Μετάβαση στο περιεχόμενο

Το έδαφος

Από τι είναι φτιαγμένα το έδαφος και το υπέδαφος, ο ορυκτός πλούτος της Ελλάδας, και πώς ρυπαίνεται το χώμα.

30 λεπτά

Στο σχολικό βιβλίο: Χημεία Β΄ Γυμνασίου, §4.1, 4.2

Θα μάθεις να

  1. Να περιγράφεις από τι αποτελείται το έδαφος και να ανιχνεύεις με απλά πειράματα το νερό, τον αέρα, την οργανική ύλη και τους οργανισμούς του.
  2. Να εξηγείς γιατί το έδαφος είναι πολύτιμο και γιατί δεν αναπληρώνεται γρήγορα.
  3. Να ξεχωρίζεις πέτρωμα, ορυκτό, μετάλλευμα και ορυκτό καύσιμο, με παραδείγματα από τον ορυκτό πλούτο της Ελλάδας.
  4. Να συνδέεις τους κυριότερους ρύπους του εδάφους με τις πηγές τους και να εξηγείς πώς περιορίζεται η ρύπανση.

Το χώμα δεν είναι «σκέτο χώμα»

Πάρε μια χούφτα χώμα από έναν κήπο. Φαίνεται απλό: καφετί, λίγο υγρό, με κανένα χαλίκι. Κι όμως είναι από τα πιο σύνθετα μείγματα που θα συναντήσεις: ορυκτά, νερό, αέρας, υπολείμματα φυτών, και πιο πολλοί ζωντανοί οργανισμοί απ' όσους ανθρώπους έχει η Γη.

Το έδαφος είναι η λεπτή «επιδερμίδα» του στερεού φλοιού της Γης, το πάνω στρώμα όπου ριζώνουν τα φυτά. Η σύσταση, το χρώμα και η υγρασία του αλλάζουν από τόπο σε τόπο, αλλά σχεδόν κάθε έδαφος έχει:

ΣυστατικόΤι περιλαμβάνει
Ανόργανα υλικάχαλίκια, άμμο, λεπτή άργιλο, και ανάμεσά τους νερό και αέρα
Νεκρή οργανική ύληυπολείμματα από φύλλα, ρίζες και ζώα, που αποσυντίθενται σε χούμο
Ζωντανούς οργανισμούςβακτήρια, μύκητες, σκουλήκια, έντομα, ρίζες φυτών

Πώς το ξέρουμε: τέσσερα απλά πειράματα

  • Νερό. Βάζεις χώμα σε ποτήρι ζέσεως, το σκεπάζεις με ύαλο ωρολογίου και το ζεσταίνεις. Η ύαλος θαμπώνει: οι υδρατμοί που εξατμίστηκαν από το χώμα υγροποιούνται πάνω της.
  • Αέρας. Ρίχνεις νερό σε ένα ποτήρι με ξερό χώμα. Ανεβαίνουν φυσαλίδες: το νερό πιάνει τα κενά ανάμεσα στους κόκκους και διώχνει τον αέρα που ήταν εκεί.
  • Οργανική ύλη. Πυρώνεις ξερό χώμα σε ένα μεταλλικό δοχείο. Βγαίνει καπνός με μυρωδιά καμένου και η μάζα μικραίνει: καίγονται τα υπολείμματα φυτών και ζώων.
  • Οργανισμοί. Βάζεις χώμα σε ένα χωνί με τούλι, κάτω από μια λάμπα, και από κάτω ένα ποτήρι με οινόπνευμα. Την επόμενη μέρα μέσα στο ποτήρι έχουν πέσει μικρά ζωύφια, που έφυγαν από το φως και τη ζέστη.
Το έδαφος ενός δάσους σκεπασμένο με ένα παχύ στρώμα από καφετιά, πεσμένα φύλλα οξιάς.
Πεσμένα φύλλα σε ένα δάσος οξιάς. Μύκητες, βακτήρια και μικρά ζώα τα διασπούν σιγά σιγά. Ό,τι μένει γίνεται χούμος, το σκούρο οργανικό μέρος του εδάφους, και οι θρεπτικές ουσίες του γυρίζουν στις ρίζες.Φωτογραφία: Mike Pennington · CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Γιατί το έδαφος είναι πολύτιμο

Τα φυτά παίρνουν από τον αέρα το διοξείδιο του άνθρακα. Από το έδαφος παίρνουν το νερό και τα θρεπτικά στοιχεία τους, κυρίως άζωτο, φώσφορο και κάλιο, με τη μορφή διαλυμένων αλάτων, όπως νιτρικά και φωσφορικά. Από τα φυτά εξαρτώνται τα φυτοφάγα ζώα, και από αυτά τα σαρκοφάγα: σχεδόν όλη η τροφή στη στεριά ξεκινά από το έδαφος.

Το έδαφος κάνει κι άλλες δουλειές: φιλτράρει το νερό της βροχής πριν φτάσει στα υπόγεια νερά, και ανακυκλώνει τα νεκρά υλικά της φύσης.

Το υπέδαφος: πετρώματα, ορυκτά, μεταλλεύματα

Κάτω από το έδαφος, το υπέδαφος είναι συμπαγές: ασβεστόλιθος, γρανίτης, μάρμαρο, σχιστόλιθος. Αυτά λέγονται πετρώματα, και τα περισσότερα είναι μείγματα από ορυκτά.

