# Διαχωρισμός μειγμάτων

> Απόσταξη, διήθηση, εξάτμιση: διαλέγεις με βάση την ιδιότητα.

Χημεία, Β΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-b/chemistry/separating-mixtures

## Τι θα μάθεις

- Να διαλέγεις μέθοδο διαχωρισμού με βάση την ιδιότητα που διαφέρει.
- Να περιγράφεις πώς δουλεύουν η διήθηση, η απόσταξη και η χρωματογραφία.
- Να εξηγείς γιατί ο διαχωρισμός μειγμάτων δεν απαιτεί χημική αντίδραση.

## Κάθε μέθοδος εκμεταλλεύεται μια διαφορά

Δεν υπάρχει γενική μέθοδος διαχωρισμού. Υπάρχει μια ερώτηση:

**Σε τι διαφέρουν τα συστατικά του μείγματος;**

Αν διαφέρουν σε μέγεθος σωματιδίων, τα χωρίζει ένα φίλτρο. Αν διαφέρουν σε σημείο βρασμού, τα χωρίζει η θερμότητα. Αν διαφέρουν σε πυκνότητα, τα χωρίζει η ηρεμία ή η φυγοκέντρηση.

Και επειδή τα συστατικά ενός μείγματος **δεν** είναι χημικά ενωμένα, ο διαχωρισμός μπορεί πάντα να γίνει με **φυσικές** μεθόδους: καμία αντίδραση, κανένα νέο υλικό.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ποια μέθοδος για ποιο μείγμα*

## Οι μέθοδοι με μια πρόταση

| Μέθοδος            | Εκμεταλλεύεται                                    | Παράδειγμα               |
| ------------------ | ------------------------------------------------- | ------------------------ |
| διήθηση            | μέγεθος σωματιδίων                                | άμμος από νερό           |
| καθίζηση           | διαφορά πυκνότητας                                | λάσπη από νερό           |
| φυγοκέντρηση       | διαφορά πυκνότητας, γρήγορα                       | κρέμα από γάλα           |
| διαχωριστική χοάνη | διαφορά πυκνότητας σε υγρά που δεν αναμειγνύονται | λάδι από νερό            |
| εξάτμιση           | το ένα συστατικό φεύγει ως ατμός                  | αλάτι από θαλασσινό νερό |
| απόσταξη           | διαφορά σημείου βρασμού                           | οινόπνευμα από νερό      |
| χρωματογραφία      | διαφορά στην κίνηση πάνω σε χαρτί                 | χρωστικές σε μελάνι      |

*Οι αλυκές του Μεσολογγίου. Το θαλασσινό νερό μπαίνει σε ρηχές λεκάνες, ο ήλιος και ο αέρας εξατμίζουν το νερό και το αλάτι μένει πίσω. Ο λευκός λόφος στο βάθος είναι αλάτι που μαζεύτηκε: εξάτμιση σε μέγεθος βιομηχανίας.*

> **Κλειδί**
>
> Η **απόσταξη** είναι εξάτμιση **συν** υγροποίηση.
>
> Γι' αυτό είναι ανώτερη από την απλή εξάτμιση: δεν χάνεις τον διαλύτη στον αέρα, τον ξαναπιάνεις σε ψυχρή επιφάνεια και τον μαζεύεις.
>
> Έτσι δουλεύουν οι θερμικές μονάδες αφαλάτωσης: θαλασσινό νερό μέσα, πόσιμο νερό και άλατα έξω. Οι περισσότερες σημερινές μονάδες χρησιμοποιούν μια άλλη μέθοδο, την **αντίστροφη ώσμωση**: σπρώχνουν με μεγάλη πίεση το νερό μέσα από ειδικές μεμβράνες, με πόρους πολύ μικρότερους από κάθε φίλτρο εργαστηρίου.

> **Πρόσεχε**
>
> Το φιλτράρισμα **δεν** καθαρίζει το αλατόνερο.
>
> Το αλάτι είναι διαλυμένο: τα σωματίδιά του είναι πολύ μικρότερα από τους πόρους του ηθμού και περνούν άνετα μαζί με το νερό.
>
> Γενικός κανόνας: η διήθηση πιάνει ό,τι είναι **αιωρούμενο**, όχι ό,τι είναι **διαλυμένο**.

