# Αρχαία Ελλάδα: Σπάρτη και Μακεδονία

> Δύο άλλοι τρόποι να είσαι Έλληνας, όπως τους κατέγραψαν οι αρχαίοι.

Αρχαία από μετάφραση, Β΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-b/ancient-literature/sparta-macedonia

## Τι θα μάθεις

- Να διαβάζεις τον Ξενοφώντα και τον Πλούταρχο για τη σπαρτιατική αγωγή και να λες τι τη διέκρινε από την εκπαίδευση των άλλων Ελλήνων.
- Να εξηγείς γιατί ο Ξενοφών δεν είναι ουδέτερος μάρτυρας για τη Σπάρτη.
- Να διαβάζεις τον Ηρόδοτο για τον Αλέξανδρο Α΄ στην Ολυμπία και τον Πλούταρχο για τον Μέγα Αλέξανδρο και την Ιλιάδα.
- Να κρίνεις τι κερδίζει και τι χάνει μια κοινωνία που μεγαλώνει τα παιδιά της όπως η Σπάρτη.

## Δύο πόλεις που δεν έγραψαν για τον εαυτό τους

Για την Αθήνα έχουμε κείμενα Αθηναίων: ιστορικούς, ρήτορες, ποιητές. Για τη
**Σπάρτη** και τη **Μακεδονία** συμβαίνει κάτι παράξενο: σχεδόν όλα όσα
διαβάζουμε τα έγραψαν **άλλοι**. Οι Σπαρτιάτες δεν άφησαν ιστορικούς, και για
τους Μακεδόνες βασιλιάδες μαθαίνουμε κυρίως από Αθηναίους, από τον Ηρόδοτο ή
από πολύ μεταγενέστερους συγγραφείς, όπως ο Πλούταρχος. Όταν διαβάζεις αυτά
τα κείμενα, λοιπόν, ρωτάς πάντα και κάτι ακόμα: **ποιος** μιλά για αυτούς, και
γιατί.

> **Οι μεταφράσεις**
>
> Όλα τα αρχαία αποσπάσματα της ενότητας είναι σε **δική μας μετάφραση**, από
> το αρχαίο κείμενο όπως το δημοσιεύει η ψηφιακή βιβλιοθήκη Perseus. Δεν είναι η
> μετάφραση του σχολικού βιβλίου.

## Η Σπάρτη: ένα σχολείο χωρίς παπούτσια

Ο **Ξενοφών** (περίπου 430–354 π.Χ.) ήταν Αθηναίος, μαθητής του Σωκράτη. Πολέμησε
στην Ασία μαζί με Σπαρτιάτες και εξορίστηκε από την Αθήνα· οι Σπαρτιάτες του
έδωσαν κτήμα στον Σκιλλούντα, κοντά στην Ολυμπία, όπου έζησε πολλά χρόνια. Σε
ένα μικρό βιβλίο, τη **Λακεδαιμονίων Πολιτεία**, περιγράφει τους νόμους που
απέδιδαν οι Σπαρτιάτες στον νομοθέτη **Λυκούργο**. Ξεκινά από την εκπαίδευση,
συγκρίνοντας:

> Οι άλλοι Έλληνες που λένε ότι μορφώνουν τους γιους τους καλύτερα, μόλις τα
> παιδιά καταλαβαίνουν τι τους λένε, τους βάζουν αμέσως δούλους για
> παιδαγωγούς και τα στέλνουν στους δασκάλους να μάθουν γράμματα, μουσική και
> όσα γίνονται στην παλαίστρα. Επιπλέον, μαλακώνουν τα πόδια των παιδιών με
> παπούτσια και κακομαθαίνουν το σώμα τους αλλάζοντας ρούχα· και για το
> φαγητό, μέτρο έχουν όσο χωράει το στομάχι τους.
>
> — Ξενοφών, Λακεδαιμονίων Πολιτεία 2.1 (μετάφραση δική μας)

Ο Λυκούργος, συνεχίζει, έκανε το αντίθετο σε όλα. Αντί για δούλο παιδαγωγό,
έβαλε επικεφαλής των παιδιών έναν από τους πολίτες με τα ανώτερα αξιώματα,
τον **παιδονόμο**, με δικαίωμα να τα τιμωρεί. Αντί για παπούτσια, τα παιδιά
πήγαιναν **ξυπόλυτα**, για να ανεβοκατεβαίνουν πιο εύκολα στα βουνά. Αντί για
πολλά ρούχα, **ένα ιμάτιο** όλο τον χρόνο, για να αντέχουν το κρύο και τη ζέστη.
Και φαγητό **λίγο**, ώστε να μη βαραίνουν ποτέ από το πολύ φαγητό και να ξέρουν
να ζουν με λιγότερο.

