# Το οικοσύστημα

> Παραγωγοί, καταναλωτές, αποικοδομητές, και οι τροφικές αλυσίδες που τους δένουν.

Βιολογία, Β΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-b/biology/ecosystems

## Τι θα μάθεις

- Να περιγράφεις ένα οικοσύστημα με τους βιοτικούς και αβιοτικούς παράγοντές του.
- Να κατατάσσεις οργανισμούς σε παραγωγούς, καταναλωτές και αποικοδομητές.
- Να διαβάζεις τροφικές αλυσίδες και πλέγματα και να προβλέπεις τι γίνεται όταν λείψει ένας κρίκος.

## Γιατί το δάσος δεν θάβεται στα φύλλα του;

Κάθε φθινόπωρο, ένα δάσος οξιάς ρίχνει στο έδαφος τόνους φύλλα. Το ίδιο και την επόμενη χρονιά, και τη μεθεπόμενη. Αν τα φύλλα έμεναν εκεί, σε λίγους αιώνες τα δέντρα θα ήταν θαμμένα ως τη μέση.

Δεν γίνεται αυτό. Σκάψε λίγο κάτω από τα φρέσκα φύλλα και θα βρεις φύλλα μισοφαγωμένα, πιο κάτω μια σκούρα, μαλακή μάζα, και ακόμη πιο κάτω χώμα.

*Δάσος οξιάς στη Σκωτία το φθινόπωρο. Το έδαφος στρώνεται με φύλλα κάθε χρόνο — κι όμως, του χρόνου το στρώμα δεν θα είναι διπλάσιο.*

Κάποιοι τα «τρώνε». Και αυτοί οι κάποιοι είναι ένα από τα τρία γρανάζια κάθε **οικοσυστήματος**.

## Τι είναι οικοσύστημα

**Οικοσύστημα** είναι μια περιοχή μαζί με όλους τους οργανισμούς που ζουν εκεί και όλες τις σχέσεις τους — μεταξύ τους και με το περιβάλλον.

Ένα οικοσύστημα μπορεί να είναι ένα δάσος, μια λίμνη, ένα λιβάδι, ένας βράχος στην ακτή ή μια λακκούβα με νερό. Έχει δύο είδη συστατικών:

- **Αβιοτικοί παράγοντες**: τα μη ζωντανά — φως, θερμοκρασία, νερό, αέρας, έδαφος, αλατότητα.
- **Βιοτικοί παράγοντες**: οι ζωντανοί οργανισμοί και οι σχέσεις τους — ποιος τρώει ποιον, ποιος ανταγωνίζεται ποιον για χώρο ή τροφή.

Μερικές λέξεις που θα συναντήσεις:

- **Βιότοπος** είναι ο χώρος με τους αβιοτικούς του παράγοντες.
- **Πληθυσμός** είναι όλα τα άτομα **ενός είδους** σε μια περιοχή — όλα τα ελάφια ενός δάσους.
- **Βιοκοινότητα** είναι όλοι οι πληθυσμοί μαζί — ελάφια, οξιές, μύκητες, πουλιά, έντομα.

Οι αβιοτικοί παράγοντες αποφασίζουν ποιοι μπορούν να ζήσουν κάπου. Στις ψηλότερες κορυφές του Ολύμπου δεν φυτρώνουν δέντρα· το κρύο και ο άνεμος τα σταματούν πιο χαμηλά, γύρω στα $2500$ μέτρα.

## Τρεις ρόλοι

Όλοι οι οργανισμοί ενός οικοσυστήματος χρειάζονται **τροφή**: ύλη για να χτίσουν το σώμα τους και ενέργεια για να ζήσουν. Ανάλογα με το πώς την παίρνουν, παίζουν έναν από τρεις ρόλους.

### Παραγωγοί

Οι **παραγωγοί** φτιάχνουν μόνοι τους την τροφή τους με τη **φωτοσύνθεση** — είναι οι **αυτότροφοι** οργανισμοί. Στη στεριά είναι τα φυτά. Στη θάλασσα είναι κυρίως το **φυτοπλαγκτόν**, μικροσκοπικά φύκη και βακτήρια που επιπλέουν στο φωτισμένο νερό.

