# Χημικά στοιχεία και ενώσεις

> Σύμβολα, τύποι και τι λέει ένας χημικός τύπος.

Χημεία, Β΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-b/chemistry/elements-compounds

## Τι θα μάθεις

- Να διαβάζεις έναν χημικό τύπο: ποια στοιχεία και πόσα άτομα από το καθένα.
- Να ξεχωρίζεις τον δείκτη από τον συντελεστή μπροστά από έναν τύπο.
- Να αναγνωρίζεις τα σύμβολα των πιο κοινών στοιχείων.

## Μια γλώσσα με πάνω από εκατό γράμματα

Κάθε χημικό στοιχείο έχει **σύμβολο**: ένα ή δύο γράμματα, με το πρώτο πάντα κεφαλαίο.

| Σύμβολο | Στοιχείο | Από πού     |
| ------- | -------- | ----------- |
| H       | υδρογόνο | hydrogenium |
| O       | οξυγόνο  | oxygenium   |
| C       | άνθρακας | carboneum   |
| N       | άζωτο    | nitrogenium |
| S       | θείο     | sulfur      |
| Na      | νάτριο   | natrium     |
| Fe      | σίδηρος  | ferrum      |
| Cl      | χλώριο   | chlorum     |
| Ca      | ασβέστιο | calcium     |

Τα σύμβολα είναι **διεθνή**. Ένας χημικός στην Ιαπωνία διαβάζει το $\text{H}_2\text{O}$ ακριβώς όπως εσύ, ακόμη κι αν δεν μοιράζεστε καμία λέξη.

*Θείο, S. Ένα αμέταλλο στοιχείο: κίτρινο, εύθρυπτο, χωρίς λάμψη. Κάθε κομματάκι του αποτελείται από ένα μόνο είδος ατόμων.*

*Σίδηρος, Fe, πολύ μεγάλης καθαρότητας, και δίπλα ένας κύβος σιδήρου με ακμή ενός εκατοστού. Το σύμβολό του βγαίνει από το λατινικό όνομα ferrum, γι' αυτό δεν μοιάζει με τη λέξη σίδηρος.*

## Ο χημικός τύπος

Ο τύπος μιας ένωσης λέει δύο πράγματα: **ποια** στοιχεία την αποτελούν και **σε ποια αναλογία**.

Ο μικρός αριθμός κάτω δεξιά από ένα σύμβολο λέγεται **δείκτης** και δείχνει πόσα άτομα του στοιχείου υπάρχουν στο μόριο. Όταν λείπει, εννοείται $1$.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Διάβασε τον τύπο*

> **Κλειδί**
>
> Ο τύπος μιας ένωσης είναι **σταθερός**.
>
> Το νερό είναι πάντα $\text{H}_2\text{O}$: ποτέ $\text{H}_3\text{O}$ ή $\text{HO}$. Αν αλλάξει η αναλογία, δεν έχεις «περισσότερο νερό» — έχεις **άλλη ουσία**.
>
> Το $\text{H}_2\text{O}_2$, με ένα οξυγόνο παραπάνω, είναι το υπεροξείδιο του υδρογόνου: το οξυζενέ, που δεν πίνεται.

> **Πρόσεχε**
>
> Δείκτης και συντελεστής είναι διαφορετικά πράγματα.
>
> Στο $2\text{H}_2\text{O}$:
>
> - ο **συντελεστής** $2$ μπροστά δείχνει **δύο μόρια** νερού,
> - ο **δείκτης** $2$ δείχνει δύο άτομα υδρογόνου **μέσα σε κάθε** μόριο.
>
> Σύνολο: τέσσερα άτομα υδρογόνου και δύο οξυγόνου.

> **Θυμήσου**
>
> Πώς μετράς άτομα σε έναν τύπο:
>
> Κάθε σύμβολο παίρνει τον δείκτη του — και αν δεν έχει, μετράει ως $1$.
>
> Ο συντελεστής μπροστά πολλαπλασιάζει **όλα** όσα ακολουθούν.
>
> Στο $3\text{CO}_2$: άνθρακας $3 \times 1 = 3$, οξυγόνο $3 \times 2 = 6$.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Πόσα άτομα κάθε στοιχείου υπάρχουν σε ένα μόριο H₂SO₄;

1. Διαβάζω σύμβολο προς σύμβολο.

   **H** με δείκτη $2$: δύο άτομα υδρογόνου.
2. **S** χωρίς δείκτη: ένα άτομο θείου.
3. **O** με δείκτη $4$: τέσσερα άτομα οξυγόνου.
4. Σύνολο: $2 + 1 + 4 = 7$ άτομα, από **τρία** διαφορετικά στοιχεία.

### Παράδειγμα 2: Πόσα άτομα οξυγόνου υπάρχουν συνολικά στο 4CO₂;

1. Ο **δείκτης** λέει ότι κάθε μόριο έχει $2$ άτομα οξυγόνου.
2. Ο **συντελεστής** λέει ότι έχουμε $4$ τέτοια μόρια.
3. $$
   4 \times 2 = 8
   $$
4. Και άτομα άνθρακα: $4 \times 1 = 4$.

   Συνολικά $12$ άτομα, όλα σε τέσσερα ξεχωριστά μόρια.