Και το πιο γνωστό:

> Για να μην τα πιέζει όμως υπερβολικά η πείνα, δεν τους επέτρεψε να παίρνουν
> ελεύθερα ό,τι χρειάζονταν, τους επέτρεψε όμως να κλέβουν κάποια πράγματα
> για να ξεγελάσουν την πείνα τους. \[…] Θα ρωτούσε κανείς: αφού θεωρούσε την
> κλοπή καλό πράγμα, γιατί έδινε πολλές βίτσιές σε όποιον πιανόταν; Επειδή,
> λέω εγώ, και σε όλα τα άλλα που διδάσκουν οι άνθρωποι τιμωρούν όποιον δεν τα
> κάνει καλά. Κι εκείνοι λοιπόν τιμωρούν όσους πιάνονται, επειδή κλέβουν
> άσχημα.
>
> — Ξενοφών, Λακεδαιμονίων Πολιτεία 2.6, 2.8 (μετάφραση δική μας)

Ο **Πλούταρχος** (περίπου 46–120 μ.Χ.), πεντακόσια χρόνια αργότερα, προσθέτει ότι
ο πατέρας δεν μπορούσε να μεγαλώσει τον γιο του όπως ήθελε: μόλις τα αγόρια
έκλειναν τα **επτά**, η πόλη τα έπαιρνε και τα μοίραζε σε **ομάδες** (ἀγέλας),
όπου ζούσαν, έπαιζαν και μάθαιναν μαζί (Λυκούργος 16.4).

*Προτομή του Ξενοφώντα, με το όνομά του χαραγμένο στη βάση. Είναι ρωμαϊκό έργο του 2ου αιώνα μ.Χ., σχεδόν πέντε αιώνες μετά τον θάνατό του, και βρίσκεται σήμερα στη Βιβλιοθήκη της Αλεξάνδρειας.*

*Διαδραστικό στη σελίδα: Οι άλλοι Έλληνες ή η Σπάρτη;*

> **Πρόσεχε**
>
> Ο Ξενοφών **θαυμάζει** τη Σπάρτη, και δεν το κρύβει: ολόκληρο το κείμενό του
> είναι έπαινος. Έζησε χρόνια σε κτήμα που του έδωσαν οι Σπαρτιάτες. Και ο
> **Λυκούργος** είναι πρόσωπο τόσο παλιό που ούτε ο Πλούταρχος δεν ήξερε τίποτα
> βέβαιο για αυτόν· το λέει ο ίδιος στην αρχή της βιογραφίας του. Όταν διαβάζεις
> «ο Λυκούργος όρισε», να καταλαβαίνεις «οι Σπαρτιάτες πίστευαν ότι το όρισε ο
> Λυκούργος».

## Η Μακεδονία: ένας βασιλιάς στο στάδιο

Ο **Ηρόδοτος** (5ος αιώνας π.Χ.) διηγείται μια ιστορία για τον βασιλιά της
Μακεδονίας **Αλέξανδρο Α΄** (βασίλεψε περίπου 498–454 π.Χ.), πρόγονο του
Μεγάλου Αλεξάνδρου:

