφορο** και **κάλιο**,
με τη μορφή διαλυμένων αλάτων, όπως νιτρικά και φωσφορικά. Από τα φυτά εξαρτώνται τα
φυτοφάγα ζώα, και από αυτά τα σαρκοφάγα: σχεδόν όλη η τροφή στη στεριά ξεκινά από το
έδαφος.

Το έδαφος κάνει κι άλλες δουλειές: **φιλτράρει** το νερό της βροχής πριν φτάσει στα
υπόγεια νερά, και **ανακυκλώνει** τα νεκρά υλικά της φύσης.

> **Κλειδί**
>
> Το έδαφος σχηματίζεται **πολύ αργά**: από την αργή αποσάθρωση των βράχων, μαζί με τη
> δουλειά των ζωντανών οργανισμών, του νερού και του αέρα. Ένα μόνο εκατοστό γόνιμου
> εδάφους μπορεί να χρειαστεί **εκατοντάδες ως και χίλια χρόνια**.
>
> Χάνεται όμως **γρήγορα**: μια νεροποντή σε μια καμένη ή αποψιλωμένη πλαγιά μπορεί να
> παρασύρει μέσα σε λίγες ώρες ό,τι χρειάστηκαν αιώνες για να φτιαχτεί. Για τον άνθρωπο,
> το έδαφος είναι **μη ανανεώσιμος** πόρος.

## Το υπέδαφος: πετρώματα, ορυκτά, μεταλλεύματα

Κάτω από το έδαφος, το **υπέδαφος** είναι συμπαγές: ασβεστόλιθος, γρανίτης, μάρμαρο,
σχιστόλιθος. Αυτά λέγονται **πετρώματα**, και τα περισσότερα είναι μείγματα από
**ορυκτά**.

| Όρος               | Τι είναι                                                                    | Παράδειγμα                                           |
| ------------------ | --------------------------------------------------------------------------- | ---------------------------------------------------- |
| **Ορυκτό**         | φυσική στερεή ουσία με **καθορισμένη χημική σύσταση**                       | ασβεστίτης $\text{CaCO}_3$, χαλαζίας $\text{SiO}_2$  |
| **Πέτρωμα**        | φυσικό στερεό υλικό, συνήθως **μείγμα** ορυκτών                             | γρανίτης· το μάρμαρο είναι σχεδόν καθαρός ασβεστίτης |
| **Μετάλλευμα**     | ορυκτό που περιέχει ένα **μέταλλο** σε ποσότητα που **συμφέρει** να εξαχθεί | βωξίτης, για το αλουμίνιο                            |
| **Ορυκτό καύσιμο** | καύσιμο που **εξορύσσεται** από το υπέδαφος, συνήθως μείγμα                 | λιγνίτης, πετρέλαιο, φυσικό αέριο                    |

Οι πρώτες ύλες του υπεδάφους μιας χώρας είναι ο **ορυκτός πλούτος** της. Η Ελλάδα έχει
αξιόλογο:

| Πρώτη ύλη            | Τι δίνει                      | Πού στην Ελλάδα                                                       |
| -------------------- | ----------------------------- | --------------------------------------------------------------------- |
| **Βωξίτης**          | αλουμίνιο                     | Παρνασσός, Γκιώνα, Ελικώνας: από τα μεγαλύτερα κοιτάσματα της Ευρώπης |
| **Σιδηρονικελιούχα** | νικέλιο, σίδηρο               | Λοκρίδα, Εύβοια                                                       |
| **Μικτά θειούχα**    | μόλυβδο, ψευδάργυρο, άργυρο   | Χαλκιδική· το Λαύριο από την αρχαιότητα                               |
| **Λιγνίτης**         | ηλεκτρική ενέργεια            | Πτολεμαΐδα, Κοζάνη, Μεγαλόπολη                                        |
| **Πετρέλαιο**        | καύσιμα                       | Πρίνος, κοντά στη Θάσο                                                |
| **Μάρμαρο**          | οικοδομικό και γλυπτικό υλικό | Πεντέλη, Νάξος, Πάρος, Θάσος                                          |

> **Πρόσεχε**
>
> **Κάθε ορυκτό που έχει μέταλλο δεν είναι μετάλλευμα.** Σίδηρο έχουν πολλά πετρώματα,
> και το χρώμα του χώματος στις κόκκινες πλαγιές το δίνει ένα οξείδιο του σιδήρου. Ένα
> ορυκτό λέγεται μετάλλευμα μόνο όταν το μέταλλο είναι αρκετό ώστε η εξόρυξη και ο
> καθαρισμός του να **συμφέρουν**. Αν ανέβει η τιμή του μετάλλου, ένα φτωχό κοίτασμα
> μπορεί να γίνει μετάλλευμα.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Πέτρωμα, μετάλλευμα ή ορυκτό καύσιμο;*