Χωρίς παραγωγούς δεν υπάρχει οικοσύστημα: αυτοί βάζουν την ενέργεια του ήλιου μέσα στον κόσμο των ζωντανών.

### Καταναλωτές

Οι **καταναλωτές** είναι **ετερότροφοι**: τρώνε άλλους οργανισμούς.

- **Καταναλωτές πρώτης τάξης** ή **φυτοφάγα**: τρώνε παραγωγούς — η κάμπια, το ελάφι, το ζωοπλαγκτόν.
- **Καταναλωτές δεύτερης τάξης**: τρώνε φυτοφάγα — ο καλόγερος που τρώει κάμπιες.
- **Καταναλωτές τρίτης τάξης**: τρώνε σαρκοφάγα — το ξεφτέρι που πιάνει τον καλόγερο.

Τα **παμφάγα**, όπως η αρκούδα, η αλεπού ή ο άνθρωπος, τρώνε και φυτά και ζώα, οπότε αλλάζουν τάξη ανάλογα με το τι έφαγαν εκείνη τη μέρα.

*Καλόγερος. Τρώει κάμπιες, αράχνες και σπόρους. Στην αλυσίδα «βελανιδιά → κάμπια → καλόγερος» είναι καταναλωτής δεύτερης τάξης.*

### Αποικοδομητές

Οι **αποικοδομητές** τρέφονται με **νεκρή οργανική ύλη**: πεσμένα φύλλα, νεκρά ζώα, περιττώματα. Είναι κυρίως **βακτήρια** και **μύκητες** — τα γνώρισες στους μικροοργανισμούς.

Διασπούν τις οργανικές ουσίες σε απλές **ανόργανες**: διοξείδιο του άνθρακα, νερό, ανόργανα άλατα. Αυτά τα άλατα τα ξαναπαίρνουν οι ρίζες των φυτών.

Αυτή είναι η απάντηση στο αίνιγμα του δάσους. Οι αποικοδομητές, μαζί με γαιοσκώληκες και μικρά αρθρόποδα που κομματιάζουν τα φύλλα, τα κάνουν ξανά χώμα και θρεπτικά συστατικά. Χωρίς αυτούς, τα φυτά θα έμεναν κάποια στιγμή χωρίς άλατα και ο κύκλος θα σταματούσε.

*Μανιτάρια σε σάπιο κορμό. Δεν έχουν χλωροφύλλη· τρέφονται με το νεκρό ξύλο. Τα νήματα του μύκητα απλώνονται μέσα στον κορμό και τον διασπούν σιγά σιγά· τα μανιτάρια είναι μόνο το κομμάτι που βγαίνει έξω.*

*Διαδραστικό στη σελίδα: Παραγωγός, καταναλωτής ή αποικοδομητής;*

## Τροφικές αλυσίδες και πλέγματα

Η **τροφική αλυσίδα** δείχνει ποιος τρώει ποιον, με βέλη:

**βελανιδιά → κάμπια → καλόγερος → ξεφτέρι**

Κάθε θέση στην αλυσίδα λέγεται **τροφικό επίπεδο**. Η αλυσίδα ξεκινά πάντα από έναν **παραγωγό**.

Στη θάλασσα μια αλυσίδα μπορεί να είναι:

**φυτοπλαγκτόν → ζωοπλαγκτόν → γαύρος → τόνος**

> **Πρόσεχε**
>
> Το βέλος **δεν** σημαίνει «τρώει». Σημαίνει «**τρώγεται από**» — ή, πιο σωστά, «η ενέργεια και η ύλη πηγαίνουν προς».
>
> Γι' αυτό γράφουμε **κάμπια → καλόγερος**, με το βέλος να δείχνει τον καλόγερο, και όχι ανάποδα. Το βέλος δείχνει πού πηγαίνει η τροφή: από το στομάχι της κάμπιας στο στομάχι του πουλιού.
>
> Αν το σκέφτεσαι ως «ποιος κυνηγά ποιον», θα βάζεις τα βέλη ανάποδα.

