Το πεπτικό σύστημα

Ένα σάντουιτς δεν χωράει σε ένα κύτταρο

Τρως ένα σάντουιτς με ψωμί, τυρί και ντομάτα. Σε μερικές ώρες, μέρος του βρίσκεται μέσα στα κύτταρα των μυών σου, του εγκεφάλου σου, των μαλλιών σου.

Πώς έφτασε εκεί; Το ψωμί είναι κυρίως άμυλο, ένα τεράστιο μόριο από χιλιάδες μονάδες γλυκόζης δεμένες σε σειρά. Το τυρί έχει πρωτεΐνες και λίπη, κι αυτά μεγάλα μόρια. Τόσο μεγάλα μόρια δεν περνούν μέσα από το τοίχωμα του εντέρου, και δεν μπορούν να μπουν στο αίμα.

Πρέπει λοιπόν πρώτα να σπάσουν σε μικρά κομμάτια:

Αυτή η διάσπαση λέγεται πέψη, και γίνεται μέσα σε έναν σωλήνα που ξεκινά από το στόμα και τελειώνει στον πρωκτό: τον πεπτικό σωλήνα.

Δύο είδη πέψης

Η πέψη γίνεται με δύο τρόπους, που δουλεύουν μαζί:

• Μηχανική πέψη: η τροφή κόβεται, αλέθεται και ανακατεύεται. Τα δόντια, η γλώσσα και οι μύες του στομαχιού κάνουν αυτή τη δουλειά. Τα μόρια δεν αλλάζουν· απλώς τα κομμάτια μικραίνουν.
• Χημική πέψη: τα μεγάλα μόρια σπάνε σε μικρότερα με τη βοήθεια των ενζύμων.

Η μηχανική πέψη βοηθά τη χημική: όσο πιο μικρά τα κομμάτια, τόσο μεγαλύτερη η επιφάνεια όπου μπορούν να δουλέψουν τα ένζυμα.

Τα ένζυμα είναι πρωτεΐνες που επιταχύνουν τις χημικές αντιδράσεις χωρίς να καταναλώνονται. Τρία πράγματα να θυμάσαι γι' αυτά:

1. Είναι εξειδικευμένα: το ένζυμο που διασπά το άμυλο δεν αγγίζει τις πρωτεΐνες, όπως ένα κλειδί ανοίγει μόνο τη δική του κλειδαριά.
2. Δουλεύουν καλύτερα σε θερμοκρασία κοντά στους $37\;^\circ$C. Στο κρύο επιβραδύνονται· στη μεγάλη ζέστη καταστρέφονται.
3. Το καθένα έχει τη δική του ιδανική οξύτητα: άλλα θέλουν όξινο περιβάλλον, άλλα ουδέτερο.

Η διαδρομή, σταθμό σταθμό

Στον πεπτικό σωλήνα ρίχνουν τα υγρά τους και τρεις προσαρτημένοι αδένες, που η τροφή δεν περνά από μέσα τους: οι σιελογόνοι αδένες, το ήπαρ (συκώτι) και το πάγκρεας.

Η διαδρομή της τροφής

Διάλεξε έναν σταθμό. Ανάβει το όργανο και διαβάζεις τι γίνεται εκεί. Προχώρα με τη σειρά, από το στόμα ως το παχύ έντερο.

Διάλεξε σταθμό

ΣτόμαΟισοφάγοςΣτομάχιΛεπτό έντεροΠαχύ έντεροΌλος ο σωλήνας

Στόμα

Τα δόντια κόβουν και αλέθουν. Το σάλιο υγραίνει την τροφή και περιέχει αμυλάση, που αρχίζει να διασπά το άμυλο. Η γλώσσα πλάθει μια μπουκιά, τον βλωμό, και τη σπρώχνει προς τα πίσω.

Όργανο: στόμα

Δύο λεπτομέρειες αξίζουν προσοχή.

Γιατί το στομάχι δεν χωνεύει τον εαυτό του; Το τοίχωμά του είναι κι αυτό πρωτεΐνη, και το οξύ του είναι τόσο ισχυρό που αντιδρά ακόμα και με μερικά μέταλλα. Το προστατεύει ένα παχύ στρώμα βλέννας, και τα κύτταρα της επένδυσης αντικαθίστανται συνεχώς με καινούργια.

Η χολή δεν είναι ένζυμο. Φτιάχνεται στο ήπαρ, αποθηκεύεται στη χοληδόχο κύστη και χύνεται στο λεπτό έντερο. Σπάει το λίπος σε μικρά σταγονίδια, όπως το απορρυπαντικό στα πιάτα, ώστε τα ένζυμα του παγκρέατος, οι λιπάσες, να έχουν περισσότερη επιφάνεια να δουλέψουν.

Πού ξεκινά η χημική πέψη;

Διάλεξε ένα συστατικό του γεύματος και μετά έναν σταθμό. Πού αρχίζει να διασπάται χημικά;

Το συστατικό

Το άμυλο του ψωμιούΟι πρωτεΐνες του τυριούΤο λίπος του τυριούΤο νερό της ντομάταςΗ γλυκόζη ενός χυμού φρούτων

Ο σταθμός

ΣτόμαΣτομάχιΛεπτό έντεροΔεν χρειάζεται πέψη

Εδώ ξεκινάΣωστά. Η αμυλάση του σάλιου αρχίζει τη διάσπαση του αμύλου πριν καν καταπιείς. Η δουλειά τελειώνει στο λεπτό έντερο.

Απορρόφηση: το μυστικό είναι η επιφάνεια

Όταν τα μόρια γίνουν αρκετά μικρά, πρέπει να περάσουν από το εσωτερικό του εντέρου στο αίμα. Αυτό είναι η απορρόφηση, και γίνεται σχεδόν όλη στο λεπτό έντερο.

Το λεπτό έντερο είναι μακρύ — γύρω στα πέντε με έξι μέτρα στον ενήλικα — αλλά το μήκος δεν αρκεί. Το εσωτερικό του έχει πτυχές, οι πτυχές είναι σκεπασμένες με εκατομμύρια μικροσκοπικές προεξοχές σαν δάχτυλα, τις λάχνες, και τα κύτταρα των λαχνών έχουν κι αυτά μικρότερες προεξοχές, τις μικρολάχνες. Πτυχή πάνω σε πτυχή: η εσωτερική επιφάνεια φτάνει τις δεκάδες τετραγωνικά μέτρα, όσο το πάτωμα ενός μικρού δωματίου.

Κάθε λάχνη έχει:

• τοίχωμα ενός μόνο κυττάρου, ώστε τα μόρια να διανύουν ελάχιστη απόσταση·
• πυκνό δίκτυο τριχοειδών αγγείων, όπου περνούν η γλυκόζη και τα αμινοξέα·
• ένα μικρό λεμφαγγείο στο κέντρο, όπου περνά μεγάλο μέρος των λιπών.

Το αίμα από το έντερο πηγαίνει πρώτα στο ήπαρ, που ελέγχει τι έφτασε, αποθηκεύει μέρος της γλυκόζης και μετά στέλνει τα υπόλοιπα στο σώμα.

Ας το κάνουμε μαζί

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση