# Χημική αντίδραση και χημική εξίσωση

> Αντιδρώντα, προϊόντα και διατήρηση των ατόμων: πώς γράφεις και ισοσταθμίζεις μια χημική εξίσωση.

Χημεία, Β΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-b/chemistry/chemical-reactions-equations

## Τι θα μάθεις

- Να ξεχωρίζεις ένα χημικό φαινόμενο από ένα φυσικό, και να αναγνωρίζεις αντιδρώντα και προϊόντα.
- Να εξηγείς γιατί η μάζα διατηρείται σε μια χημική αντίδραση.
- Να γράφεις και να ισοσταθμίζεις απλές χημικές εξισώσεις αλλάζοντας μόνο τους συντελεστές.

## Το νερό σπάει στα δύο

Στο εργαστήριο βάζουν δύο ηλεκτρόδια σε νερό με λίγο θειικό οξύ, για να άγει το ρεύμα, και τα συνδέουν με μια πηγή. Σε κάθε ηλεκτρόδιο αρχίζουν να βγαίνουν φυσαλίδες. Αν τις μαζέψεις σε δύο σωλήνες, βλέπεις δύο πράγματα:

- Ο ένας σωλήνας γεμίζει **δύο φορές πιο γρήγορα** από τον άλλο.
- Τα δύο αέρια **δεν είναι νερό**. Στον γεμάτο σωλήνα υπάρχει **υδρογόνο**: πλησίασέ του ένα αναμμένο σπίρτο και καίγεται με έναν μικρό κρότο. Στον άλλο υπάρχει **οξυγόνο**: ένα ξυλάκι που μόλις έσβησε και αχνοκαίει ξαναπαίρνει φλόγα μέσα του.

Αυτή η διάσπαση με ηλεκτρικό ρεύμα λέγεται **ηλεκτρόλυση**. Από το νερό, μια ένωση, πήραμε δύο στοιχεία με εντελώς άλλες ιδιότητες. Ο διπλάσιος όγκος του υδρογόνου δεν είναι σύμπτωση: στο μόριο $\text{H}_2\text{O}$ κάθε άτομο οξυγόνου έχει δίπλα του δύο άτομα υδρογόνου.

*Η συσκευή του Hofmann για την ηλεκτρόλυση του νερού, σε σχολικό εργαστήριο. Η ετικέτα γράφει ότι μέσα υπάρχει θειικό οξύ, για να άγει το νερό. Τα ηλεκτρόδια είναι στη βάση των δύο σωλήνων και συνδέονται με το τροφοδοτικό· κάθε αέριο μαζεύεται ψηλά, στον δικό του σωλήνα.*

## Χημικό ή φυσικό φαινόμενο;

Όταν ο πάγος λιώνει, το νερό μένει νερό. Όταν η ζάχαρη διαλύεται στο τσάι, μένει ζάχαρη. Αυτά είναι **φυσικά φαινόμενα**: αλλάζει η μορφή ή η κατάσταση, όχι η ουσία.

Όταν όμως το νερό διασπάται, όταν ο σίδηρος σκουριάζει ή το ξύλο καίγεται, φτιάχνονται **νέες ουσίες**. Αυτό είναι **χημικό φαινόμενο** ή **χημική αντίδραση**. Οι ουσίες που υπάρχουν στην αρχή λέγονται **αντιδρώντα**, οι νέες ουσίες **προϊόντα**.

Συχνά καταλαβαίνεις ότι έγινε αντίδραση από ενδείξεις: **αλλάζει το χρώμα**, **βγαίνει αέριο**, **εκλύεται θερμότητα ή φως**, ή σχηματίζεται **στερεό** μέσα σε ένα υγρό. Καμία δεν είναι απόδειξη μόνη της (και το νερό που βράζει βγάζει «αέριο»), αλλά σε βάζουν να ψάξεις αν φτιάχτηκε νέα ουσία.

