Το έδαφος
Από τι είναι φτιαγμένα το έδαφος και το υπέδαφος, ο ορυκτός πλούτος της Ελλάδας, και πώς ρυπαίνεται το χώμα.
30 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Χημεία Β΄ Γυμνασίου, §4.1, 4.2
Θα μάθεις να
- Να περιγράφεις από τι αποτελείται το έδαφος και να ανιχνεύεις με απλά πειράματα το νερό, τον αέρα, την οργανική ύλη και τους οργανισμούς του.
- Να εξηγείς γιατί το έδαφος είναι πολύτιμο και γιατί δεν αναπληρώνεται γρήγορα.
- Να ξεχωρίζεις πέτρωμα, ορυκτό, μετάλλευμα και ορυκτό καύσιμο, με παραδείγματα από τον ορυκτό πλούτο της Ελλάδας.
- Να συνδέεις τους κυριότερους ρύπους του εδάφους με τις πηγές τους και να εξηγείς πώς περιορίζεται η ρύπανση.
Το χώμα δεν είναι «σκέτο χώμα»
Πάρε μια χούφτα χώμα από έναν κήπο. Φαίνεται απλό: καφετί, λίγο υγρό, με κανένα χαλίκι. Κι όμως είναι από τα πιο σύνθετα μείγματα που θα συναντήσεις: ορυκτά, νερό, αέρας, υπολείμματα φυτών, και πιο πολλοί ζωντανοί οργανισμοί απ' όσους ανθρώπους έχει η Γη.
Το έδαφος είναι η λεπτή «επιδερμίδα» του στερεού φλοιού της Γης, το πάνω στρώμα όπου ριζώνουν τα φυτά. Η σύσταση, το χρώμα και η υγρασία του αλλάζουν από τόπο σε τόπο, αλλά σχεδόν κάθε έδαφος έχει:
| Συστατικό | Τι περιλαμβάνει |
|---|---|
| Ανόργανα υλικά | χαλίκια, άμμο, λεπτή άργιλο, και ανάμεσά τους νερό και αέρα |
| Νεκρή οργανική ύλη | υπολείμματα από φύλλα, ρίζες και ζώα, που αποσυντίθενται σε χούμο |
| Ζωντανούς οργανισμούς | βακτήρια, μύκητες, σκουλήκια, έντομα, ρίζες φυτών |
Πώς το ξέρουμε: τέσσερα απλά πειράματα
- Νερό. Βάζεις χώμα σε ποτήρι ζέσεως, το σκεπάζεις με ύαλο ωρολογίου και το ζεσταίνεις. Η ύαλος θαμπώνει: οι υδρατμοί που εξατμίστηκαν από το χώμα υγροποιούνται πάνω της.
- Αέρας. Ρίχνεις νερό σε ένα ποτήρι με ξερό χώμα. Ανεβαίνουν φυσαλίδες: το νερό πιάνει τα κενά ανάμεσα στους κόκκους και διώχνει τον αέρα που ήταν εκεί.
- Οργανική ύλη. Πυρώνεις ξερό χώμα σε ένα μεταλλικό δοχείο. Βγαίνει καπνός με μυρωδιά καμένου και η μάζα μικραίνει: καίγονται τα υπολείμματα φυτών και ζώων.
- Οργανισμοί. Βάζεις χώμα σε ένα χωνί με τούλι, κάτω από μια λάμπα, και από κάτω ένα ποτήρι με οινόπνευμα. Την επόμενη μέρα μέσα στο ποτήρι έχουν πέσει μικρά ζωύφια, που έφυγαν από το φως και τη ζέστη.

Γιατί το έδαφος είναι πολύτιμο
Τα φυτά παίρνουν από τον αέρα το διοξείδιο του άνθρακα. Από το έδαφος παίρνουν το νερό και τα θρεπτικά στοιχεία τους, κυρίως άζωτο, φώσφορο και κάλιο, με τη μορφή διαλυμένων αλάτων, όπως νιτρικά και φωσφορικά. Από τα φυτά εξαρτώνται τα φυτοφάγα ζώα, και από αυτά τα σαρκοφάγα: σχεδόν όλη η τροφή στη στεριά ξεκινά από το έδαφος.