Στην πραγματικότητα τα ζώα σπάνια τρώνε ένα μόνο είδος. Ο καλόγερος τρώει κάμπιες, αλλά και αράχνες και σπόρους. Το ξεφτέρι πιάνει καλόγερους, αλλά και σπίνους. Όταν ενώνεις όλες τις αλυσίδες ενός οικοσυστήματος, παίρνεις ένα **τροφικό πλέγμα**.

Το πλέγμα κάνει το οικοσύστημα πιο ανθεκτικό. Αν μια χρονιά λείψουν οι κάμπιες, ο καλόγερος θα φάει περισσότερες αράχνες. Όσο περισσότερα είδη και συνδέσεις, τόσο πιο δύσκολα καταρρέει το σύνολο.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Βγάλε έναν κρίκο από το δάσος*

> **Κλειδί**
>
> Κάθε οικοσύστημα στέκεται σε **τρία γρανάζια**:
>
> - οι **παραγωγοί** φέρνουν μέσα την ενέργεια του ήλιου,
> - οι **καταναλωτές** τη μεταφέρουν από επίπεδο σε επίπεδο,
> - οι **αποικοδομητές** επιστρέφουν την ύλη στο έδαφος για να ξαναχρησιμοποιηθεί.
>
> Χωρίς παραγωγούς ή χωρίς αποικοδομητές, το σύστημα σταματά. Οι καταναλωτές είναι το μόνο γρανάζι που θα μπορούσε, θεωρητικά, να λείψει — όπως στο κλειστό μπουκάλι παρακάτω — αλλά χωρίς αυτούς το οικοσύστημα θα ήταν πολύ φτωχότερο.

> **Θυμήσου**
>
> - **Οικοσύστημα** = βιότοπος (αβιοτικοί παράγοντες) + βιοκοινότητα (βιοτικοί παράγοντες) + οι σχέσεις τους.
> - **Πληθυσμός** = τα άτομα ενός είδους. **Βιοκοινότητα** = όλοι οι πληθυσμοί μαζί.
> - **Παραγωγοί** (αυτότροφοι), **καταναλωτές** (ετερότροφοι, πρώτης, δεύτερης, τρίτης τάξης), **αποικοδομητές** (βακτήρια, μύκητες).
> - Τα βέλη δείχνουν **προς τον οργανισμό που τρώει**. Πολλές αλυσίδες μαζί κάνουν ένα **τροφικό πλέγμα**.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Σε ένα λιβάδι: το χορτάρι τρώγεται από κουνέλια και ακρίδες. Τις ακρίδες τις τρώνε σαύρες και σπίνοι. Τα κουνέλια και τις σαύρες τα τρώει η αλεπού. Γράψε τις αλυσίδες και βρες την τάξη της αλεπούς.

1. Ξεκίνα πάντα από τον παραγωγό, το χορτάρι, και ακολούθησε κάθε δρόμο:
   - χορτάρι → κουνέλι → αλεπού
   - χορτάρι → ακρίδα → σαύρα → αλεπού
   - χορτάρι → ακρίδα → σπίνος
2. Στην πρώτη αλυσίδα η αλεπού τρώει ένα φυτοφάγο. Εκεί είναι **καταναλωτής δεύτερης τάξης**.
3. Στη δεύτερη τρώει μια σαύρα, που είναι ήδη καταναλωτής δεύτερης τάξης. Εκεί η αλεπού είναι **καταναλωτής τρίτης τάξης**.
4. **Συμπέρασμα:** ο ίδιος οργανισμός μπορεί να βρίσκεται σε **διαφορετικά τροφικά επίπεδα** σε διαφορετικές αλυσίδες. Η τάξη δεν είναι ταυτότητα του ζώου· είναι θέση σε μια συγκεκριμένη αλυσίδα.