## Η ρύπανση του εδάφους

Οι ρύποι του εδάφους δεν μένουν συνήθως εκεί. Η βροχή τους παρασύρει στα **υπόγεια
νερά** και στα ποτάμια, και τα φυτά τους παίρνουν μαζί με το νερό. Η ρύπανση του
εδάφους γίνεται έτσι και ρύπανση του νερού και της τροφής.

| Πηγή                         | Ρύποι                                                                             | Τι προκαλούν                                                                              |
| ---------------------------- | --------------------------------------------------------------------------------- | ----------------------------------------------------------------------------------------- |
| **Γεωργία**                  | **λιπάσματα** σε υπερβολική ποσότητα, **φυτοφάρμακα** (εντομοκτόνα, ζιζανιοκτόνα) | τα νιτρικά περνούν στα υπόγεια νερά· τα φυτοφάρμακα μπαίνουν στην τροφική αλυσίδα         |
| **Απορρίμματα**              | πλαστικά, μπαταρίες, λάδια μηχανής, ηλεκτρονικές συσκευές                         | **βαρέα μέταλλα** (μόλυβδος, κάδμιο, υδράργυρος) και τοξικές ουσίες στο χώμα και στο νερό |
| **Βιομηχανία και μεταφορές** | απόβλητα, διαρροές, ατυχήματα με τοξικά φορτία                                    | ρύπανση που κρατά για δεκαετίες                                                           |

Τα φυτοφάρμακα είναι ιδιαίτερα επικίνδυνα γιατί πολλά **δεν διασπώνται εύκολα**. Ένα
έντομο τρώει λίγο, ένα πουλί τρώει πολλά έντομα, ένα αρπακτικό πολλά πουλιά: η τοξική
ουσία **συγκεντρώνεται** όλο και περισσότερο όσο ανεβαίνουμε στην τροφική αλυσίδα.

> **Θυμήσου**
>
> Πώς περιορίζεται η ρύπανση:
>
> - **Βιολογική καλλιέργεια**: λίπασμα από κοπριά και υπολείμματα φυτών (κομπόστ),
>   **εναλλαγή καλλιεργειών** και **αγρανάπαυση** για να ξεκουράζεται το χώμα, και
>   καταπολέμηση των εντόμων με βιολογικούς τρόπους, π.χ. με τους φυσικούς τους εχθρούς.
> - **Χώροι Υγειονομικής Ταφής Απορριμμάτων (ΧΥΤΑ)** αντί για χωματερές: στεγανός πάτος,
>   συλλογή και επεξεργασία των **στραγγισμάτων**, και στο τέλος κάλυψη και φύτευση.
> - **Λιγότερα απορρίμματα**: διαφορετικές συνήθειες αγορών, **ανακύκλωση** και
>   **κομποστοποίηση** των οργανικών υπολειμμάτων.
> - Μπαταρίες, λάμπες και ηλεκτρονικές συσκευές **ποτέ στον κάδο των σκουπιδιών**: πάνε
>   στα ειδικά σημεία συλλογής.
>
> Όλα αυτά ανήκουν σε μια ιδέα, την **αειφόρο ανάπτυξη**: να παραδίδει κάθε γενιά το
> έδαφος, το νερό και τον αέρα στην επόμενη σε καλή κατάσταση.

*Κάδοι ανακύκλωσης σε μια γειτονιά της Αθήνας. Κάθε υλικό που ανακυκλώνεται είναι υλικό που δεν θάβεται, και πρώτη ύλη που δεν χρειάζεται να εξορυχθεί ξανά από το υπέδαφος.*

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Ζυγίζεις 50 g χώματος από τον κήπο. Μετά από ξήρανση ζυγίζει 42 g, και μετά από πύρωση 38 g. Τι ποσοστό του αρχικού χώματος ήταν νερό, και τι οργανική ύλη;

1. Στην ξήρανση φεύγει μόνο το **νερό**: $50 - 42 = 8$ g.

   $\frac{8}{50} \cdot 100 = 16\%$
2. Στην πύρωση καίγεται η **οργανική ύλη**: $42 - 38 = 4$ g.

   $\frac{4}{50} \cdot 100 = 8\%$
3. Μένουν $38$ g, δηλαδή το $76\%$: τα **ανόργανα** υλικά, άμμος, άργιλος, χαλίκια.
4. **Γιατί με αυτή τη σειρά;** Αν πύρωνες κατευθείαν, θα έφευγαν μαζί και το νερό και η
   οργανική ύλη, και δεν θα ήξερες πόσο ήταν το καθένα. Η ξήρανση γίνεται σε χαμηλή
   θερμοκρασία, ώστε να φύγει μόνο το νερό.

