# Τροφή και θρεπτικές ουσίες

> Υδατάνθρακες, λίπη, πρωτεΐνες, βιταμίνες: τι χρειάζεται το σώμα και πόση ενέργεια.

Βιολογία, Β΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-b/biology/nutrition

## Τι θα μάθεις

- Να ονομάζεις τις ομάδες θρεπτικών ουσιών και τον ρόλο της καθεμιάς στο σώμα.
- Να υπολογίζεις την ενέργεια μιας τροφής σε kcal και kJ από τα γραμμάρια υδατανθράκων, λιπών και πρωτεϊνών.
- Να διαβάζεις μια ετικέτα τροφίμου και να κρίνεις αν μια διατροφή είναι ισορροπημένη.

## Δύο αριθμοί στην ίδια ετικέτα

Γύρνα ανάποδα μια σοκολάτα και διάβασε τον πίνακα διατροφικής αξίας. Στην
πρώτη γραμμή θα δεις κάτι σαν:

**Ενέργεια: 2 240 kJ / 535 kcal ανά 100 g**

Δύο αριθμοί για το ίδιο πράγμα. Και από κάτω: λιπαρά, υδατάνθρακες, σάκχαρα,
πρωτεΐνες, αλάτι. Σε λίγα λεπτά θα μπορείς να βρεις μόνος σου τον πρώτο
αριθμό από τους υπόλοιπους — και να καταλάβεις γιατί ένα κουταλάκι λάδι
«μετράει» περισσότερο από ένα κουταλάκι ζάχαρη.

Η τροφή κάνει για το σώμα **τρεις δουλειές**: δίνει **ενέργεια**, δίνει
**υλικά** για να χτίζει και να επισκευάζει τα κύτταρά του, και δίνει ουσίες
που **ρυθμίζουν** τις χημικές αντιδράσεις του.

## Οι θρεπτικές ουσίες

Οι **θρεπτικές ουσίες** είναι τα συστατικά της τροφής που χρησιμοποιεί το σώμα.
Χωρίζονται σε έξι ομάδες:

| Ομάδα              | Κύριος ρόλος                                         | Πού τη βρίσκεις                               |
| ------------------ | ---------------------------------------------------- | --------------------------------------------- |
| **Υδατάνθρακες**   | η κύρια και πιο γρήγορη πηγή ενέργειας               | ψωμί, ζυμαρικά, ρύζι, πατάτες, φρούτα, ζάχαρη |
| **Λίπη** (λιπίδια) | πυκνή αποθήκη ενέργειας, μόνωση, υλικό των μεμβρανών | λάδι, βούτυρο, ξηροί καρποί, λιπαρά ψάρια     |
| **Πρωτεΐνες**      | υλικό για ανάπτυξη και επισκευή, ένζυμα, αντισώματα  | κρέας, ψάρι, αυγά, γάλα, όσπρια               |
| **Βιταμίνες**      | ρυθμίζουν αντιδράσεις, σε πολύ μικρές ποσότητες      | φρούτα, λαχανικά, γαλακτοκομικά               |
| **Ανόργανα άλατα** | οστά, αίμα, νεύρα — πάλι σε μικρές ποσότητες         | γάλα, όσπρια, κρέας, αλάτι                    |
| **Νερό**           | το μέσο όπου γίνονται όλες οι αντιδράσεις            | νερό, αλλά και φρούτα, σούπες, φαγητό         |

Υπάρχει και κάτι που το σώμα **δεν** μπορεί να διασπάσει: οι **φυτικές ίνες**,
στα λαχανικά, στα όσπρια και στο ψωμί ολικής άλεσης. Δίνουν ελάχιστη ενέργεια,
και αυτή μόνο μέσω των βακτηρίων του εντέρου, αλλά κρατούν το έντερο σε κίνηση
και τρέφουν τα χρήσιμα βακτήριά του.

