# Ενέργεια και κύκλοι της ύλης

> Η ενέργεια περνάει και φεύγει· ο άνθρακας και το νερό γυρίζουν πίσω.

Βιολογία, Β΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-b/biology/energy-matter-cycles

## Τι θα μάθεις

- Να εξηγείς γιατί η ενέργεια ρέει μία φορά μέσα από το οικοσύστημα ενώ η ύλη ανακυκλώνεται.
- Να υπολογίζεις με τον κανόνα του 10% πόση ενέργεια φτάνει σε κάθε τροφικό επίπεδο.
- Να περιγράφεις τον κύκλο του άνθρακα και του νερού και τον ρόλο των ζωντανών οργανισμών σε αυτούς.

## Γιατί δεν υπάρχουν «υπερ-λιοντάρια»;

Ένα λιοντάρι τρώει ζέβρες. Γιατί δεν υπάρχει ένα ακόμη μεγαλύτερο αρπακτικό που να τρώει λιοντάρια — και ένα άλλο που να τρώει εκείνο;

Η απάντηση δεν έχει να κάνει με δόντια ή με ταχύτητα. Έχει να κάνει με **ενέργεια**. Σε κάθε σκαλοπάτι μιας τροφικής αλυσίδας χάνεται τόσο πολλή, ώστε μετά από τέσσερα ή πέντε σκαλιά δεν μένει σχεδόν τίποτα για να θρέψει κάποιον ακόμη.

*Ζέβρες βόσκουν στο Σερενγκέτι της Τανζανίας. Για να ζήσουν λίγα λιοντάρια χρειάζονται πολλές ζέβρες — και για τις ζέβρες, ακόμη περισσότερο χορτάρι.*

Σε αυτή την ενότητα θα δεις δύο κανόνες που φαίνονται αντίθετοι, αλλά ισχύουν μαζί: η **ενέργεια** περνά από το οικοσύστημα μία φορά και φεύγει, ενώ η **ύλη** γυρίζει ξανά και ξανά.

## Η ενέργεια κυλά προς μία κατεύθυνση

Στο οικοσύστημα γνώρισες τους παραγωγούς, τους καταναλωτές και τους αποικοδομητές. Ας ακολουθήσουμε τώρα την ενέργεια.

1. Το **φως του ήλιου** πέφτει στα φύλλα. Μόνο ένα πολύ μικρό μέρος του — περίπου $1\%$ — αποθηκεύεται με τη φωτοσύνθεση ως χημική ενέργεια στη γλυκόζη.
2. Ένα φυτοφάγο τρώει το φυτό. Δεν παίρνει όμως όλη την ενέργεια που έφτιαξε το φυτό.
3. Ένα σαρκοφάγο τρώει το φυτοφάγο. Ξανά, παίρνει μόνο ένα μικρό μέρος.

Πού πάει η ενέργεια που «χάνεται» σε κάθε βήμα;

- Το μεγαλύτερο μέρος το **καίει ο ίδιος ο οργανισμός** με την **κυτταρική αναπνοή**, για να ζήσει, να κινηθεί, να ζεσταθεί. Αυτή η ενέργεια καταλήγει ως **θερμότητα** στο περιβάλλον.
- Ένα μέρος δεν τρώγεται ποτέ: ρίζες, κόκαλα, φτερά, ξύλο.
- Ένα μέρος δεν χωνεύεται και φεύγει με τα περιττώματα — και το παίρνουν οι αποικοδομητές.

Αυτό που μένει και γίνεται σώμα του οργανισμού, διαθέσιμο για το επόμενο επίπεδο, είναι κατά μέσο όρο γύρω στο **$10\%$**. Αυτός είναι ο **κανόνας του $10\%$**. Στην πραγματικότητα το ποσοστό κυμαίνεται περίπου από $5\%$ ως $20\%$, αλλά το $10\%$ είναι καλή πρώτη εκτίμηση.

Αν ζωγραφίσεις την ενέργεια κάθε επιπέδου ως ένα οριζόντιο κουτί, το ένα πάνω στο άλλο, παίρνεις μια **πυραμίδα ενέργειας**: φαρδιά βάση από παραγωγούς, όλο και στενότερα σκαλιά προς τα πάνω.