### Παράδειγμα 3: Γιατί το H₂O και το H₂O₂ είναι εντελώς διαφορετικές ουσίες;

1. Διαφέρουν σε **ένα** άτομο οξυγόνου ανά μόριο.
2. Αυτό όμως αλλάζει τη δομή του μορίου, άρα και όλες τις ιδιότητες.
3. Το νερό είναι σταθερό και πόσιμο. Το υπεροξείδιο διασπάται εύκολα και απελευθερώνει οξυγόνο. Πυκνό καίει το δέρμα· αραιό, όπως το οξυζενέ του φαρμακείου (περίπου $3\%$), χρησιμοποιείται ως απολυμαντικό.
4. Το συμπέρασμα ισχύει γενικά: στη Χημεία, η **αναλογία** δεν είναι λεπτομέρεια. Είναι η ταυτότητα της ουσίας.

## Ερωτήσεις

1. Πόσα άτομα συνολικά έχει ένα μόριο νιτρικού οξέος, $\text{HNO}_3$;
   - $5$
   - $3$
   - $4$
   - $6$
2. Πόσα άτομα υδρογόνου υπάρχουν συνολικά στο $3\text{H}_2\text{O}$;
   - $6$
   - $2$
   - $3$
   - $5$
3. Ποιο είναι το σύμβολο του σιδήρου;
   - Fe
   - Si
   - S
   - FE
4. Τι είναι το $\text{H}_2\text{O}_2$;
   - Άλλη ουσία από το νερό, το υπεροξείδιο του υδρογόνου
   - Νερό με περισσότερο οξυγόνο διαλυμένο μέσα του, σαν μείγμα
   - Δύο μόρια νερού
   - Λάθος γραφή του νερού
5. Ποια από τις παρακάτω γραφές παριστάνει **χημικό στοιχείο** και όχι ένωση;
   - $\text{O}_2$
   - $\text{CO}$
   - $\text{NaCl}$
   - $\text{H}_2\text{O}$
6. Ποια είναι η διαφορά ανάμεσα σε χημικό στοιχείο και χημική ένωση;
   - Το στοιχείο έχει ένα είδος ατόμων· η ένωση δύο ή περισσότερα, χημικά ενωμένα
   - Το στοιχείο είναι πάντα αέριο, ενώ η ένωση είναι στερεή ή υγρή
   - Η ένωση είναι μείγμα στοιχείων, ανακατεμένων σε όποια αναλογία θέλεις
   - Καμία ουσιαστική: αλλάζει μόνο το όνομα που τους δίνουμε
7. Τι δείχνει ο δείκτης $2$ στο $\text{H}_2\text{O}$;
   - Ότι κάθε μόριο έχει δύο άτομα υδρογόνου
   - Ότι υπάρχουν δύο μόρια νερού
   - Ότι το υδρογόνο έχει διπλάσια μάζα
   - Ότι το νερό είναι μείγμα δύο ουσιών
8. Τι διαφορά έχει το $3\text{O}_2$ (οξυγόνο) από το $2\text{O}_3$ (όζον);
   - Το πρώτο είναι τρία μόρια με δύο άτομα, το δεύτερο δύο μόρια με τρία
   - Δεν διαφέρουν σε τίποτα, αφού έχουν ακριβώς τα ίδια έξι άτομα οξυγόνου
   - Το πρώτο έχει περισσότερα άτομα οξυγόνου
   - Το δεύτερο είναι ένωση, αφού έχει δείκτη $3$

## Ασκήσεις

1. Ποιο είναι το σύμβολο του ασβεστίου;
2. Πόσα άτομα υδρογόνου και πόσα άτομα συνολικά υπάρχουν στο $3\text{Ca(OH)}_2$;
3. Σε ένα δείγμα υπάρχουν μόνο μόρια γλυκόζης, $\text{C}_6\text{H}_{12}\text{O}_6$, και μετράς $72$ άτομα υδρογόνου.
   α) Πόσα μόρια γλυκόζης έχει το δείγμα, και πόσα άτομα συνολικά;
   β) Η φορμαλδεΰδη έχει τύπο $\text{CH}_2\text{O}$, με την ίδια αναλογία $1:2:1$ που έχει και η γλυκόζη. Πόσα μόρια φορμαλδεΰδης έχουν επίσης $72$ άτομα υδρογόνου; Είναι η ίδια ουσία με τη γλυκόζη;
4. Ένα αέριο μείγμα έχει μόνο μόρια μονοξειδίου του άνθρακα, $\text{CO}$, και διοξειδίου του άνθρακα, $\text{CO}_2$.
   α) Μετράς $7$ άτομα άνθρακα και $10$ άτομα οξυγόνου. Πόσα μόρια από το καθένα υπάρχουν;
   β) Ένας συμμαθητής σου μέτρησε σε ένα άλλο τέτοιο μείγμα $5$ άτομα άνθρακα και $11$ άτομα οξυγόνου. Δείξε ότι έκανε λάθος.
   γ) Σε ένα τρίτο τέτοιο μείγμα, τα άτομα οξυγόνου είναι μιάμιση φορά τα άτομα άνθρακα. Τι μέρος των μορίων είναι $\text{CO}_2$;
5. Το άζωτο έχει ατομικό αριθμό $7$ και το οξυγόνο $8$. Υπάρχουν αρκετά οξείδια του αζώτου, ενώσεις με τύπο $\text{N}_x\text{O}_y$, όπου $x$ και $y$ είναι θετικοί ακέραιοι. Τα μόριά τους είναι ουδέτερα.
   α) Ένα μόριο οξειδίου του αζώτου έχει $22$ πρωτόνια. Ποιος είναι ο τύπος του;
   β) Ένα μόριο άλλου οξειδίου του αζώτου έχει $5$ άτομα και $38$ πρωτόνια. Ποιος είναι ο τύπος του;
   γ) Δείξε ότι κανένα μόριο οξειδίου του αζώτου δεν έχει $20$ πρωτόνια.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-b/chemistry/elements-compounds