Οι πρώτες τρεις ομάδες χρειάζονται σε **γραμμάρια** και λέγονται
**μακροθρεπτικά** συστατικά. Οι βιταμίνες και τα περισσότερα ανόργανα άλατα
χρειάζονται σε **χιλιοστά ή εκατομμυριοστά του γραμμαρίου** τη μέρα — αλλά
χωρίς αυτά το σώμα αρρωσταίνει.

Σχεδόν καμία τροφή δεν είναι «καθαρή». Το ψωμί έχει και πρωτεΐνη, το τυρί έχει
και λίπος και πρωτεΐνη. Όταν λέμε «το ρύζι είναι υδατάνθρακας», εννοούμε ότι
αυτό είναι το **κύριο** συστατικό του.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ποιο είναι το κύριο συστατικό;*

## Πόση ενέργεια δίνει η τροφή

Η ενέργεια μετριέται στη Φυσική σε **τζάουλ** (J). Στη διατροφή χρησιμοποιούμε
το **κιλοτζάουλ** (kJ), δηλαδή $1\,000$ J, και μια παλιότερη μονάδα που δεν
λέει να φύγει, τη **χιλιοθερμίδα** (kcal):

$$
1 \; \text{kcal} \approx 4{,}2 \; \text{kJ}
$$

Όταν στην καθημερινή γλώσσα λέμε «αυτό έχει 200 θερμίδες», εννοούμε
**200 kcal**. Η λέξη είναι λάθος κατά χίλια, αλλά έχει επικρατήσει.

Κάθε μακροθρεπτικό δίνει διαφορετική ποσότητα ενέργειας ανά γραμμάριο:

| Θρεπτική ουσία | Ενέργεια ανά γραμμάριο           |
| -------------- | -------------------------------- |
| Υδατάνθρακες   | περίπου $4$ kcal, δηλαδή $17$ kJ |
| Πρωτεΐνες      | περίπου $4$ kcal, δηλαδή $17$ kJ |
| Λίπη           | περίπου $9$ kcal, δηλαδή $37$ kJ |

Τα λίπη δίνουν **πάνω από διπλάσια** ενέργεια ανά γραμμάριο. Γι' αυτό το σώμα
αποθηκεύει την περίσσεια ενέργεια ως λίπος: είναι η πιο «συμπυκνωμένη» αποθήκη.
Οι βιταμίνες, τα ανόργανα άλατα και το νερό δεν δίνουν καθόλου ενέργεια.

Πόση χρειάζεσαι; Εξαρτάται από την ηλικία, το φύλο, το μέγεθος και το πόσο
κινείσαι. Για έναν έφηβο οι συνηθισμένες εκτιμήσεις είναι περίπου
**2 000 έως 3 000 kcal** τη μέρα. Το μεγαλύτερο μέρος δεν πάει στο τρέξιμο:
πάει στο να λειτουργούν η καρδιά, ο εγκέφαλος, οι νεφροί και η θερμοκρασία
ακόμα κι όταν κοιμάσαι — αυτό λέγεται **βασικός μεταβολισμός**. Στην εφηβεία
προστίθεται και η **ανάπτυξη**.

> **Κλειδί**
>
> Η ενέργεια μιας τροφής υπολογίζεται από τα γραμμάρια των τριών
> μακροθρεπτικών:
>
> **kcal = 4 × (g υδατανθράκων) + 4 × (g πρωτεϊνών) + 9 × (g λιπών)**
>
> Για να το κάνεις kJ, πολλαπλασίασε το αποτέλεσμα με $4{,}2$.

## Βιταμίνες και ανόργανα άλατα

Χρειάζονται σε ελάχιστες ποσότητες, αλλά η έλλειψή τους φαίνεται. Πολλά από
αυτά τα ανακαλύψαμε ακριβώς έτσι: από ανθρώπους που αρρώσταιναν επειδή τους
έλειπαν.