> **Κλειδί**
>
> Η ενέργεια **δεν ανακυκλώνεται**. Μπαίνει ως φως, περνά από επίπεδο σε επίπεδο χάνοντας περίπου το $90\%$ σε κάθε βήμα, και φεύγει ως θερμότητα.
>
> Γι' αυτό κάθε οικοσύστημα χρειάζεται **συνεχή** τροφοδοσία από τον ήλιο. Και γι' αυτό οι τροφικές αλυσίδες σπάνια έχουν πάνω από τέσσερα ή πέντε επίπεδα: στην κορυφή δεν μένει αρκετή ενέργεια για άλλον.

> **Πρόσεχε**
>
> Ο κανόνας του $10\%$ **δεν** σημαίνει ότι ένα ζώο τρώει το $10\%$ της τροφής του ή ότι χάνεται το $10\%$.
>
> Σημαίνει ότι από την ενέργεια ενός επιπέδου, περίπου το $10\%$ **φτάνει** στο επόμενο. Τα υπόλοιπα $90\%$ είναι αυτά που χάνονται.
>
> Και μην μπερδεύεις τη διαδρομή της ενέργειας με την ύλη: η ενέργεια που έγινε θερμότητα **δεν** μπορεί να ξαναπιαστεί από τα φυτά. Τα φυτά χρειάζονται φως, όχι ζέστη.

## Η ύλη κάνει κύκλους

Η ύλη συμπεριφέρεται αλλιώς. Τα άτομα του άνθρακα, του οξυγόνου, του αζώτου και του υδρογόνου δεν φτιάχνονται και δεν χάνονται — απλώς αλλάζουν θέση. Περνούν από τον αέρα στα φυτά, από τα φυτά στα ζώα, από τα ζώα στο έδαφος και πάλι στον αέρα.

Οι **αποικοδομητές** είναι αυτοί που κλείνουν τον κύκλο: γυρίζουν τη νεκρή οργανική ύλη σε απλές ουσίες που μπορούν να ξαναχρησιμοποιηθούν.

### Ο κύκλος του άνθρακα

Ο άνθρακας είναι ο «σκελετός» κάθε οργανικής ουσίας: γλυκόζη, άμυλο, πρωτεΐνες, λίπη, DNA. Στον αέρα βρίσκεται ως **διοξείδιο του άνθρακα**, σε πολύ μικρή αναλογία — περίπου $0{,}04\%$.

- Η **φωτοσύνθεση** τον **αφαιρεί** από τον αέρα και τον βάζει στη γλυκόζη.
- Μέσω της τροφής περνά στους **καταναλωτές**.
- Η **κυτταρική αναπνοή** όλων των οργανισμών τον **επιστρέφει** στον αέρα ως CO₂.
- Όταν οι οργανισμοί πεθάνουν, οι **αποικοδομητές** τους διασπούν και, αναπνέοντας κι αυτοί, επιστρέφουν τον άνθρακα στον αέρα.

Υπάρχει και ένας «δρόμος παράκαμψης». Πριν από εκατομμύρια χρόνια, νεκρά φυτά και θαλάσσιοι οργανισμοί θάφτηκαν πριν προλάβουν να αποικοδομηθούν. Με τον καιρό, την πίεση και τη θερμοκρασία έγιναν **άνθρακας (κάρβουνο), πετρέλαιο και φυσικό αέριο** — τα **ορυκτά καύσιμα**. Όταν τα καίμε, ο άνθρακας που ήταν κλειδωμένος για εκατομμύρια χρόνια γυρίζει στον αέρα μέσα σε λίγα χρόνια. Γι' αυτό το CO₂ της ατμόσφαιρας αυξάνεται — θα το ξαναδείς στην επόμενη ενότητα.