## Τίποτα δεν χάνεται

> **Κλειδί**
>
> Σε μια χημική αντίδραση τα άτομα **δεν δημιουργούνται και δεν εξαφανίζονται**. Απλώς **αλλάζουν παρέα**: σπάνε οι δεσμοί των αντιδρώντων και φτιάχνονται νέοι δεσμοί στα προϊόντα.
>
> Γι' αυτό η **μάζα διατηρείται**: η μάζα των προϊόντων είναι ίση με τη μάζα των αντιδρώντων. Τον νόμο αυτό τον στήριξε με προσεκτικές ζυγίσεις σε κλειστά δοχεία ο Γάλλος χημικός **Λαβουαζιέ** (Lavoisier), στα τέλη του 18ου αιώνα.

*Ο Λαβουαζιέ με τη γυναίκα του, Μαρί-Αν Πολζ, σε πίνακα του Ζακ-Λουί Νταβίντ (1788). Πρόσεξε τα γυάλινα δοχεία και τις συσκευές στο τραπέζι και στο πάτωμα: με τέτοια όργανα έκανε τα πειράματα και τις ζυγίσεις του. Η Μαρί-Αν δούλευε μαζί του στο εργαστήριο.*

> **Πρόσεχε**
>
> Ένα ξύλο που καίγεται αφήνει λίγη στάχτη. Μοιάζει να «χάθηκε» μάζα, αλλά δεν χάθηκε.
>
> Ο άνθρακας και το υδρογόνο του ξύλου ενώθηκαν με οξυγόνο του αέρα και έγιναν διοξείδιο του άνθρακα και υδρατμοί, που έφυγαν στον αέρα. Αν ζύγιζες όλα τα αέρια μαζί με τη στάχτη, θα έβρισκες ακριβώς τη μάζα του ξύλου μαζί με το οξυγόνο που χρειάστηκε.

## Η χημική εξίσωση

Η χημική εξίσωση γράφει μια αντίδραση με χημικούς τύπους: αριστερά τα αντιδρώντα, δεξιά τα προϊόντα, ανάμεσα ένα βέλος που διαβάζεται «δίνει». Για την ηλεκτρόλυση του νερού:

$2\text{H}_2\text{O} \rightarrow 2\text{H}_2 + \text{O}_2$

Οι αριθμοί μπροστά από τους τύπους λέγονται **συντελεστές**. Λένε **πόσα μόρια** παίρνουν μέρος. Μπαίνουν ώστε κάθε στοιχείο να έχει **τον ίδιο αριθμό ατόμων** και στις δύο πλευρές, όπως απαιτεί η διατήρηση των ατόμων. Αυτό λέγεται **ισοστάθμιση**.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ισοστάθμισε την καύση του φυσικού αερίου*

> **Θυμήσου**
>
> Πώς ισοσταθμίζεις:
>
> 1. Γράφεις σωστά τους τύπους. **Δεν τους πειράζεις ποτέ μετά.**
> 2. Μετράς τα άτομα κάθε στοιχείου στις δύο πλευρές.
> 3. Αλλάζεις **μόνο τους συντελεστές**, ξεκινώντας από το στοιχείο που εμφανίζεται στους λιγότερους τύπους. Το οξυγόνο, που είναι συνήθως παντού, το αφήνεις για το τέλος.
> 4. Ξαναμετράς όλα τα στοιχεία στο τέλος.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Ισοστάθμισε την εξίσωση H₂O → H₂ + O₂ της ηλεκτρόλυσης του νερού.

1. Μετράω. Αριστερά: $2$ H, $1$ O. Δεξιά: $2$ H, $2$ O. Το οξυγόνο δεν ταιριάζει.
2. Δεν μπορώ να γράψω $\text{H}_2\text{O}_2$: αυτό είναι άλλη ουσία. Βάζω συντελεστή $2$ στο νερό:

   $2\text{H}_2\text{O} \rightarrow \text{H}_2 + \text{O}_2$

   Τώρα αριστερά έχω $4$ H και $2$ O.
3. Τα οξυγόνα ταιριάζουν, χάλασαν όμως τα υδρογόνα: δεξιά έχω μόνο $2$. Βάζω $2$ στο υδρογόνο:

   $2\text{H}_2\text{O} \rightarrow 2\text{H}_2 + \text{O}_2$
4. **Έλεγχος:** $4$ H και $2$ O σε κάθε πλευρά. Η εξίσωση λέει και κάτι που είδαμε στο πείραμα: για κάθε μόριο οξυγόνου βγαίνουν **δύο** μόρια υδρογόνου, γι' αυτό ο ένας σωλήνας γεμίζει διπλάσιο.