### Παράδειγμα 2: Σε ένα μεγάλο πάρκο εξαφανίστηκαν οι λύκοι. Τι έπαθαν τα ελάφια, τα δέντρα κατά μήκος των ποταμών και τα ίδια τα ποτάμια;

1. Η αλυσίδα: **ιτιές → ελάφια → λύκοι**. Χωρίς λύκους, τα ελάφια δεν έχουν θηρευτή.
2. Οι πληθυσμοί των ελαφιών **αυξάνονται**, και βόσκουν πολύ περισσότερο, κυρίως στις ανοιχτές όχθες των ποταμών.
3. Οι νεαρές **ιτιές** τρώγονται πριν μεγαλώσουν. Χωρίς ρίζες, οι όχθες διαβρώνονται, και τα πουλιά και οι κάστορες που ζούσαν εκεί λιγοστεύουν.
4. Κάτι τέτοιο καταγράφηκε στο πάρκο Γέλοουστοουν των ΗΠΑ, όπου οι λύκοι εξοντώθηκαν στις αρχές του 20ού αιώνα. Όταν επανήλθαν το 1995, τα ελάφια μειώθηκαν και σε αρκετά σημεία οι ιτιές ξαναμεγάλωσαν — αν και οι επιστήμονες συζητούν ακόμη πόσο από την αλλαγή οφείλεται στους λύκους και πόσο σε άλλους παράγοντες.

   **Το μάθημα:** η αλλαγή σε έναν κρίκο δεν μένει εκεί. Περνά σε όλο το πλέγμα, ακόμη και στους αβιοτικούς παράγοντες.

### Παράδειγμα 3: Ένα κλειστό γυάλινο μπουκάλι με χώμα, νερό, φυτά και σαλιγκάρια μπορεί να ζήσει χρόνια χωρίς να το ανοίξεις. Τι χρειάζεται από έξω, και ποιος οργανισμός δεν πρέπει να λείψει;

1. Μέσα στο μπουκάλι δεν μπαίνει ούτε τροφή ούτε αέρας. Τι μπορεί να περάσει το γυαλί; Μόνο το **φως** — και η θερμότητα.
2. Τα **φυτά** (παραγωγοί) με το φως φτιάχνουν τροφή και οξυγόνο. Τα σαλιγκάρια (καταναλωτές) τρώνε φύλλα και αναπνέουν.
3. Όμως τα φυτά θα χρειαστούν ξανά ανόργανα άλατα, και τα νεκρά φύλλα και τα περιττώματα θα συσσωρεύονται. Αυτό το πρόβλημα το λύνουν οι **αποικοδομητές** — βακτήρια και μύκητες του χώματος, αόρατοι αλλά απαραίτητοι.
4. **Συμπέρασμα:** από έξω χρειάζεται μόνο **φως**. Μέσα, δεν πρέπει να λείψουν οι παραγωγοί και οι αποικοδομητές. Χωρίς σαλιγκάρια το μπουκάλι θα επιβίωνε· χωρίς φως ή χωρίς αποικοδομητές, όχι.