- **Βιταμίνη C**: για το κολλαγόνο, την «κόλλα» των ιστών. Φρούτα, πιπεριές,
  μαϊντανός.
- **Βιταμίνη D**: για να κρατούν τα οστά το ασβέστιο. Το δέρμα τη φτιάχνει μόνο
  του στον ήλιο· υπάρχει και στα λιπαρά ψάρια και στα αυγά.
- **Βιταμίνη A**: για την όραση στο αμυδρό φως. Καρότα, σπανάκι, συκώτι.
- **Σίδηρος**: στην αιμοσφαιρίνη, που μεταφέρει το οξυγόνο. Κρέας, όσπρια,
  πράσινα φυλλώδη.
- **Ασβέστιο**: στα οστά και στα δόντια. Γάλα, τυρί, γιαούρτι.
- **Ιώδιο**: για τις ορμόνες του θυρεοειδούς αδένα. Ψάρια, ιωδιούχο αλάτι.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Τι λείπει;*

## Ισορροπημένη διατροφή

Καμία τροφή δεν έχει όλα όσα χρειάζεσαι. Γι' αυτό η βασική συμβουλή των
επιστημόνων είναι η **ποικιλία**. Ως οδηγός, οι διεθνείς συστάσεις λένε ότι
από την ενέργεια της ημέρας:

- περίπου το **μισό** (45 έως 60%) να έρχεται από υδατάνθρακες, κυρίως
  σύνθετους, όπως ψωμί ολικής άλεσης, όσπρια, λαχανικά·
- περίπου το **ένα τέταρτο με ένα τρίτο** (20 έως 35%) από λίπη·
- το υπόλοιπο, περίπου 10 έως 20%, από πρωτεΐνες.

Η **ζάχαρη** που προστίθεται στα τρόφιμα και στα αναψυκτικά καλό είναι να
μένει κάτω από το 10% της ενέργειας. Και το **νερό** δεν μπαίνει σε ποσοστά,
αλλά λείπει πρώτο: ένας έφηβος χρειάζεται περίπου δύο με δυόμισι λίτρα
την ημέρα, από ποτά και τροφές μαζί.

Η **μεσογειακή διατροφή** — λαχανικά, όσπρια, φρούτα, ψωμί, ελαιόλαδο, ψάρι,
λίγο κόκκινο κρέας — είναι από τις πιο μελετημένες διατροφές στον κόσμο, και
οι μελέτες τη συνδέουν με καλύτερη υγεία της καρδιάς.

*Λαχανικά, φρούτα, ξηροί καρποί και ψωμί. Καμία από αυτές τις τροφές δεν φτάνει μόνη της· μαζί δίνουν υδατάνθρακες, λίπη, πρωτεΐνες, βιταμίνες, άλατα και φυτικές ίνες. Αυτό σημαίνει ποικιλία στο πιάτο.*

> **Πρόσεχε**
>
> «Τα λίπη κάνουν κακό, άρα όσο λιγότερα τόσο καλύτερα.» **Λάθος.**
>
> Το σώμα χρειάζεται λίπη: για τις μεμβράνες κάθε κυττάρου, για τον εγκέφαλο,
> και για να απορροφήσει τις βιταμίνες **A, D, E και K**, που διαλύονται μόνο σε
> λίπος. Κάποια λιπαρά οξέα, όπως ένα από τα ωμέγα-3, δεν μπορεί να τα φτιάξει
> καθόλου· πρέπει να έρθουν από την τροφή, για παράδειγμα από καρύδια και ψάρια.
>
> Αυτό που μετράει είναι **το είδος** και **η ποσότητα**. Το ελαιόλαδο και τα
> λιπαρά ψάρια έχουν θέση σε κάθε ισορροπημένη διατροφή· τα πολλά
> τηγανητά και τα βιομηχανικά γλυκά όχι.