> **Θυμήσου**
>
> Πώς διαλέγεις μέθοδο, σε δύο βήματα:
>
> 1. Είναι το μείγμα **ετερογενές**; Τότε αρκεί μηχανικός διαχωρισμός: διήθηση, καθίζηση, μαγνήτης, κόσκινο.
> 2. Είναι **ομογενές**; Τότε χρειάζεσαι διαφορά σε ιδιότητα: σημείο βρασμού για απόσταξη, το ότι εξατμίζεται μόνο το ένα συστατικό για εξάτμιση, κίνηση σε χαρτί για χρωματογραφία.
>
> Πρώτα κοιτάς αν τα συστατικά είναι ορατά, και μετά ψάχνεις τη διαφορά.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Πώς θα πάρεις πόσιμο νερό από θαλασσινό;

1. Το θαλασσινό νερό είναι **ομογενές** μείγμα: τα άλατα είναι διαλυμένα.
2. Άρα η διήθηση αποκλείεται. Χρειάζομαι διαφορά σε ιδιότητα — και υπάρχει: το νερό βράζει στους $100\;^\circ$C, τα άλατα πολύ ψηλότερα.
3. **Απόσταξη:** θερμαίνω μέχρι βρασμού, οδηγώ τους ατμούς σε ψυχρό σωλήνα, και το νερό υγροποιείται καθαρό.
4. Τα άλατα μένουν πίσω στο δοχείο.

   Πρακτική λεπτομέρεια: το απεσταγμένο νερό είναι άγευστο και δεν συνιστάται ως αποκλειστικό πόσιμο — στις μονάδες αφαλάτωσης προστίθενται ξανά ελεγχόμενες ποσότητες αλάτων.

### Παράδειγμα 2: Έχεις μείγμα από ρινίσματα σιδήρου, άμμο και αλάτι. Πώς τα χωρίζεις και τα τρία;

1. **Πρώτα ο σίδηρος:** μαγνήτης. Είναι το μόνο συστατικό που έλκεται.
2. **Μετά προσθέτω νερό.** Το αλάτι διαλύεται, η άμμος όχι.
3. **Διήθηση:** η άμμος μένει στον ηθμό, το αλατόνερο περνά.
4. **Εξάτμιση ή απόσταξη** του διηθήματος: μένει το αλάτι.

   Η σειρά έχει σημασία: αν πρόσθετα πρώτα νερό, ο σίδηρος θα βρεχόταν και θα άρχιζε να σκουριάζει.

### Παράδειγμα 3: Γιατί η χρωματογραφία χωρίζει χρώματα που φαίνονται ένα;

1. Ένα μαύρο μελάνι είναι συνήθως **μείγμα** χρωστικών.
2. Βάζεις μια σταγόνα σε χαρτί και ακουμπάς την άκρη του σε διαλύτη. Ο διαλύτης ανεβαίνει και παρασύρει τις χρωστικές.
3. Κάθε χρωστική έλκεται διαφορετικά από το χαρτί και διαφορετικά από τον διαλύτη. Όποια «κρατιέται» λιγότερο στο χαρτί, ταξιδεύει μακρύτερα.
4. Μετά από λίγα λεπτά, οι χρωστικές έχουν σταματήσει σε διαφορετικά ύψη και το μαύρο έχει γίνει μια σειρά από χρωματιστές ζώνες.

   Η ίδια τεχνική, σε πιο εξελιγμένη μορφή, χρησιμοποιείται σε εγκληματολογικά εργαστήρια και σε ελέγχους ντόπινγκ.

*Χρωματογραφία με έναν καφέ μαρκαδόρο. Το νερό ανεβαίνει από το φιτίλι και απλώνεται στο χαρτί παρασύροντας το μελάνι. Αριστερά, λίγο μετά την αρχή, βλέπεις ένα καφέ δαχτυλίδι. Δεξιά, στο τέλος, το καφέ έχει χωριστεί σε χρωστικές που σταμάτησαν σε διαφορετικές αποστάσεις: ήταν μείγμα.*

