# Καθαρές ουσίες και μείγματα

> Ομογενές ή ετερογενές — και πώς το κρίνεις.

Χημεία, Β΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-b/chemistry/pure-substances-mixtures

## Τι θα μάθεις

- Να ξεχωρίζεις καθαρή ουσία από μείγμα, και στοιχείο από χημική ένωση.
- Να κρίνεις αν ένα μείγμα είναι ομογενές ή ετερογενές.
- Να εξηγείς γιατί ένα μείγμα δεν έχει σταθερό σημείο βρασμού.

## Πόσα διαφορετικά πράγματα υπάρχουν μέσα;

Ένα ποτήρι απιονισμένο νερό και ένα ποτήρι θαλασσινό νερό μοιάζουν ίδια. Και τα δύο είναι διαφανή, υγρά, άοσμα.

Μόνο που το πρώτο περιέχει **μία** ουσία και το δεύτερο **πολλές**.

Η διάκριση γίνεται στο επίπεδο των σωματιδίων, και εκεί είναι που πρέπει να κοιτάξεις.

## Καθαρές ουσίες και μείγματα

**Καθαρή ουσία** είναι αυτή που αποτελείται από ένα μόνο είδος σωματιδίων. Έχει σταθερές ιδιότητες: συγκεκριμένο σημείο τήξης, βρασμού, πυκνότητα.

**Μείγμα** είναι το σύνολο δύο ή περισσότερων ουσιών που βρίσκονται μαζί **χωρίς να έχουν ενωθεί χημικά**. Καθεμιά κρατά τις ιδιότητές της.

Οι καθαρές ουσίες χωρίζονται σε δύο κατηγορίες:

- **Χημικά στοιχεία:** αποτελούνται από ένα μόνο είδος ατόμων. Οξυγόνο, σίδηρος, χρυσός.
- **Χημικές ενώσεις:** τα άτομα δύο ή περισσότερων στοιχείων έχουν **ενωθεί** σε σταθερή αναλογία. Νερό, αλάτι, ζάχαρη.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Τι υπάρχει μέσα στο δοχείο*

> **Κλειδί**
>
> Η κρίσιμη λέξη είναι **δεσμός**.
>
> Σε μια **ένωση** τα διαφορετικά άτομα είναι ενωμένα, και το αποτέλεσμα έχει δικές του ιδιότητες: το νερό δεν μοιάζει ούτε με υδρογόνο ούτε με οξυγόνο.
>
> Σε ένα **μείγμα** απλώς συνυπάρχουν, και το καθένα κρατά τις ιδιότητές του: το αλάτι μέσα στο νερό εξακολουθεί να είναι αλμυρό.

## Ομογενή και ετερογενή μείγματα

**Ομογενές** είναι το μείγμα που φαίνεται παντού ίδιο, ακόμη και με μικροσκόπιο. Αλατόνερο, αέρας, ατσάλι.

**Ετερογενές** είναι εκείνο που έχει διακριτά μέρη. Λάδι με νερό, άμμος με νερό, σαλάτα.

Κάθε ομογενές μείγμα λέγεται **διάλυμα**. Τα πιο γνωστά είναι υγρά, όπως το αλατόνερο, αλλά διαλύματα είναι και ο αέρας και το ατσάλι.

> **Πρόσεχε**
>
> Το «καθαρό» στη Χημεία δεν σημαίνει ό,τι στη διαφήμιση.
>
> Ο «καθαρός χυμός πορτοκάλι» είναι μείγμα δεκάδων ουσιών. Καθαρή ουσία θα ήταν μόνο ένα δοχείο με ένα είδος μορίων μέσα.
>
> Και το αντίστροφο: το απεσταγμένο νερό είναι καθαρή ουσία, αλλά **δεν** είναι το νερό που πίνουμε: του λείπουν τα άλατα που έχει το νερό της βρύσης, και το νερό του εργαστηρίου δεν φτιάχνεται με τους κανόνες του πόσιμου.

> **Θυμήσου**
>
> Ένας πρακτικός έλεγχος με το θερμόμετρο:
>
> Μια **καθαρή ουσία** βράζει σε **σταθερή** θερμοκρασία. Όσο βράζει το νερό, στο ύψος της θάλασσας, το θερμόμετρο μένει στους $100\;^\circ$C.
>
> Ένα **μείγμα** συνήθως βράζει σε **εύρος** θερμοκρασιών, γιατί τα συστατικά του δεν έχουν το ίδιο σημείο βρασμού.
>
> Με ένα θερμόμετρο και λίγη υπομονή, ξεχωρίζεις τις δύο περιπτώσεις στις περισσότερες περιστάσεις χωρίς κανένα άλλο όργανο.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Κατάταξε: χρυσός, ζάχαρη, γάλα, διοξείδιο του άνθρακα.