Το έδαφος κάνει κι άλλες δουλειές: φιλτράρει το νερό της βροχής πριν φτάσει στα υπόγεια νερά, και ανακυκλώνει τα νεκρά υλικά της φύσης.
Το υπέδαφος: πετρώματα, ορυκτά, μεταλλεύματα
Κάτω από το έδαφος, το υπέδαφος είναι συμπαγές: ασβεστόλιθος, γρανίτης, μάρμαρο, σχιστόλιθος. Αυτά λέγονται πετρώματα, και τα περισσότερα είναι μείγματα από ορυκτά.
| Όρος | Τι είναι | Παράδειγμα |
|---|---|---|
| Ορυκτό | φυσική στερεή ουσία με καθορισμένη χημική σύσταση | ασβεστίτης , χαλαζίας |
| Πέτρωμα | φυσικό στερεό υλικό, συνήθως μείγμα ορυκτών | γρανίτης· το μάρμαρο είναι σχεδόν καθαρός ασβεστίτης |
| Μετάλλευμα | ορυκτό που περιέχει ένα μέταλλο σε ποσότητα που συμφέρει να εξαχθεί | βωξίτης, για το αλουμίνιο |
| Ορυκτό καύσιμο | καύσιμο που εξορύσσεται από το υπέδαφος, συνήθως μείγμα | λιγνίτης, πετρέλαιο, φυσικό αέριο |
Οι πρώτες ύλες του υπεδάφους μιας χώρας είναι ο ορυκτός πλούτος της. Η Ελλάδα έχει αξιόλογο:
| Πρώτη ύλη | Τι δίνει | Πού στην Ελλάδα |
|---|---|---|
| Βωξίτης | αλουμίνιο | Παρνασσός, Γκιώνα, Ελικώνας: από τα μεγαλύτερα κοιτάσματα της Ευρώπης |
| Σιδηρονικελιούχα | νικέλιο, σίδηρο | Λοκρίδα, Εύβοια |
| Μικτά θειούχα | μόλυβδο, ψευδάργυρο, άργυρο | Χαλκιδική· το Λαύριο από την αρχαιότητα |
| Λιγνίτης | ηλεκτρική ενέργεια | Πτολεμαΐδα, Κοζάνη, Μεγαλόπολη |
| Πετρέλαιο | καύσιμα | Πρίνος, κοντά στη Θάσο |
| Μάρμαρο | οικοδομικό και γλυπτικό υλικό | Πεντέλη, Νάξος, Πάρος, Θάσος |
Η ρύπανση του εδάφους
Οι ρύποι του εδάφους δεν μένουν συνήθως εκεί. Η βροχή τους παρασύρει στα υπόγεια νερά και στα ποτάμια, και τα φυτά τους παίρνουν μαζί με το νερό. Η ρύπανση του εδάφους γίνεται έτσι και ρύπανση του νερού και της τροφής.
| Πηγή | Ρύποι | Τι προκαλούν |
|---|---|---|
| Γεωργία | λιπάσματα σε υπερβολική ποσότητα, φυτοφάρμακα (εντομοκτόνα, ζιζανιοκτόνα) | τα νιτρικά περνούν στα υπόγεια νερά· τα φυτοφάρμακα μπαίνουν στην τροφική αλυσίδα |
| Απορρίμματα | πλαστικά, μπαταρίες, λάδια μηχανής, ηλεκτρονικές συσκευές | βαρέα μέταλλα (μόλυβδος, κάδμιο, υδράργυρος) και τοξικές ουσίες στο χώμα και στο νερό |
| Βιομηχανία και μεταφορές | απόβλητα, διαρροές, ατυχήματα με τοξικά φορτία | ρύπανση που κρατά για δεκαετίες |
Τα φυτοφάρμακα είναι ιδιαίτερα επικίνδυνα γιατί πολλά δεν διασπώνται εύκολα. Ένα έντομο τρώει λίγο, ένα πουλί τρώει πολλά έντομα, ένα αρπακτικό πολλά πουλιά: η τοξική ουσία συγκεντρώνεται όλο και περισσότερο όσο ανεβαίνουμε στην τροφική αλυσίδα.

Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Ζυγίζεις 50 g χώματος από τον κήπο. Μετά από ξήρανση ζυγίζει 42 g, και μετά από πύρωση 38 g. Τι ποσοστό του αρχικού χώματος ήταν νερό, και τι οργανική ύλη;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Στην ξήρανση φεύγει μόνο το νερό: g.
Στην πύρωση καίγεται η οργανική ύλη: g.
Μένουν g, δηλαδή το : τα ανόργανα υλικά, άμμος, άργιλος, χαλίκια.
Γιατί με αυτή τη σειρά; Αν πύρωνες κατευθείαν, θα έφευγαν μαζί και το νερό και η οργανική ύλη, και δεν θα ήξερες πόσο ήταν το καθένα. Η ξήρανση γίνεται σε χαμηλή θερμοκρασία, ώστε να φύγει μόνο το νερό.
Παράδειγμα 2
Η ανακύκλωση ενός κουτιού αλουμινίου χρειάζεται μόνο περίπου το 5% της ενέργειας που χρειάζεται η παραγωγή αλουμινίου από βωξίτη. Τι κερδίζουμε, εκτός από την ενέργεια;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Λιγότερη εξόρυξη. Κάθε κιλό ανακυκλωμένου αλουμινίου είναι βωξίτης που δεν χρειάζεται να βγει από το υπέδαφος. Τα ορυχεία αλλάζουν το τοπίο και αφαιρούν το έδαφος από πάνω τους.
Λιγότερα απορρίμματα. Το κουτί δεν θάβεται σε ΧΥΤΑ, όπου θα έμενε για εκατοντάδες χρόνια.
Λιγότερη ρύπανση. Η παραγωγή αλουμινίου από βωξίτη αφήνει πολλά υπολείμματα, την «κόκκινη λάσπη», και χρειάζεται πολύ ηλεκτρισμό, που συχνά βγαίνει από καύσιμα.
Και το αλουμίνιο ανακυκλώνεται ξανά και ξανά χωρίς να χάνει τις ιδιότητές του. Το ίδιο μέταλλο μπορεί να γίνει κουτί πολλές φορές.
Παράδειγμα 3
Ένας αγρότης ρίχνει κάθε χρόνο όλο και περισσότερο αζωτούχο λίπασμα στο ίδιο χωράφι, και η σοδειά δεν μεγαλώνει. Τι συμβαίνει, και τι θα μπορούσε να κάνει;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Τα φυτά παίρνουν όσο άζωτο χρειάζονται. Ό,τι περισσεύει δεν απορροφάται: η βροχή το παρασύρει ως διαλυμένα νιτρικά άλατα προς τα υπόγεια νερά και τα ποτάμια.
Η σοδειά δεν μεγαλώνει γιατί το άζωτο δεν είναι πια αυτό που λείπει. Μπορεί να λείπει φώσφορος ή κάλιο, ή το χώμα να έχει φτωχύνει σε οργανική ύλη από τη συνεχή καλλιέργεια του ίδιου φυτού.
Θα μπορούσε: να κάνει ανάλυση εδάφους για να μάθει τι πραγματικά λείπει, να ρίχνει κομπόστ ή κοπριά, που δίνουν και οργανική ύλη, και να κάνει εναλλαγή καλλιεργειών: τα όσπρια, όπως τα φασόλια και το τριφύλλι, πλουτίζουν το χώμα με άζωτο, χάρη σε βακτήρια στις ρίζες τους.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Πώς λέγεται το σκούρο οργανικό μέρος του εδάφους, που σχηματίζεται από τη διάσπαση φύλλων και άλλων υπολειμμάτων;
Τα κατάφερες;
- Να περιγράφεις από τι αποτελείται το έδαφος και να ανιχνεύεις με απλά πειράματα το νερό, τον αέρα, την οργανική ύλη και τους οργανισμούς του.
- Να εξηγείς γιατί το έδαφος είναι πολύτιμο και γιατί δεν αναπληρώνεται γρήγορα.
- Να ξεχωρίζεις πέτρωμα, ορυκτό, μετάλλευμα και ορυκτό καύσιμο, με παραδείγματα από τον ορυκτό πλούτο της Ελλάδας.
- Να συνδέεις τους κυριότερους ρύπους του εδάφους με τις πηγές τους και να εξηγείς πώς περιορίζεται η ρύπανση.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.