### Παράδειγμα 2: Καίγονται 12 g άνθρακα με 32 g οξυγόνο, και σχηματίζεται μόνο διοξείδιο του άνθρακα. Πόση είναι η μάζα του;

1. Η εξίσωση είναι ήδη ισοσταθμισμένη: $\text{C} + \text{O}_2 \rightarrow \text{CO}_2$, με $1$ C και $2$ O σε κάθε πλευρά.
2. Τα άτομα δεν χάνονται, άρα ούτε η μάζα:

   $12 + 32 = 44 \text{ g}$
3. Το διοξείδιο του άνθρακα είναι αέριο. Αν έκαιγες τον άνθρακα πάνω σε ζυγαριά στον ανοιχτό αέρα, η ένδειξη θα έπεφτε, σαν να εξαφανίστηκε ο άνθρακας. Γι' αυτό ο Λαβουαζιέ ζύγιζε σε κλειστά δοχεία.

### Παράδειγμα 3: Ισοστάθμισε την εξίσωση Na + Cl₂ → NaCl, του σχηματισμού του αλατιού.

1. Αριστερά: $1$ Na, $2$ Cl. Δεξιά: $1$ Na, $1$ Cl.
2. Για να έχω $2$ Cl δεξιά, βάζω $2$ στο $\text{NaCl}$:

   $\text{Na} + \text{Cl}_2 \rightarrow 2\text{NaCl}$

   Τώρα όμως δεξιά έχω $2$ Na.
3. Βάζω $2$ και στο νάτριο:

   $2\text{Na} + \text{Cl}_2 \rightarrow 2\text{NaCl}$
4. **Έλεγχος:** $2$ Na και $2$ Cl σε κάθε πλευρά. Πρόσεξε το μοτίβο: μια διόρθωση στη μία πλευρά συχνά χαλάει κάτι στην άλλη, γι' αυτό ξαναμετράς πάντα όλα τα στοιχεία.

## Ερωτήσεις

1. Ποιο από αυτά είναι χημικό φαινόμενο;
   - Ένα καρφί που σκουριάζει στη βροχή
   - Ένα παγάκι που λιώνει στο ποτήρι
   - Ζάχαρη που διαλύεται στο ζεστό τσάι
   - Νερό που βράζει και γίνεται ατμός
2. Στην ηλεκτρόλυση του νερού μαζεύονται δύο αέρια. Ποια είναι, και ποιο βγαίνει σε διπλάσιο όγκο;
   - Υδρογόνο και οξυγόνο, διπλάσιο το υδρογόνο
   - Υδρογόνο και οξυγόνο, διπλάσιο το οξυγόνο
   - Υδρατμοί και αέρας, σε ίσους όγκους
   - Οξυγόνο και άζωτο, διπλάσιο το άζωτο
3. Σε κλειστό δοχείο αντιδρούν πλήρως $5$ g μιας ουσίας με $3$ g μιας άλλης. Πόση είναι η μάζα των προϊόντων;
   - $8$ g
   - $2$ g
   - $15$ g
   - $5$ g
4. Η εξίσωση $\text{H}_2 + \text{O}_2 \rightarrow \text{H}_2\text{O}$ δεν είναι ισοσταθμισμένη. Ποια διόρθωση είναι **λάθος**;
   - Να γράψεις $\text{H}_2\text{O}_2$ δεξιά
   - Να βάλεις $2$ μπροστά από το $\text{H}_2\text{O}$
   - Να βάλεις $2$ μπροστά από το $\text{H}_2$
   - Να ξαναμετρήσεις στο τέλος όλα τα άτομα
5. Πόσα άτομα οξυγόνου υπάρχουν στα προϊόντα της $\text{CH}_4 + 2\text{O}_2 \rightarrow \text{CO}_2 + 2\text{H}_2\text{O}$;
   - $4$
   - $3$
   - $2$
   - $6$
6. Στην εξίσωση $\text{Fe} + \text{S} \rightarrow \text{FeS}$, ποια είναι τα αντιδρώντα;
   - Ο σίδηρος και το θείο
   - Ο θειούχος σίδηρος
   - Μόνο ο σίδηρος, χωρίς θείο
   - Και οι τρεις ουσίες
7. Γιατί πρέπει μια χημική εξίσωση να είναι ισοσταθμισμένη;
   - Γιατί τα άτομα δεν χάνονται ούτε φτιάχνονται
   - Γιατί τα μόρια δεξιά και αριστερά είναι ίσα
   - Γιατί έτσι η αντίδραση γίνεται πιο γρήγορα
   - Γιατί οι ουσίες δεξιά είναι οι ίδιες με αριστερά