1. **Χρυσός:** ένα είδος ατόμων, άρα **χημικό στοιχείο**.
2. **Ζάχαρη:** άνθρακας, υδρογόνο και οξυγόνο ενωμένα σε σταθερή αναλογία, άρα **χημική ένωση**.
3. **Γάλα:** νερό, λίπη, πρωτεΐνες, σάκχαρα μαζί χωρίς χημικούς δεσμούς μεταξύ τους — **μείγμα**, και μάλιστα ετερογενές αν το δεις στο μικροσκόπιο.
4. **Διοξείδιο του άνθρακα:** άνθρακας και οξυγόνο ενωμένα, άρα **χημική ένωση**.

### Παράδειγμα 2: Υγρό βράζει από τους 78 °C ως τους 100 °C. Είναι καθαρή ουσία;

1. Μια καθαρή ουσία βράζει σε **μία** θερμοκρασία, όχι σε εύρος.
2. Εδώ η θερμοκρασία ανεβαίνει καθ' όλη τη διάρκεια του βρασμού. Άρα πρόκειται για **μείγμα**.
3. Τα δύο άκρα μάλιστα δίνουν ένδειξη: οι $78\;^\circ$C είναι το σημείο βρασμού της αιθανόλης και οι $100\;^\circ$C του νερού.
4. Ακριβώς αυτή η διαφορά είναι που κάνει δυνατή την **απόσταξη**: το συστατικό με το χαμηλότερο σημείο βρασμού φεύγει πρώτο.

### Παράδειγμα 3: Γιατί το λάδι με το νερό είναι ετερογενές, ενώ το οινόπνευμα με το νερό ομογενές;

1. Το οινόπνευμα **αναμειγνύεται** πλήρως με το νερό: τα μόριά τους σκορπίζονται ομοιόμορφα.
2. Το λάδι δεν αναμειγνύεται. Τα μόρια του νερού έλκονται πολύ ισχυρά μεταξύ τους, πολύ πιο ισχυρά απ' ό,τι έλκουν τα μόρια του λαδιού, και δεν τα αφήνουν να χωθούν ανάμεσά τους.
3. Έτσι σχηματίζονται δύο **στιβάδες**, με το λάδι πάνω επειδή έχει μικρότερη πυκνότητα. Διακριτά μέρη σημαίνει ετερογενές.
4. Αν ανακινήσεις δυνατά, θα δεις προσωρινά σταγονίδια — αλλά με την ησυχία τους ξαναχωρίζουν.

   Γι' αυτό στη σαλάτα το λαδόξιδο πρέπει να ανακινείται λίγο πριν σερβιριστεί.

## Ερωτήσεις

1. Ποιο από τα παρακάτω είναι **χημική ένωση**;
   - Το διοξείδιο του άνθρακα
   - Ο αέρας
   - Ο σίδηρος
   - Το θαλασσινό νερό
2. Ποιο μείγμα είναι **ετερογενές**;
   - Λάδι με νερό
   - Αλατόνερο
   - Ο ατμοσφαιρικός αέρας
   - Ζάχαρη διαλυμένη σε τσάι
3. Υγρό βράζει σε σταθερή θερμοκρασία $100\;^\circ$C από την αρχή ως το τέλος. Τι συμπεραίνεις;
   - Πιθανότατα πρόκειται για καθαρή ουσία
   - Πρόκειται σίγουρα για μείγμα
   - Το θερμόμετρο έχει χαλάσει
   - Δεν μπορεί να βγει συμπέρασμα από το σημείο βρασμού
4. Τι κοινό έχουν το οξυγόνο και ο χρυσός;
   - Και τα δύο αποτελούνται από ένα μόνο είδος ατόμων
   - Και τα δύο είναι χημικές ενώσεις με σταθερή αναλογία
   - Και τα δύο είναι μείγματα από περισσότερες ουσίες
   - Και τα δύο είναι αέρια σε θερμοκρασία δωματίου
5. Γιατί το αλάτι μέσα στο αλατόνερο εξακολουθεί να είναι αλμυρό;
   - Γιατί στο μείγμα κάθε συστατικό κρατά τις ιδιότητές του
   - Γιατί το νερό γίνεται αλάτι
   - Γιατί αλάτι και νερό σχηματίζουν νέα ένωση με αλμυρή γεύση
   - Γιατί το νερό ενισχύει τη γεύση
6. Το απεσταγμένο νερό έχει ένα μόνο είδος μορίων, αλλά δύο είδη ατόμων. Τι είναι;
   - Χημική ένωση, γιατί τα δύο είδη ατόμων είναι ενωμένα
   - Χημικό στοιχείο, γιατί έχει ένα μόνο είδος μορίων
   - Μείγμα, γιατί μέσα του υπάρχουν δύο είδη ατόμων
   - Ομογενές μείγμα, γιατί φαίνεται παντού το ίδιο
7. Πώς καταλαβαίνεις με το μάτι ότι ένα μείγμα είναι ετερογενές;
   - Διακρίνεις τα διαφορετικά συστατικά του
   - Είναι πάντα διαφανές, σαν το καθαρό νερό
   - Είναι πάντα υγρό και ποτέ στερεό
   - Δεν χωρίζεται με κανέναν απλό τρόπο
8. Σε τι διαφέρει ένα μείγμα από μια χημική ένωση;
   - Στο μείγμα η αναλογία των συστατικών αλλάζει· στην ένωση είναι σταθερή
   - Το μείγμα είναι πάντα υγρό, ενώ η ένωση μπορεί να είναι και στερεή
   - Η ένωση χωρίζεται στα στοιχεία της με ένα απλό φίλτρο
   - Καμία ουσιαστική: είναι δύο ονόματα για το ίδιο πράγμα