> **Θυμήσου**
>
> - Έξι ομάδες: **υδατάνθρακες**, **λίπη**, **πρωτεΐνες**, **βιταμίνες**,
>   **ανόργανα άλατα**, **νερό** — και οι φυτικές ίνες.
> - Ενέργεια ανά γραμμάριο: υδατάνθρακες και πρωτεΐνες περίπου **4 kcal**, λίπη
>   περίπου **9 kcal**.
> - $1$ kcal $\approx 4{,}2$ kJ. Οι «θερμίδες» της καθημερινής γλώσσας είναι
>   kcal.
> - Βιταμίνες και άλατα δεν δίνουν ενέργεια, αλλά η έλλειψή τους φέρνει
>   αρρώστιες.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Ένα σακουλάκι πατατάκια 30 g έχει 15 g υδατάνθρακες, 10 g λίπη και 2 g πρωτεΐνες. Πόση ενέργεια δίνει;

1. Υπολογίζεις κάθε μακροθρεπτικό χωριστά:
   $$
   15 \times 4 = 60 \qquad 10 \times 9 = 90 \qquad 2 \times 4 = 8
   $$
2. Τα προσθέτεις:
   $$
   60 + 90 + 8 = 158 \; \text{kcal}
   $$
3. Σε κιλοτζάουλ:
   $$
   158 \times 4{,}2 \approx 664 \; \text{kJ}
   $$
4. **Πρόσεξε:** τα λίπη είναι λιγότερα σε γραμμάρια από τους υδατάνθρακες, αλλά
   δίνουν τη μεγαλύτερη ενέργεια — $90$ από τις $158$ kcal, πάνω από τη μισή.

### Παράδειγμα 2: Μια ετικέτα δημητριακών γράφει μόνο «1 600 kJ ανά 100 g». Η μερίδα σου είναι 40 g. Πόσες kcal τρως;

1. Πρώτα μετατρέπεις σε kcal, διαιρώντας με $4{,}2$:
   $$
   1600 \div 4{,}2 \approx 381 \; \text{kcal}
   $$
   Αυτά είναι ανά $100$ g.
2. Η μερίδα είναι $40$ g, δηλαδή τα $0{,}4$ των $100$ g:
   $$
   381 \times 0{,}4 \approx 152 \; \text{kcal}
   $$
3. **Έλεγχος λογικής:** τα kJ είναι πάντα ο μεγαλύτερος αριθμός, περίπου
   τετραπλάσιος. Αν σου έβγαινε kcal μεγαλύτερο από τα kJ, θα είχες
   πολλαπλασιάσει αντί να διαιρέσεις.

### Παράδειγμα 3: Ένα γεύμα γρήγορου φαγητού δίνει 800 kcal και έχει 40 g λίπη. Τι ποσοστό της ενέργειάς του έρχεται από λίπος;

1. Η ενέργεια από το λίπος:
   $$
   40 \times 9 = 360 \; \text{kcal}
   $$
2. Το ποσοστό:
   $$
   \frac{360}{800} \times 100 = 45\%
   $$
3. **Η κρίση.** Η σύσταση για ολόκληρη την ημέρα είναι 20 έως 35%. Ένα γεύμα
   στο 45% δεν είναι «απαγορευμένο», αλλά σημαίνει ότι τα υπόλοιπα γεύματα της
   μέρας πρέπει να ισορροπήσουν, με περισσότερα λαχανικά, όσπρια και
   δημητριακά. Η ισορροπία κρίνεται στο σύνολο, όχι σε ένα πιάτο.

## Ερωτήσεις

1. Ποια ομάδα θρεπτικών ουσιών είναι η κύρια και πιο γρήγορη πηγή ενέργειας για το σώμα;
   - Οι υδατάνθρακες
   - Οι πρωτεΐνες
   - Οι βιταμίνες
   - Το νερό
2. Πόση ενέργεια δίνει περίπου $1$ g λίπους;
   - $9$ kcal
   - $4$ kcal
   - $37$ kcal
   - $0$ kcal
3. Ένα γιαούρτι δίνει $150$ kcal. Πόσα kJ είναι αυτά, περίπου;
   - $630$ kJ
   - $36$ kJ
   - $150\,000$ kJ
   - $150$ kJ
4. Ένα μπισκότο έχει $10$ g υδατάνθρακες, $5$ g λίπη και $1$ g πρωτεΐνη. Πόση ενέργεια δίνει;
   - $89$ kcal
   - $64$ kcal
   - $16$ kcal
   - $144$ kcal
5. Ένας έφηβος ψηλώνει $8$ cm σε έναν χρόνο. Ποια θρεπτική ουσία χρειάζεται κυρίως ως **υλικό** για τους νέους ιστούς;
   - Πρωτεΐνες
   - Υδατάνθρακες
   - Φυτικές ίνες
   - Βιταμίνη C
6. Ένας φίλος κόβει κάθε λίπος από τη διατροφή του, ακόμα και το λάδι. Ποιος κίνδυνος υπάρχει;
   - Να μην απορροφά καλά τις βιταμίνες A, D, E και K
   - Κανένας, το λίπος δεν χρειάζεται στο σώμα
   - Να πάθει σκορβούτο
   - Να πάρει περισσότερη ενέργεια από όση χρειάζεται
7. Ποιο ανόργανο στοιχείο χρειάζεται για να φτιαχτεί η αιμοσφαιρίνη, που μεταφέρει το οξυγόνο;
   - Ο σίδηρος
   - Το ασβέστιο
   - Το ιώδιο
   - Το νάτριο
8. Δύο ποτά των $330$ mL: το Α έχει $35$ g ζάχαρη, το Β $0$ g ζάχαρη και γλυκαντικό χωρίς ενέργεια. Πόση περισσότερη ενέργεια δίνει το Α;
   - Περίπου $140$ kcal
   - Περίπου $35$ kcal
   - Περίπου $315$ kcal
   - Καμία, και τα δύο είναι απλώς ποτά
9. Οι φυτικές ίνες δίνουν ελάχιστη ενέργεια. Γιατί τις συστήνουν παρ' όλα αυτά;
   - Γιατί κρατούν το έντερο σε κίνηση και τρέφουν τα χρήσιμα βακτήριά του
   - Γιατί είναι η κύρια πηγή βιταμινών στα φρούτα και στα λαχανικά
   - Γιατί διασπώνται στο στομάχι σε αμινοξέα, το υλικό των πρωτεϊνών
   - Γιατί χτίζουν τους μύες και επισκευάζουν τους ιστούς μετά την άσκηση
10. Κάποιος λέει: «Το ελαιόλαδο έχει μηδέν υδατάνθρακες, άρα μηδέν θερμίδες.» Πού είναι το λάθος;
   - Είναι σχεδόν όλο λίπος, και το λίπος δίνει πολλή ενέργεια
   - Δεν υπάρχει λάθος, ενέργεια δίνουν μόνο οι υδατάνθρακες
   - Το ελαιόλαδο έχει στην πραγματικότητα πολλούς υδατάνθρακες
   - Οι θερμίδες του ελαιολάδου φεύγουν όταν το ζεστάνεις

## Ασκήσεις

1. Ποιες τρεις ομάδες θρεπτικών ουσιών δίνουν ενέργεια στο σώμα;
2. Ένα γεύμα δίνει $2\,100$ kJ. Πόσες kcal είναι αυτές; Χρησιμοποίησε $1$ kcal $\approx 4{,}2$ kJ.
3. Ένα τοστ έχει $40$ g υδατάνθρακες, $12$ g λίπη και $20$ g πρωτεΐνες. Πόση ενέργεια δίνει σε kcal;
4. Πόσα γραμμάρια λίπους δίνουν την ίδια ενέργεια με $45$ g ζάχαρης;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-b/biology/nutrition