*Απολιθώματα φυτών σε σκούρο πέτρωμα από παλιό ανθρακωρυχείο της Πενσυλβάνια, στις ΗΠΑ. Τα φύλλα θάφτηκαν πριν προλάβουν να αποικοδομηθούν, και ο άνθρακάς τους έμεινε κλειδωμένος στη γη.*

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ο κύκλος του άνθρακα*

*Διαδραστικό στη σελίδα: Προσθέτει ή αφαιρεί CO₂ από τον αέρα;*

### Ο κύκλος του νερού

Τον κύκλο του νερού τον ξέρεις από το Δημοτικό: **εξάτμιση** από τη θάλασσα, **συμπύκνωση** σε σύννεφα, **βροχή**, **απορροή** πίσω στη θάλασσα.

Αυτό που προσθέτει η βιολογία είναι ο ρόλος των οργανισμών:

- Τα φυτά απορροφούν νερό από το έδαφος και το επιστρέφουν στον αέρα με τη **διαπνοή**. Ένα μεγάλο δάσος στέλνει στην ατμόσφαιρα τόσο νερό, που επηρεάζει τις βροχές της περιοχής.
- Η **φωτοσύνθεση** χρησιμοποιεί νερό και η **αναπνοή** φτιάχνει νερό.
- Οι ρίζες και το έδαφος του δάσους συγκρατούν το νερό της βροχής σαν σφουγγάρι. Όταν ένα δάσος καεί, η βροχή κυλά γρήγορα στις πλαγιές και προκαλεί πλημμύρες και διάβρωση.

Και το **άζωτο**, που χρειάζεται για τις πρωτεΐνες, κάνει τον δικό του κύκλο, με τη βοήθεια ειδικών βακτηρίων του εδάφους. Θα τον δεις σε μεγαλύτερη τάξη.

> **Θυμήσου**
>
> - **Ενέργεια:** ήλιος → παραγωγοί → καταναλωτές → θερμότητα. Κυλά **μία φορά**, δεν ανακυκλώνεται.
> - **Κανόνας του $10\%$:** περίπου το $10\%$ της ενέργειας ενός επιπέδου περνά στο επόμενο.
> - **Ύλη:** κάνει **κύκλους**. Άνθρακας, νερό και άζωτο γυρίζουν ξανά και ξανά.
> - **Κύκλος του άνθρακα:** η φωτοσύνθεση αφαιρεί CO₂ από τον αέρα· η αναπνοή, η αποικοδόμηση και η καύση το επιστρέφουν.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Σε ένα λιβάδι, το χορτάρι αποθηκεύει 20.000 kJ τον χρόνο. Πόση ενέργεια φτάνει στο γεράκι της αλυσίδας «χορτάρι → ακρίδα → βάτραχος → φίδι → γεράκι»;

1. Με τον κανόνα του $10\%$, κάθε επίπεδο παίρνει το ένα δέκατο του προηγούμενου:
   | Επίπεδο  | Ενέργεια     |
   | -------- | ------------ |
   | χορτάρι  | $20\,000$ kJ |
   | ακρίδα   | $2\,000$ kJ  |
   | βάτραχος | $200$ kJ     |
   | φίδι     | $20$ kJ      |
   | γεράκι   | $2$ kJ       |
2. Από τα $20\,000$ kJ, στο γεράκι φτάνουν μόλις $2$ kJ, δηλαδή ένα στα δέκα χιλιάδες.
3. **Γι' αυτό τα γεράκια είναι λίγα** σε σύγκριση με τις ακρίδες, και γι' αυτό χρειάζονται μεγάλη περιοχή για να κυνηγήσουν.

   Και γι' αυτό δεν υπάρχει έκτος κρίκος που να τρώει γεράκια: θα έπαιρνε $0{,}2$ kJ — πολύ λίγο για να ζήσει.

