# Ο ατμοσφαιρικός αέρας

> Από τι αποτελείται ο αέρας, τι κάνουν το οξυγόνο και το CO₂, και από πού έρχεται η ρύπανσή του.

Χημεία, Β΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-b/chemistry/atmospheric-air

## Τι θα μάθεις

- Να ξέρεις τη σύσταση του ατμοσφαιρικού αέρα και να εξηγείς γιατί είναι μείγμα.
- Να περιγράφεις τι κάνουν το οξυγόνο και το διοξείδιο του άνθρακα, και πώς ανιχνεύεται το καθένα.
- Να συνδέεις τους κύριους ρύπους του αέρα με τις πηγές και τις επιπτώσεις τους.

## Από τι είναι φτιαγμένος ο αέρας

Ο αέρας δεν φαίνεται, δεν μυρίζει και δεν έχει χρώμα, κι όμως είναι ύλη: έχει μάζα και πιάνει χώρο. Ένα κυβικό μέτρο αέρα στο επίπεδο της θάλασσας ζυγίζει περίπου $1{,}2$ kg.

Ο ξηρός αέρας, χωρίς τους υδρατμούς, έχει περίπου αυτή τη σύσταση κατ' όγκο:

| Συστατικό                             | Τύπος         | Ποσοστό κατ' όγκο  |
| ------------------------------------- | ------------- | ------------------ |
| άζωτο                                 | $\text{N}_2$  | περίπου $78\%$     |
| οξυγόνο                               | $\text{O}_2$  | περίπου $21\%$     |
| αργό (ευγενές αέριο)                  | $\text{Ar}$   | περίπου $0{,}9\%$  |
| διοξείδιο του άνθρακα                 | $\text{CO}_2$ | περίπου $0{,}04\%$ |
| άλλα ευγενή αέρια, όπως νέον και ήλιο |               | ίχνη               |

Σε αυτά προστίθενται οι **υδρατμοί**, που αλλάζουν πολύ από μέρα σε μέρα και από τόπο σε τόπο.

> **Κλειδί**
>
> Ο αέρας είναι **μείγμα**, όχι χημική ένωση.
>
> - Η σύστασή του **αλλάζει**: πιο πολλοί υδρατμοί μια βροχερή μέρα, πιο πολύ $\text{CO}_2$ σε μια κλειστή αίθουσα γεμάτη κόσμο. Μια ένωση, όπως είδες στις προηγούμενες ενότητες, έχει πάντα την ίδια αναλογία.
> - Κάθε συστατικό **κρατά τις ιδιότητές του**: το οξυγόνο του αέρα συντηρεί την καύση όπως και το καθαρό οξυγόνο, μόνο πιο αργά, γιατί είναι αραιωμένο.
> - Τα συστατικά **ξεχωρίζουν με φυσικές μεθόδους**. Στη βιομηχανία ψύχουν τον αέρα σε περίπου $-200\ ^\circ$C μέχρι να υγροποιηθεί, και μετά τον αποστάζουν: κάθε αέριο βράζει σε άλλη θερμοκρασία.

## Το οξυγόνο

Το οξυγόνο είναι άχρωμο και άοσμο αέριο. Χωρίς αυτό δεν γίνεται:

- **καύση**: ένα κερί κάτω από ένα ανάποδο ποτήρι σβήνει όταν καταναλωθεί το οξυγόνο,
- **αναπνοή**: τα κύτταρά μας «καίνε» τη γλυκόζη με οξυγόνο για να πάρουν ενέργεια,
- **σκούριασμα** του σιδήρου και πολλές άλλες αργές οξειδώσεις.

Το οξυγόνο του αέρα το αναπληρώνουν τα φυτά και τα φύκια με τη **φωτοσύνθεση**. Ανιχνεύεται εύκολα: ένα ξυλάκι που μόλις έσβησε και αχνοκαίει **ξαναπαίρνει φλόγα** μέσα σε καθαρό οξυγόνο.

## Το διοξείδιο του άνθρακα

Το $\text{CO}_2$ παράγεται από την **αναπνοή** όλων των ζωντανών οργανισμών και από κάθε **καύση** ουσιών που περιέχουν άνθρακα: ξύλο, κάρβουνο, πετρέλαιο, φυσικό αέριο. Το απορροφούν τα φυτά με τη φωτοσύνθεση.

- **Δεν συντηρεί την καύση**: γι' αυτό υπάρχουν πυροσβεστήρες διοξειδίου του άνθρακα.
- Είναι **βαρύτερο από τον αέρα** και μαζεύεται σε χαμηλά σημεία, όπως σε κελάρια όπου ζυμώνεται μούστος.
- Ανιχνεύεται με το **ασβεστόνερο**: αν περάσει μέσα του, το διαυγές ασβεστόνερο **θολώνει**.
- Διαλύεται στο νερό υπό πίεση: είναι οι φυσαλίδες των αναψυκτικών.

Το $\text{CO}_2$ είναι από τα αέρια που κρατούν τη θερμότητα της Γης, στο **φαινόμενο του θερμοκηπίου**. Πριν από τη βιομηχανική εποχή ήταν περίπου $280$ μόρια σε κάθε εκατομμύριο μόρια αέρα ($280$ ppm). Το $2024$ η μέση τιμή στον πλανήτη ήταν περίπου $423$ ppm (NOAA), κυρίως εξαιτίας της καύσης ορυκτών καυσίμων.

## Η ρύπανση του αέρα

**Ρύπος** είναι μια ουσία που βρίσκεται στον αέρα σε ποσότητα που βλάπτει τον άνθρωπο, τα ζώα, τα φυτά ή τα υλικά. Οι περισσότεροι βγαίνουν από **καύσεις**.

| Ρύπος                               | Από πού κυρίως                              | Τι προκαλεί                                          |
| ----------------------------------- | ------------------------------------------- | ---------------------------------------------------- |
| μονοξείδιο του άνθρακα, $\text{CO}$ | **ατελής** καύση, με λίγο οξυγόνο           | δηλητηριώδες: εμποδίζει το αίμα να μεταφέρει οξυγόνο |
| διοξείδιο του θείου, $\text{SO}_2$  | καύσιμα με θείο, όπως λιγνίτης και μαζούτ   | ερεθίζει τους πνεύμονες, όξινη βροχή                 |
| οξείδια του αζώτου                  | μηχανές αυτοκινήτων, εργοστάσια ηλεκτρισμού | όξινη βροχή, φωτοχημικό νέφος                        |
| αιωρούμενα σωματίδια                | πετρέλαιο κίνησης, τζάκια, βιομηχανία       | μπαίνουν βαθιά στους πνεύμονες                       |

> **Πρόσεχε**
>
> Το μονοξείδιο του άνθρακα **δεν φαίνεται και δεν μυρίζει**. Δεν καταλαβαίνεις ότι το αναπνέεις.
>
> Βγαίνει όταν κάτι καίγεται με λίγο οξυγόνο: μια σόμπα ή ένα μαγκάλι σε κλειστό δωμάτιο, ένα αυτοκίνητο αναμμένο σε κλειστό γκαράζ. Γι' αυτό τα μέρη όπου καίγεται κάτι πρέπει να αερίζονται, και γι' αυτό υπάρχουν ανιχνευτές μονοξειδίου.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Από πού βγαίνει;*

Η ρύπανση του αέρα είναι από τους μεγαλύτερους κινδύνους για την υγεία: ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας εκτιμά περίπου $7$ εκατομμύρια πρόωρους θανάτους τον χρόνο στον κόσμο, από τον αέρα έξω και μέσα στα σπίτια. Η Αθήνα έμαθε τη λέξη «νέφος» στα τέλη της δεκαετίας του $1970$. Ένα από τα πρώτα μέτρα ήταν ο **δακτύλιος** στο κέντρο, που καθιερώθηκε τον Νοέμβριο του $1982$. Αργότερα ήρθαν οι καταλύτες στα αυτοκίνητα, καύσιμα χωρίς μόλυβδο και θείο, το μετρό και φίλτρα στα εργοστάσια.

*Νέφος πάνω από την Αθήνα, όπως φαίνεται από την Ακρόπολη. Το καφετί πέπλο το σχηματίζουν ρύποι από καύσεις, που μένουν παγιδευμένοι στο λεκανοπέδιο όταν δεν φυσάει.*

> **Θυμήσου**
>
> - Ο αέρας είναι μείγμα: $78\%$ άζωτο, $21\%$ οξυγόνο, λίγο αργό, ίχνη $\text{CO}_2$.
> - Οξυγόνο: αναζωπυρώνει ένα ξυλάκι που αχνοκαίει.
> - Διοξείδιο του άνθρακα: σβήνει τη φλόγα και θολώνει το ασβεστόνερο.
> - Οι περισσότεροι ρύποι βγαίνουν από καύσεις.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Μια σχολική αίθουσα έχει όγκο 180 m³. Πόσα κυβικά μέτρα οξυγόνου περιέχει ο αέρας της;

1. Το οξυγόνο είναι περίπου το $21\%$ του αέρα κατ' όγκο.
2. $\frac{21}{100} \cdot 180 = 37{,}8 \text{ m}^3$
3. Σχεδόν τα τέσσερα πέμπτα της αίθουσας, περίπου $140$ m³, είναι άζωτο, ένα αέριο που αναπνέουμε και εκπνέουμε χωρίς να το χρησιμοποιήσουμε.