## Ασκήσεις

1. Είναι το θαλασσινό νερό καθαρή ουσία ή μείγμα;
2. Δύο δοχεία έχουν μέσα μόνο άτομα υδρογόνου και οξυγόνου, δύο άτομα υδρογόνου για κάθε άτομο οξυγόνου. Στο πρώτο, κάθε άτομο οξυγόνου είναι ενωμένο με δύο άτομα υδρογόνου, σε μόρια όλα ίδια. Στο δεύτερο υπάρχουν μόρια $\text{H}_2$ και μόρια $\text{O}_2$ ανακατεμένα. Τι είναι το περιεχόμενο του καθενός;
3. Ζεσταίνεις ένα διάφανο, άχρωμο υγρό. Όσο βράζει, το θερμόμετρο δείχνει σχεδόν σταθερά $100$ °C. Όταν εξατμιστεί όλο, στον πάτο του δοχείου μένει λίγη λευκή σκόνη. Είναι το υγρό καθαρή ουσία; Αν όχι, είναι ομογενές ή ετερογενές μείγμα;
4. Ο σίδηρος και το θείο ενώνονται και δίνουν τον θειούχο σίδηρο, μια ένωση με $6{,}35$ g σίδηρο σε κάθε $10$ g. Έχεις τρία γκρίζα δείγματα, φτιαγμένα μόνο από σίδηρο και θείο. Σε $10$ g από κάθε δείγμα ο σίδηρος είναι: Α $6{,}35$ g, Β $5{,}0$ g, Γ $6{,}35$ g. Ένας μαγνήτης τραβά σκόνη από το Β και το Γ, αλλά όχι από το Α.
   α) Ποιο δείγμα είναι ο θειούχος σίδηρος, και τι είναι τα άλλα δύο;
   β) Το Γ έχει ακριβώς την αναλογία της ένωσης. Γιατί αυτό δεν αρκεί για να είναι ένωση;
   γ) Ένα τέταρτο δείγμα έχει $7$ g σίδηρο σε $10$ g. Ας πούμε ότι είναι θειούχος σίδηρος ανακατεμένος με σίδηρο που περίσσεψε. Πόσο ελεύθερο σίδηρο μπορεί να τραβήξει ο μαγνήτης;
5. Μια καθαρή ουσία Α είναι λευκό στερεό και λιώνει στους $356$ °C. Αν τη ζεστάνεις πιο πολύ, βγάζει οξυγόνο και αφήνει ένα άλλο λευκό στερεό Γ, που δεν περιέχει οξυγόνο. Όσο κι αν ζεστάνεις το Γ, λιώνει στους $770$ °C, αλλά δεν βγάζει καμία νέα ουσία.
   α) Η Α είναι χημικό στοιχείο ή χημική ένωση;
   β) Μπορείς να πεις με βεβαιότητα ότι το Γ είναι χημικό στοιχείο;
   γ) Τι θα έπρεπε να δεις, για να πεις με βεβαιότητα ότι το Γ είναι ένωση;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-b/chemistry/pure-substances-mixtures