## Ασκήσεις

1. Το γάλα ξινίζει έξω από το ψυγείο. Είναι φυσικό ή χημικό φαινόμενο;
2. Η αμμωνία φτιάχνεται στη βιομηχανία από άζωτο και υδρογόνο: $\text{N}_2 + \text{H}_2 \rightarrow \text{NH}_3$. Ισοστάθμισε την εξίσωση και γράψε τους συντελεστές με τη σειρά.
3. Το οξυζενέ του φαρμακείου είναι διάλυμα υπεροξειδίου του υδρογόνου σε νερό. Με λίγη μαγιά το υπεροξείδιο διασπάται γρήγορα: $\text{H}_2\text{O}_2 \rightarrow \text{H}_2\text{O} + \text{O}_2$. Κάθε $68$ g υπεροξειδίου που διασπώνται δίνουν $32$ g οξυγόνο.
   α) Ισοστάθμισε την εξίσωση. Γράψε τους συντελεστές με τη σειρά.
   β) Σε ανοιχτό ποτήρι πάνω σε ζυγαριά βάζεις $100$ g οξυζενέ και λίγη μαγιά. Όταν σταματήσουν οι φυσαλίδες, η ένδειξη έχει πέσει κατά $1{,}4$ g. Παραβιάζει αυτό τη διατήρηση της μάζας;
   γ) Πόση ήταν η περιεκτικότητα του οξυζενέ σε υπεροξείδιο;
4. Οι παρακάτω εξισώσεις είναι ισοσταθμισμένες, αλλά σε καθεμιά λείπει ο τύπος ενός καυσίμου. Βρες τον.
   α) $\text{X} + 2\text{O}_2 \rightarrow \text{CO}_2 + 2\text{H}_2\text{O}$
   β) $2\text{Y} + 7\text{O}_2 \rightarrow 4\text{CO}_2 + 6\text{H}_2\text{O}$
   γ) $\text{Z} + 3\text{O}_2 \rightarrow 2\text{CO}_2 + 3\text{H}_2\text{O}$
5. Το υγραέριο στα γκαζάκια του κάμπινγκ είναι κυρίως βουτάνιο, $\text{C}_4\text{H}_{10}$. Με αρκετό οξυγόνο καίγεται σε διοξείδιο του άνθρακα και νερό: $\text{C}_4\text{H}_{10} + \text{O}_2 \rightarrow \text{CO}_2 + \text{H}_2\text{O}$.
   α) Δείξε ότι ο συντελεστής του βουτανίου δεν μπορεί να είναι $1$.
   β) Ισοστάθμισε την εξίσωση. Γράψε τους συντελεστές με τη σειρά.
   γ) Το προπάνιο, $\text{C}_3\text{H}_8$, καίγεται με τον ίδιο τρόπο. Μπορεί στη δική του εξίσωση ο συντελεστής του καυσίμου να είναι $1$;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-b/chemistry/chemical-reactions-equations