### Παράδειγμα 2: Ένα χωράφι βγάζει σιτάρι με 10.000.000 kJ τον χρόνο. Ένας άνθρωπος χρειάζεται περίπου 1.000.000 kJ τον χρόνο. Πόσους ανθρώπους τρέφει το χωράφι αν τρώνε το σιτάρι, και πόσους αν ταΐσουν με αυτό ζώα και τρώνε το κρέας;

1. Αν οι άνθρωποι τρώνε **απευθείας** το σιτάρι, είναι καταναλωτές πρώτης τάξης:
   $$
   \frac{10\,000\,000}{1\,000\,000} = 10
   $$
   Τρέφει περίπου $10$ ανθρώπους.
2. Αν το σιτάρι γίνει ζωοτροφή, στο ζώο περνά περίπου το $10\%$:
   $$
   10\,000\,000 \times 0{,}1 = 1\,000\,000 \; \text{kJ}
   $$
3. Αυτή η ενέργεια φτάνει για περίπου **έναν** άνθρωπο, που είναι τώρα καταναλωτής δεύτερης τάξης.
4. **Συμπέρασμα:** κάθε σκαλί ψηλότερα στην αλυσίδα, η ίδια γη τρέφει περίπου δέκα φορές λιγότερους. Οι πραγματικοί αριθμοί διαφέρουν από ζώο σε ζώο — τα κοτόπουλα, για παράδειγμα, «χάνουν» λιγότερη ενέργεια από τα βοοειδή — αλλά η τάση ισχύει.

### Παράδειγμα 3: Ένα άτομο άνθρακα βγαίνει από την εξάτμιση ενός αυτοκινήτου. Πώς μπορεί να καταλήξει στον μυ του χεριού σου και μετά να ξαναβγεί στον αέρα;

1. Από την εξάτμιση βγαίνει ως **CO₂** στον αέρα. Πριν από εκατομμύρια χρόνια ήταν μέρος ενός οργανισμού που έγινε πετρέλαιο.
2. Ένα φυτό σιταριού το παίρνει από τα στόματα και με τη **φωτοσύνθεση** το βάζει σε γλυκόζη, και μετά σε άμυλο μέσα στον σπόρο.
3. Ο σπόρος γίνεται αλεύρι, το αλεύρι ψωμί. Τρως το ψωμί, το άμυλο χωνεύεται σε γλυκόζη και το αίμα τη μεταφέρει στα κύτταρα του μυ σου.
4. Εκεί, στα μιτοχόνδρια, η **κυτταρική αναπνοή** καίει τη γλυκόζη για να κινήσεις το χέρι. Ο άνθρακας γίνεται ξανά CO₂, φτάνει στους πνεύμονες με το αίμα και φεύγει με την **εκπνοή**.

   Ο κύκλος έκλεισε. Το ίδιο άτομο μπορεί αύριο να βρεθεί σε ένα φύλλο ελιάς.