## Ερωτήσεις

1. Ποιος από τους παρακάτω είναι **αβιοτικός** παράγοντας ενός οικοσυστήματος;
   - Η θερμοκρασία του νερού μιας λίμνης
   - Τα ψάρια της λίμνης
   - Τα βακτήρια του βυθού
   - Ο ανταγωνισμός των πουλιών για τροφή
2. Όλα τα αγριοκάτσικα (κρι-κρι) του Εθνικού Δρυμού Σαμαριάς αποτελούν...
   - έναν πληθυσμό
   - μια βιοκοινότητα
   - ένα οικοσύστημα
   - έναν βιότοπο
3. Γιατί ένα οικοσύστημα **δεν** μπορεί να υπάρξει χωρίς παραγωγούς;
   - Μόνο αυτοί φέρνουν την ενέργεια του ήλιου μέσα στην τροφή
   - Γιατί είναι οι πιο πολλοί οργανισμοί σε κάθε οικοσύστημα
   - Γιατί διασπούν τη νεκρή ύλη σε άλατα για το έδαφος
   - Γιατί είναι οι μεγαλύτεροι σε μέγεθος οργανισμοί του οικοσυστήματος
4. Ένα μανιτάρι φυτρώνει πάνω σε έναν σάπιο κορμό. Τι ρόλο παίζει στο οικοσύστημα;
   - Αποικοδομητής
   - Παραγωγός, γιατί φυτρώνει σαν φυτό
   - Καταναλωτής πρώτης τάξης
   - Καταναλωτής δεύτερης τάξης
5. Ποια γραφή τροφικής αλυσίδας είναι **σωστή**;
   - χορτάρι → ακρίδα → βάτραχος → φίδι
   - φίδι → βάτραχος → ακρίδα → χορτάρι
   - ακρίδα → χορτάρι → βάτραχος → φίδι
   - χορτάρι → βάτραχος → ακρίδα → φίδι
6. Στην αλυσίδα «φυτοπλαγκτόν → ζωοπλαγκτόν → γαύρος → τόνος», ο γαύρος είναι...
   - καταναλωτής δεύτερης τάξης
   - καταναλωτής πρώτης τάξης
   - παραγωγός
   - καταναλωτής τρίτης τάξης
7. Αν ξαφνικά χάνονταν όλοι οι αποικοδομητές από ένα δάσος, τι θα συνέβαινε σε λίγα χρόνια;
   - Η νεκρή ύλη θα συσσωρευόταν και τα φυτά θα έμεναν χωρίς άλατα
   - Τίποτα, γιατί οι αποικοδομητές είναι μικροσκοπικοί
   - Τα φυτά θα μεγάλωναν πιο γρήγορα, χωρίς μύκητες να τα αρρωσταίνουν
   - Τα φυτοφάγα θα έπαιρναν τη θέση τους
8. Σε ένα πλέγμα, η κουκουβάγια τρώει ποντίκια και σπίνους, και τα ποντίκια τρώνε σπόρους. Αν τα ποντίκια μειωθούν απότομα, τι είναι πιθανότερο;
   - Η κουκουβάγια θα στραφεί στους σπίνους και οι σπόροι θα αυξηθούν
   - Η κουκουβάγια θα εξαφανιστεί αμέσως από την πείνα, χωρίς ποντίκια να τρώει
   - Οι σπόροι θα λιγοστέψουν μαζί με τα ποντίκια που τους τρώνε
   - Οι σπίνοι θα αυξηθούν, αφού θα έχουν λιγότερους ανταγωνιστές
9. Βρες το λάθος: «Η αρκούδα είναι πάντα καταναλωτής τρίτης τάξης, γιατί είναι μεγάλο αρπακτικό».
   - Η αρκούδα είναι παμφάγο: τρώγοντας βατόμουρα είναι πρώτης τάξης
   - Δεν υπάρχει λάθος: η αρκούδα είναι πάντα στην κορυφή της αλυσίδας
   - Η αρκούδα είναι παραγωγός, γιατί τρέφεται κυρίως με φυτά και φρούτα
   - Η αρκούδα είναι αποικοδομητής, γιατί τρώει και πτώματα ζώων
10. Ποιο από τα δύο οικοσυστήματα θα αντέξει πιθανότατα καλύτερα την απώλεια ενός είδους εντόμου: ένα φυσικό δάσος με εκατοντάδες είδη, ή ένα χωράφι με μία μόνο καλλιέργεια;
   - Το δάσος, γιατί το πλέγμα του έχει πολλές εναλλακτικές διαδρομές τροφής
   - Το χωράφι, γιατί είναι πιο απλό και έχει λιγότερα είδη να χαθούν
   - Και τα δύο το ίδιο, αφού χάνεται μόνο ένα είδος εντόμου
   - Κανένα δεν επηρεάζεται, γιατί ένα έντομο είναι πολύ μικρό για να μετρά

## Ασκήσεις

1. Ποιος είναι ο παραγωγός στην αλυσίδα «φύκι → αχινός → σαργός»;
2. Πώς λέγονται μαζί όλοι οι πληθυσμοί φυτών, ζώων, μυκήτων και βακτηρίων μιας λίμνης;
3. Φτιάξε μια τροφική αλυσίδα τεσσάρων κρίκων με τα: αετός, φίδι, σπόροι, ποντίκι.
4. Σε ένα νησί, κουκουβάγιες τρέφονται με αρουραίους, και οι αρουραίοι τρώνε αυγά θαλασσοπουλιών. Αν χαθούν οι κουκουβάγιες, τι θα γίνει με τους αρουραίους και τι με τα θαλασσοπούλια;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-b/biology/ecosystems