ΌροςΤι είναιΠαράδειγμα
Ορυκτόφυσική στερεή ουσία με καθορισμένη χημική σύστασηασβεστίτης CaCO3\text{CaCO}_3, χαλαζίας SiO2\text{SiO}_2
Πέτρωμαφυσικό στερεό υλικό, συνήθως μείγμα ορυκτώνγρανίτης· το μάρμαρο είναι σχεδόν καθαρός ασβεστίτης
Μετάλλευμαορυκτό που περιέχει ένα μέταλλο σε ποσότητα που συμφέρει να εξαχθείβωξίτης, για το αλουμίνιο
Ορυκτό καύσιμοκαύσιμο που εξορύσσεται από το υπέδαφος, συνήθως μείγμαλιγνίτης, πετρέλαιο, φυσικό αέριο

Οι πρώτες ύλες του υπεδάφους μιας χώρας είναι ο ορυκτός πλούτος της. Η Ελλάδα έχει αξιόλογο:

Πρώτη ύληΤι δίνειΠού στην Ελλάδα
ΒωξίτηςαλουμίνιοΠαρνασσός, Γκιώνα, Ελικώνας: από τα μεγαλύτερα κοιτάσματα της Ευρώπης
Σιδηρονικελιούχανικέλιο, σίδηροΛοκρίδα, Εύβοια
Μικτά θειούχαμόλυβδο, ψευδάργυρο, άργυροΧαλκιδική· το Λαύριο από την αρχαιότητα
Λιγνίτηςηλεκτρική ενέργειαΠτολεμαΐδα, Κοζάνη, Μεγαλόπολη
ΠετρέλαιοκαύσιμαΠρίνος, κοντά στη Θάσο
Μάρμαροοικοδομικό και γλυπτικό υλικόΠεντέλη, Νάξος, Πάρος, Θάσος

Πέτρωμα, μετάλλευμα ή ορυκτό καύσιμο;

Κάθε κάρτα περιγράφει ένα υλικό από το υπέδαφος. Πού ανήκει;

Πού ανήκει;

Ασβεστόλιθος από τον Υμηττό

0 από 7

Η ρύπανση του εδάφους

Οι ρύποι του εδάφους δεν μένουν συνήθως εκεί. Η βροχή τους παρασύρει στα υπόγεια νερά και στα ποτάμια, και τα φυτά τους παίρνουν μαζί με το νερό. Η ρύπανση του εδάφους γίνεται έτσι και ρύπανση του νερού και της τροφής.

ΠηγήΡύποιΤι προκαλούν
Γεωργίαλιπάσματα σε υπερβολική ποσότητα, φυτοφάρμακα (εντομοκτόνα, ζιζανιοκτόνα)τα νιτρικά περνούν στα υπόγεια νερά· τα φυτοφάρμακα μπαίνουν στην τροφική αλυσίδα
Απορρίμματαπλαστικά, μπαταρίες, λάδια μηχανής, ηλεκτρονικές συσκευέςβαρέα μέταλλα (μόλυβδος, κάδμιο, υδράργυρος) και τοξικές ουσίες στο χώμα και στο νερό
Βιομηχανία και μεταφορέςαπόβλητα, διαρροές, ατυχήματα με τοξικά φορτίαρύπανση που κρατά για δεκαετίες

Τα φυτοφάρμακα είναι ιδιαίτερα επικίνδυνα γιατί πολλά δεν διασπώνται εύκολα. Ένα έντομο τρώει λίγο, ένα πουλί τρώει πολλά έντομα, ένα αρπακτικό πολλά πουλιά: η τοξική ουσία συγκεντρώνεται όλο και περισσότερο όσο ανεβαίνουμε στην τροφική αλυσίδα.

Σειρά από κάδους ανακύκλωσης σε διαφορετικά χρώματα σε ένα πεζοδρόμιο, με αυτοκόλλητα που δείχνουν τι μπαίνει στον καθένα.
Κάδοι ανακύκλωσης σε μια γειτονιά της Αθήνας. Κάθε υλικό που ανακυκλώνεται είναι υλικό που δεν θάβεται, και πρώτη ύλη που δεν χρειάζεται να εξορυχθεί ξανά από το υπέδαφος.Φωτογραφία: SucreRouge · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Ζυγίζεις 50 g χώματος από τον κήπο. Μετά από ξήρανση ζυγίζει 42 g, και μετά από πύρωση 38 g. Τι ποσοστό του αρχικού χώματος ήταν νερό, και τι οργανική ύλη;

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 2

Η ανακύκλωση ενός κουτιού αλουμινίου χρειάζεται μόνο περίπου το 5% της ενέργειας που χρειάζεται η παραγωγή αλουμινίου από βωξίτη. Τι κερδίζουμε, εκτός από την ενέργεια;

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 3

Ένας αγρότης ρίχνει κάθε χρόνο όλο και περισσότερο αζωτούχο λίπασμα στο ίδιο χωράφι, και η σοδειά δεν μεγαλώνει. Τι συμβαίνει, και τι θα μπορούσε να κάνει;

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 8
Από τι αποτελείται σχεδόν κάθε έδαφος;

Ασκήσεις

ΒασικήΆσκηση 1 από 5

Πώς λέγεται το σκούρο οργανικό μέρος του εδάφους, που σχηματίζεται από τη διάσπαση φύλλων και άλλων υπολειμμάτων;

Τα κατάφερες;

  • Να περιγράφεις από τι αποτελείται το έδαφος και να ανιχνεύεις με απλά πειράματα το νερό, τον αέρα, την οργανική ύλη και τους οργανισμούς του.
  • Να εξηγείς γιατί το έδαφος είναι πολύτιμο και γιατί δεν αναπληρώνεται γρήγορα.
  • Να ξεχωρίζεις πέτρωμα, ορυκτό, μετάλλευμα και ορυκτό καύσιμο, με παραδείγματα από τον ορυκτό πλούτο της Ελλάδας.
  • Να συνδέεις τους κυριότερους ρύπους του εδάφους με τις πηγές τους και να εξηγείς πώς περιορίζεται η ρύπανση.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;