## Ερωτήσεις

1. Ποια είναι η αρχική πηγή ενέργειας σχεδόν όλων των οικοσυστημάτων;
   - Το φως του ήλιου
   - Το χώμα
   - Οι αποικοδομητές
   - Το νερό
2. Τα φυτά μιας λίμνης αποθηκεύουν $50\,000$ kJ. Περίπου πόση ενέργεια περνά στους καταναλωτές πρώτης τάξης;
   - $5\,000$ kJ
   - $45\,000$ kJ
   - $500$ kJ
   - $50\,000$ kJ
3. Πού πηγαίνει το μεγαλύτερο μέρος της ενέργειας που «χάνεται» σε κάθε τροφικό επίπεδο;
   - Γίνεται θερμότητα, μέσω της κυτταρικής αναπνοής
   - Εξαφανίζεται τελείως από το οικοσύστημα
   - Γυρίζει πίσω στα φυτά και ξαναχρησιμοποιείται στη φωτοσύνθεση
   - Αποθηκεύεται στο έδαφος ως χημική ενέργεια
4. Ποια πρόταση είναι **σωστή**;
   - Η ύλη ανακυκλώνεται, ενώ η ενέργεια περνά μία φορά
   - Η ενέργεια ανακυκλώνεται, ενώ η ύλη περνά μία φορά
   - Και οι δύο ανακυκλώνονται
   - Καμία δεν ανακυκλώνεται
5. Ποια διαδικασία **αφαιρεί** διοξείδιο του άνθρακα από την ατμόσφαιρα;
   - Η φωτοσύνθεση
   - Η κυτταρική αναπνοή
   - Η καύση ξύλων
   - Η αποικοδόμηση
6. Από πού προέρχεται ο άνθρακας του πετρελαίου;
   - Από αρχαίους οργανισμούς που θάφτηκαν χωρίς να αποικοδομηθούν
   - Από ηφαίστεια που έβγαλαν λάβα και αέρια στον βυθό της αρχαίας θάλασσας
   - Από το νερό των ωκεανών, που το απορρόφησαν σιγά σιγά τα πετρώματα του βυθού
   - Φτιάχνεται συνεχώς στο υπέδαφος, όσο το αντλούμε, από πίεση και θερμότητα
7. Βρες το λάθος: «Η ενέργεια που χάνεται ως θερμότητα από τα ζώα την ξαναχρησιμοποιούν τα φυτά για τη φωτοσύνθεση».
   - Τα φυτά χρειάζονται φως, όχι θερμότητα· η ενέργεια δεν ανακυκλώνεται
   - Δεν υπάρχει λάθος: η θερμότητα είναι κι αυτή ενέργεια για τα φυτά
   - Τα ζώα δεν χάνουν ενέργεια ως θερμότητα, γιατί την κρατούν όλη στο σώμα
   - Τα φυτά δεν κάνουν φωτοσύνθεση· τρέφονται από το χώμα με τις ρίζες
8. Γιατί οι τροφικές αλυσίδες έχουν σπάνια πάνω από πέντε επίπεδα;
   - Σε κάθε επίπεδο χάνεται το $90\%$ της ενέργειας· στην κορυφή μένει λίγη
   - Τα μεγάλα αρπακτικά δεν έχουν αρκετά δόντια και νύχια για μεγαλύτερη λεία
   - Η ύλη τελειώνει μετά το πέμπτο επίπεδο, αφού δεν ανακυκλώνεται
   - Οι αποικοδομητές τρώνε τα ζώα της κορυφής πριν προλάβουν να αναπαραχθούν
9. Ένας πληθυσμός αλεπούδων (καταναλωτές δεύτερης τάξης) παίρνει $300$ kJ. Με τον κανόνα του $10\%$, πόση ενέργεια υπήρχε στους παραγωγούς της αλυσίδας;
   - $30\,000$ kJ
   - $3\,000$ kJ
   - $30$ kJ
   - $600$ kJ
10. Μετά από μια μεγάλη πυρκαγιά σε ορεινό δάσος, η πρώτη δυνατή βροχή προκαλεί πλημμύρα στο χωριό από κάτω. Ποια είναι η πιθανότερη εξήγηση;
   - Χωρίς ρίζες το έδαφος δεν συγκρατεί το νερό
   - Η φωτιά αύξησε την ποσότητα της βροχής
   - Η στάχτη μετατράπηκε σε νερό
   - Τα καμένα δέντρα άρχισαν να βγάζουν νερό με διαπνοή

## Ασκήσεις

1. Ποιοι οργανισμοί επιστρέφουν στον αέρα τον άνθρακα των νεκρών φύλλων;
2. Με ποια διαδικασία επιστρέφουν τα φυτά νερό από τα φύλλα τους στην ατμόσφαιρα;
3. Στην αλυσίδα «φυτοπλαγκτόν → ζωοπλαγκτόν → γαύρος → τόνος», το φυτοπλαγκτόν αποθηκεύει $80\,000$ kJ. Με τον κανόνα του $10\%$, πόση ενέργεια φτάνει στον τόνο;
4. Στην αλυσίδα «βελανιδιά → κάμπια → τσαλαπετεινός → γεράκι», πρέπει να φτάνουν στο γεράκι $300$ kJ. Χρησιμοποίησε τον κανόνα του $10\%$.
   α) Πόση ενέργεια πρέπει να αποθηκεύουν οι βελανιδιές;
   β) Οι βελανιδιές αποθηκεύουν περίπου το $1\%$ του φωτός που πέφτει στα φύλλα τους. Πόση ηλιακή ενέργεια πρέπει να πέφτει πάνω τους;
   γ) Αν το γεράκι έτρωγε απευθείας κάμπιες, πόση ενέργεια θα έπρεπε να αποθηκεύουν οι βελανιδιές για τα ίδια $300$ kJ;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-b/biology/energy-matter-cycles