### Παράδειγμα 2: Έχεις δύο κλειστά βάζα με διάφανο αέριο. Το ένα έχει οξυγόνο και το άλλο διοξείδιο του άνθρακα. Πώς τα ξεχωρίζεις;

1. Και τα δύο είναι άχρωμα και άοσμα, οπότε δεν τα ξεχωρίζεις με τις αισθήσεις. Χρειάζεσαι μια ιδιότητα που τα κάνει να συμπεριφέρονται **αντίθετα**.
2. Βάζεις μέσα ένα ξυλάκι που μόλις έσβησε και αχνοκαίει. Στο οξυγόνο **ξαναπαίρνει φλόγα**. Στο διοξείδιο του άνθρακα **σβήνει** εντελώς.
3. Για επιβεβαίωση, ρίχνεις λίγο διαυγές ασβεστόνερο στο δεύτερο βάζο και το ανακινείς. Αν **θολώσει**, είναι διοξείδιο του άνθρακα.

### Παράδειγμα 3: Ένα αυτοκίνητο μένει αναμμένο σε κλειστό γκαράζ. Γιατί είναι πιο επικίνδυνο απ' ό,τι στον δρόμο;

1. Η μηχανή καίει βενζίνη με το οξυγόνο του αέρα. Στο κλειστό γκαράζ το οξυγόνο λιγοστεύει, γιατί δεν μπαίνει φρέσκος αέρας.
2. Με λίγο οξυγόνο η καύση γίνεται **ατελής**, και η εξάτμιση βγάζει πολύ περισσότερο **μονοξείδιο του άνθρακα**.
3. Το μονοξείδιο δεν διασκορπίζεται όπως στον δρόμο, οπότε η συγκέντρωσή του ανεβαίνει γρήγορα. Επειδή δεν μυρίζει, ο άνθρωπος μέσα δεν καταλαβαίνει τίποτα μέχρι να ζαλιστεί.
4. Το συμπέρασμα ισχύει για κάθε καύση: όπου καίγεται κάτι σε κλειστό χώρο, χρειάζεται **αερισμός**.

## Ερωτήσεις

1. Ποιο αέριο αποτελεί το μεγαλύτερο μέρος του αέρα;
   - Το άζωτο, περίπου $78\%$
   - Το οξυγόνο, περίπου $78\%$
   - Το $\text{CO}_2$, περίπου $21\%$
   - Οι υδρατμοί, περίπου $50\%$
2. Γιατί ο αέρας είναι μείγμα και όχι χημική ένωση;
   - Γιατί η σύστασή του δεν είναι σταθερή
   - Γιατί είναι αέριος και όχι στερεός ή υγρός
   - Γιατί δεν φαίνεται και δεν έχει μυρωδιά
   - Γιατί αποτελείται από πολλά άτομα οξυγόνου
3. Φυσάς με ένα καλαμάκι μέσα σε διαυγές ασβεστόνερο, και αυτό θολώνει. Τι δείχνει αυτό;
   - Ότι η ανάσα σου περιέχει διοξείδιο του άνθρακα
   - Ότι ο αέρας που εκπνέεις έχει πολύ οξυγόνο
   - Ότι οι υδρατμοί της ανάσας σου θόλωσαν το νερό
   - Ότι το ασβεστόνερο κρύωσε από τον αέρα της ανάσας
4. Γιατί χρησιμοποιείται διοξείδιο του άνθρακα σε πυροσβεστήρες;
   - Γιατί δεν συντηρεί την καύση και πνίγει τη φωτιά
   - Γιατί είναι υγρό και δροσίζει τη φωτιά σαν το νερό
   - Γιατί είναι ελαφρύτερο από τον αέρα και ανεβαίνει
   - Γιατί αντιδρά με τη φωτιά και τη μετατρέπει σε νερό
5. Γιατί το μονοξείδιο του άνθρακα είναι τόσο ύπουλο;
   - Γιατί δεν μυρίζει και κόβει το οξυγόνο του αίματος
   - Γιατί έχει έντονη μυρωδιά που σε κάνει να λιποθυμάς
   - Γιατί καίει το δέρμα όταν το ακουμπήσεις
   - Γιατί είναι το αέριο που κάνει την όξινη βροχή
6. Ποιος ρύπος βγαίνει κυρίως από την καύση λιγνίτη, και προκαλεί όξινη βροχή;
   - Το διοξείδιο του θείου
   - Το μονοξείδιο του άνθρακα
   - Το οξυγόνο της ατμόσφαιρας
   - Το άζωτο του αέρα, ως $\text{N}_2$
7. Το $\text{CO}_2$ του αέρα ανέβηκε από περίπου $280$ σε περίπου $423$ ppm. Ποια είναι η κύρια αιτία;
   - Η καύση άνθρακα, πετρελαίου και φυσικού αερίου
   - Η αναπνοή όλο και περισσότερων ανθρώπων στη Γη
   - Η φωτοσύνθεση των δασών και των φυκιών της θάλασσας
   - Τα αναψυκτικά και οι πυροσβεστήρες