## Ερωτήσεις

1. Γιατί η διήθηση **δεν** χωρίζει το αλάτι από το νερό;
   - Γιατί τα σωματίδια του διαλυμένου αλατιού περνούν από τους πόρους του ηθμού
   - Γιατί το αλάτι αντιδρά χημικά με το χαρτί του ηθμού και το λιώνει
   - Γιατί το νερό διαλύει το χαρτί του φίλτρου και ανοίγει τους πόρους του
   - Γιατί το αλάτι είναι ελαφρύτερο από το νερό και επιπλέει πάνω από τον ηθμό
2. Με ποια μέθοδο χωρίζεται γρήγορα η κρέμα από το γάλα στο γαλακτοκομείο;
   - Φυγοκέντρηση
   - Διήθηση
   - Απόσταξη
   - Χρωματογραφία
3. Σε τι διαφέρει η απόσταξη από την απλή εξάτμιση;
   - Στην απόσταξη οι ατμοί υγροποιούνται και μαζεύονται
   - Η απόσταξη γίνεται χωρίς θέρμανση, μόνο με ψύξη των ατμών
   - Η εξάτμιση χωρίζει μόνο στερεά
   - Δεν υπάρχει ουσιαστική διαφορά
4. Έχεις ρινίσματα σιδήρου, άμμο και αλάτι. Ποια σειρά διαχωρισμού είναι η καλύτερη;
   - Μαγνήτης, μετά νερό και διήθηση, μετά εξάτμιση
   - Νερό, μετά μαγνήτης, μετά διήθηση και εξάτμιση
   - Διήθηση, μετά μαγνήτης, μετά απόσταξη
   - Εξάτμιση από την αρχή
5. Γιατί ο διαχωρισμός ενός μείγματος μπορεί να γίνει με φυσικές μεθόδους, χωρίς χημική αντίδραση;
   - Γιατί τα συστατικά του δεν είναι χημικά ενωμένα μεταξύ τους
   - Γιατί οι χημικές μέθοδοι είναι πιο ακριβές
   - Γιατί οι χημικές αντιδράσεις είναι πάντα επικίνδυνες στο εργαστήριο
   - Γιατί τα μείγματα δεν αντιδρούν ποτέ
6. Πώς χωρίζεις λάδι από νερό;
   - Με διαχωριστική χοάνη
   - Με διήθηση από χαρτί
   - Με εξάτμιση του νερού
   - Με έναν δυνατό μαγνήτη
7. Γιατί η απόσταξη χωρίζει το οινόπνευμα από το νερό;
   - Γιατί βράζουν σε διαφορετική θερμοκρασία
   - Γιατί το ένα είναι βαρύτερο
   - Γιατί το οινόπνευμα δεν διαλύεται στο νερό
   - Γιατί το φίλτρο κρατάει το ένα από τα δύο
8. Θέλεις να χωρίσεις άμμο από νερό και να κρατήσεις και τα δύο, με τον πιο απλό τρόπο και χωρίς θέρμανση. Ποια μέθοδος;
   - Διήθηση
   - Εξάτμιση
   - Μαγνήτης
   - Απόσταξη

## Ασκήσεις

1. Ποια μέθοδος χωρίζει σιδερένια καρφάκια από έναν σωρό πριονίδι;
2. Σε ένα βάζο έχεις ανακατέψει άμμο, νερό και ελαιόλαδο. Θέλεις να πάρεις και τα τρία χωριστά. Ποιες μεθόδους χρησιμοποιείς, και με ποια σειρά;
3. Αποστάζεις κόκκινο κρασί, που έχει $12\%$ vol οινόπνευμα. Το θερμόμετρο στην κορυφή της συσκευής δείχνει στην αρχή γύρω στους $88$ °C και σιγά σιγά ανεβαίνει ως τους $100$ °C. Μαζεύεις το απόσταγμα σε δύο ποτήρια: στο πρώτο όσο το θερμόμετρο δείχνει κάτω από $95$ °C, στο δεύτερο μετά.
   α) Ποιο ποτήρι έχει περισσότερο οινόπνευμα;
   β) Τι χρώμα έχουν τα δύο αποστάγματα, και πού πήγαν οι κόκκινες χρωστικές του κρασιού;
4. Ένα σημείωμα γράφτηκε με μαύρο μελάνι. Κάνεις χρωματογραφία, με το ίδιο χαρτί και τον ίδιο διαλύτη, στο μελάνι του σημειώματος και σε τρεις μαύρους μαρκαδόρους. Οι ζώνες που βλέπεις, με την απόσταση που ταξίδεψε η καθεμιά: σημείωμα, κίτρινη $5$ cm και μπλε $2$ cm· Α, κίτρινη $5$ cm και μπλε $2$ cm· Β, κίτρινη $5$ cm, κόκκινη $4$ cm και μπλε $2$ cm· Γ, κίτρινη $3$ cm και μπλε $2$ cm.
   α) Ποιοι μαρκαδόροι αποκλείονται, και γιατί;
   β) Αποδεικνύει το πείραμα ότι το σημείωμα γράφτηκε με τον Α;
   γ) Κάποιος λέει ότι το σημείωμα γράφτηκε με τον Γ, και η κίτρινη ζώνη του Γ έμεινε χαμηλά επειδή εκείνο το χαρτί στέγνωσε νωρίτερα. Πώς το ελέγχεις;
5. Έχεις $40$ g μείγμα από άμμο και αλάτι. Ρίχνεις $90$ g νερό, ανακατεύεις ώσπου να διαλυθεί όλο το αλάτι, και διηθείς. Από κάτω μαζεύεις $80$ g διαλύματος, που όταν εξατμιστεί αφήνει $8$ g αλάτι. Το υπόλοιπο διάλυμα έμεινε στην υγρή άμμο, πάνω στο διηθητικό χαρτί.
   α) Πόσο αλάτι είχε το μείγμα;
   β) Αν στεγνώσεις την άμμο όπως είναι, χωρίς να την ξεπλύνεις, πόσο θα ζυγίζει;
   γ) Πώς θα μάζευες σχεδόν όλο το αλάτι;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-b/chemistry/separating-mixtures