### Παράδειγμα 2: Η ανακύκλωση ενός κουτιού αλουμινίου χρειάζεται μόνο περίπου το 5% της ενέργειας που χρειάζεται η παραγωγή αλουμινίου από βωξίτη. Τι κερδίζουμε, εκτός από την ενέργεια;

1. **Λιγότερη εξόρυξη.** Κάθε κιλό ανακυκλωμένου αλουμινίου είναι βωξίτης που δεν χρειάζεται
   να βγει από το υπέδαφος. Τα ορυχεία αλλάζουν το τοπίο και αφαιρούν το έδαφος από πάνω
   τους.
2. **Λιγότερα απορρίμματα.** Το κουτί δεν θάβεται σε ΧΥΤΑ, όπου θα έμενε για εκατοντάδες
   χρόνια.
3. **Λιγότερη ρύπανση.** Η παραγωγή αλουμινίου από βωξίτη αφήνει πολλά υπολείμματα, την
   «κόκκινη λάσπη», και χρειάζεται πολύ ηλεκτρισμό, που συχνά βγαίνει από καύσιμα.
4. Και το αλουμίνιο ανακυκλώνεται **ξανά και ξανά** χωρίς να χάνει τις ιδιότητές του. Το
   ίδιο μέταλλο μπορεί να γίνει κουτί πολλές φορές.

### Παράδειγμα 3: Ένας αγρότης ρίχνει κάθε χρόνο όλο και περισσότερο αζωτούχο λίπασμα στο ίδιο χωράφι, και η σοδειά δεν μεγαλώνει. Τι συμβαίνει, και τι θα μπορούσε να κάνει;

1. Τα φυτά παίρνουν όσο άζωτο χρειάζονται. Ό,τι περισσεύει **δεν απορροφάται**: η βροχή το
   παρασύρει ως διαλυμένα νιτρικά άλατα προς τα **υπόγεια νερά** και τα ποτάμια.
2. Η σοδειά δεν μεγαλώνει γιατί το άζωτο δεν είναι πια αυτό που λείπει. Μπορεί να λείπει
   φώσφορος ή κάλιο, ή το χώμα να έχει φτωχύνει σε **οργανική ύλη** από τη συνεχή
   καλλιέργεια του ίδιου φυτού.
3. Θα μπορούσε: να κάνει **ανάλυση εδάφους** για να μάθει τι πραγματικά λείπει, να ρίχνει
   **κομπόστ ή κοπριά**, που δίνουν και οργανική ύλη, και να κάνει **εναλλαγή
   καλλιεργειών**: τα όσπρια, όπως τα φασόλια και το τριφύλλι, πλουτίζουν το χώμα με άζωτο,
   χάρη σε βακτήρια στις ρίζες τους.

## Ερωτήσεις

1. Από τι αποτελείται σχεδόν κάθε έδαφος;
   - Ανόργανα υλικά, νεκρή οργανική ύλη και ζωντανούς οργανισμούς
   - Μόνο από άμμο και χαλίκια, σε διαφορετικές αναλογίες κάθε φορά
   - Από μία χημική ένωση με σταθερό τύπο, όπως το μάρμαρο
   - Από σκόνη βράχων, χωρίς νερό και χωρίς καθόλου αέρα
2. Ζεσταίνεις χώμα σε ποτήρι σκεπασμένο με ύαλο ωρολογίου, και η ύαλος θαμπώνει. Τι δείχνει αυτό;
   - Ότι το χώμα περιέχει νερό
   - Ότι το χώμα περιέχει αέρα
   - Ότι το χώμα περιέχει ζωύφια
   - Ότι το χώμα παίρνει φωτιά
3. Γιατί λέμε ότι για τον άνθρωπο το έδαφος είναι μη ανανεώσιμος πόρος;
   - Σχηματίζεται σε αιώνες, αλλά μπορεί να χαθεί σε λίγες ώρες
   - Δεν σχηματίζεται πια καθόλου, γιατί οι βράχοι έχουν τελειώσει
   - Όταν το καλλιεργήσεις μία φορά, δεν βγάζει ποτέ ξανά σοδειά
   - Ανήκει στο κράτος, και κανείς δεν επιτρέπεται να το αλλάξει
4. Πότε ένα ορυκτό λέγεται μετάλλευμα;
   - Όταν έχει αρκετό μέταλλο ώστε να συμφέρει να εξαχθεί
   - Όταν περιέχει οποιαδήποτε ποσότητα μετάλλου, όσο μικρή κι αν είναι
   - Όταν είναι μεταλλικό στην όψη, γυαλιστερό και βαρύ
   - Όταν καίγεται και δίνει ενέργεια στα εργοστάσια
5. Ποιο μέταλλο παράγεται από τον βωξίτη του Παρνασσού και της Γκιώνας;
   - Το αλουμίνιο
   - Ο μόλυβδος
   - Το νικέλιο
   - Ο χαλκός
6. Γιατί ένα φυτοφάρμακο που δεν διασπάται εύκολα είναι πιο επικίνδυνο για ένα γεράκι παρά για ένα έντομο;
   - Συγκεντρώνεται όλο και περισσότερο ανεβαίνοντας την τροφική αλυσίδα
   - Τα γεράκια τρώνε τα φυτά που ψεκάστηκαν πιο συχνά από τα έντομα
   - Το φυτοφάρμακο ταξιδεύει στον αέρα και φτάνει ψηλά όπου πετούν
   - Τα έντομα έχουν μάθει να μην τρώνε τίποτα ψεκασμένο
7. Τι κάνει έναν ΧΥΤΑ διαφορετικό από μια παράνομη χωματερή;
   - Έχει στεγανό πάτο και συλλέγει τα στραγγίσματα για επεξεργασία
   - Καίει όλα τα απορρίμματα, ώστε να μη μένει τίποτα στο έδαφος
   - Δέχεται μόνο ανακυκλώσιμα υλικά, που ξαναγίνονται πρώτες ύλες
   - Βρίσκεται πάντα στη θάλασσα, μακριά από το έδαφος και τα νερά
8. Πού πρέπει να καταλήξει μια άδεια μπαταρία;
   - Σε ειδικό σημείο συλλογής μπαταριών
   - Στον κάδο των οργανικών, μαζί με τα φλούδια
   - Στον μπλε κάδο, μαζί με τα κουτάκια
   - Στα κοινά σκουπίδια, αφού είναι μικρή

## Ασκήσεις

1. Πώς λέγεται το σκούρο οργανικό μέρος του εδάφους, που σχηματίζεται από τη διάσπαση φύλλων και άλλων υπολειμμάτων;
2. Ένα χώμα έχει $20\%$ νερό και $10\%$ οργανική ύλη, και τα δύο ποσοστά του αρχικού, υγρού χώματος. Παίρνεις $80$ g από αυτό. Πόσο θα ζυγίζει μετά την ξήρανση, και πόσο μετά την πύρωση;
3. Δύο μαθητές εξετάζουν το ίδιο υγρό χώμα. Ο πρώτος πυρώνει κατευθείαν $50$ g και του μένουν $41$ g. Ο δεύτερος παίρνει άλλα $50$ g από το ίδιο χώμα, τα ξηραίνει μόνο, και του μένουν $44$ g.
   α) Τι έφυγε από το χώμα του πρώτου μαθητή;
   β) Τι ποσοστό του χώματος είναι οργανική ύλη;
4. Ένα κοίτασμα σιδηρονικελιούχου πετρώματος γίνεται μετάλλευμα μόνο αν το νικέλιο που βγαίνει από κάθε τόνο αξίζει τουλάχιστον όσο κοστίζουν η εξόρυξη και ο καθαρισμός αυτού του τόνου. Ας πούμε ότι παίρνεις όλο το νικέλιο του πετρώματος, ότι δεν πουλάς τίποτα άλλο, ότι η εξόρυξη και ο καθαρισμός κοστίζουν $120$ € τον τόνο, και ότι το νικέλιο πουλιέται $15$ € το κιλό. Ο τόνος είναι $1000$ kg.
   α) Ποια είναι η μικρότερη περιεκτικότητα σε νικέλιο που κάνει ένα κοίτασμα μετάλλευμα;
   β) Ένα κοίτασμα έχει $0{,}6\%$ νικέλιο. Σε ποια τιμή του νικελίου γίνεται μετάλλευμα;
   γ) Ένας νέος τρόπος καθαρισμού ρίχνει το κόστος στα $90$ € τον τόνο, με το νικέλιο στα $15$ € το κιλό. Τι γίνεται με το κοίτασμα του $0{,}6\%$;
5. Ο βωξίτης ενός κοιτάσματος έχει $50\%$ οξείδιο του αλουμινίου, $\text{Al}_2\text{O}_3$, και το οξείδιο έχει $53\%$ αλουμίνιο κατά μάζα. Ένα κουτάκι αναψυκτικού έχει $15$ g αλουμίνιο. Η ανακύκλωση του αλουμινίου θέλει μόνο το $5\%$ της ενέργειας που θέλει η παραγωγή του από βωξίτη.
   α) Πόσος βωξίτης χρειάζεται για ένα κουτάκι από καινούριο αλουμίνιο;
   β) Ένα εργοστάσιο φτιάχνει κουτάκια από αλουμίνιο που είναι κατά $75\%$ ανακυκλωμένο και κατά $25\%$ καινούριο. Πόσος βωξίτης αντιστοιχεί σε κάθε κουτάκι του;
   γ) Τι ποσοστό της ενέργειας ενός κουτιού από καινούριο αλουμίνιο θέλει ένα κουτάκι αυτού του εργοστασίου;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-b/chemistry/soil