## Ασκήσεις

1. Πώς ανιχνεύεις ότι ένα βάζο περιέχει καθαρό οξυγόνο;
2. Ένα δωμάτιο έχει διαστάσεις $5$ m, $4$ m και $3$ m. Πόσο ζυγίζει περίπου ο αέρας του, και πόσα κυβικά μέτρα από αυτόν είναι οξυγόνο;
3. Ένα καύσιμο, όπως ο λιγνίτης, περιέχει άνθρακα, υδρογόνο και λίγο θείο. Καίγεται σε έναν μεγάλο λέβητα, σε πολύ ψηλή θερμοκρασία.
   α) Με άφθονο αέρα, ποια αέρια βγαίνουν από τα τρία στοιχεία του καυσίμου;
   β) Ποιο από αυτά είναι ρύπος του πίνακα, και ποιος ακόμη ρύπος θα έβγαινε αν ο αέρας δεν έφτανε;
   γ) Ο σταθμός βάζει φίλτρα που κρατούν το $\text{SO}_2$ και τη στάχτη. Ποιος ρύπος του πίνακα μπορεί ακόμη να βγαίνει, παρότι το καύσιμο δεν έχει άζωτο;
4. Σε μια κλειστή συσκευή υπάρχουν $500$ mL αέρα και $2{,}00$ g χαλκός. Ζεσταίνεις τον χαλκό, που ενώνεται αργά με ένα συστατικό του αέρα και σκεπάζεται με μαύρο στρώμα. Όταν σταματήσει κάθε αλλαγή και η συσκευή ξαναγυρίσει στην αρχική θερμοκρασία, το αέριο που έμεινε είναι $395$ mL και ο χαλκός ζυγίζει $2{,}14$ g. Ένα λίτρο οξυγόνο ζυγίζει περίπου $1{,}33$ g.
   α) Ποιο συστατικό του αέρα αντέδρασε, και τι ποσοστό του αέρα κατ' όγκο ήταν;
   β) Συμφωνεί η αύξηση της μάζας του χαλκού με τον όγκο που χάθηκε;
   γ) Βάζεις ένα αναμμένο ξυλάκι στο αέριο που έμεινε, και σβήνει. Ένας συμμαθητής σου λέει ότι το αέριο είναι $\text{CO}_2$. Πώς τον διαψεύδεις, και τι είναι στην πραγματικότητα;
5. Μια σχολική αίθουσα έχει όγκο $200$ m³ και $25$ μαθητές, που εκπνέουν μαζί περίπου $0{,}5$ m³ $\text{CO}_2$ την ώρα. Από ένα ανοιχτό παράθυρο μπαίνουν $500$ m³ φρέσκου αέρα την ώρα, με $0{,}04\%$ $\text{CO}_2$, και βγαίνουν άλλα τόσα από την πόρτα. Ο αέρας της αίθουσας ανακατεύεται καλά, οπότε αυτός που βγαίνει έχει το ποσοστό $\text{CO}_2$ της αίθουσας.
   α) Μετά από αρκετή ώρα, το ποσοστό του $\text{CO}_2$ στην αίθουσα σταματά να αλλάζει. Σε ποια τιμή;
   β) Πόσος φρέσκος αέρας την ώρα χρειάζεται, για να σταθεροποιηθεί το $\text{CO}_2$ στο $0{,}1\%$;
   γ) Αν η αίθουσα ήταν διπλάσια, με τους ίδιους μαθητές και τον ίδιο αέρα από το παράθυρο, σε ποια τιμή θα σταματούσε;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-b/chemistry/atmospheric-air