> Ότι αυτοί που κατάγονται από τον Περδίκκα είναι Έλληνες, όπως λένε και οι
> ίδιοι, το ξέρω κι εγώ \[…], και έτσι έκριναν και οι Ελλανοδίκες, που
> διευθύνουν τον αγώνα στην Ολυμπία. Όταν ο Αλέξανδρος αποφάσισε να
> αγωνιστεί και κατέβηκε στο στάδιο γι' αυτόν ακριβώς τον σκοπό, οι Έλληνες
> που θα έτρεχαν μαζί του ήθελαν να τον αποκλείσουν, λέγοντας ότι ο αγώνας
> δεν είναι για βαρβάρους αλλά για Έλληνες. Ο Αλέξανδρος όμως, αφού απέδειξε
> ότι είναι Αργείος στην καταγωγή, κρίθηκε Έλληνας, αγωνίστηκε στο στάδιο και
> τερμάτισε ισόπαλος με τον πρώτο.
>
> — Ηρόδοτος 5.22 (μετάφραση δική μας)

Για να καταλάβεις την ιστορία χρειάζεσαι δύο πράγματα. Πρώτο, στους
Ολυμπιακούς αγώνες έτρεχαν μόνο Έλληνες, και αυτό το έκριναν οι
**Ελλανοδίκες**, οι κριτές από την Ήλιδα. Δεύτερο, η βασιλική οικογένεια των
Μακεδόνων, οι **Αργεάδες** ή **Τημενίδες**, έλεγε ότι κατάγεται από τον Τήμενο
του Άργους, απόγονο του Ηρακλή. Ο Ηρόδοτος δεν λέει πότε έγινε ο αγώνας· η
χρονιά δεν είναι γνωστή.

## Ο Μέγας Αλέξανδρος και η Ιλιάδα

Πάνω από έναν αιώνα αργότερα, ο **Φίλιππος Β΄** (βασίλεψε 359–336 π.Χ.) έκανε τη
Μακεδονία την πιο ισχυρή δύναμη της Ελλάδας, και για δάσκαλο του γιου του
**Αλεξάνδρου** (356–323 π.Χ.) κάλεσε τον **Αριστοτέλη**. Ο Πλούταρχος γράφει:

> Την Ιλιάδα τη θεωρούσε και την έλεγε εφόδιο για την πολεμική αρετή· πήρε
> την έκδοση που είχε διορθώσει ο Αριστοτέλης, αυτήν που την ονομάζουν «του
> κουτιού», και την είχε πάντα μαζί με το μαχαίρι του κάτω από το μαξιλάρι
> του, όπως διηγείται ο Ονησίκριτος.
>
> — Πλούταρχος, Αλέξανδρος 8.2 (μετάφραση δική μας)

Το έπος που διάβασες όλο τον χειμώνα ήταν το αγαπημένο βιβλίο του πιο
διάσημου Μακεδόνα. Και ο ήρωας που ήθελε να μοιάσει ήταν ο **Αχιλλέας**.

*Κεφάλι του Μεγάλου Αλεξάνδρου, γύρω στο 330 π.Χ., στο Μουσείο Ακρόπολης. Είναι πορτρέτο του νέου βασιλιά από την εποχή του: δες τα μαλλιά που σηκώνονται ψηλά πάνω από το μέτωπο, σαν χαίτη λιονταριού.*

> **Κλειδί**
>
> Τα κείμενα για τη Σπάρτη και τη Μακεδονία μάς λένε πολλά για αυτές τις
> κοινωνίες, αλλά πάντα **μέσα από τα μάτια κάποιου άλλου**: ενός Αθηναίου που
> θαύμαζε τη Σπάρτη, ενός ιστορικού που κατέγραφε ό,τι του έλεγαν, ενός
> βιογράφου που έγραψε αιώνες αργότερα. Το να διαβάζεις αρχαία κείμενα δεν
> σημαίνει μόνο να καταλαβαίνεις τι λένε, αλλά και **ποιος** τα λέει, πότε, και
> γιατί.

### Παράδειγμα 1: Διάβασε μια εξήγηση: γιατί τιμωρούνταν ο κλέφτης (Λακ. Πολ. 2.8)

1. **Το ερώτημα.** Ο Ξενοφών βάζει μόνος του την ένσταση που θα έκανε ένας
   αναγνώστης: αν η κλοπή ήταν επιτρεπτή, γιατί τιμωρούσαν όποιον έπιαναν;
2. **Η απάντησή του.** Η κλοπή δεν ήταν «παράβαση» αλλά **μάθημα**. Και σε κάθε
   μάθημα τιμωρείται όποιος το κάνει άσχημα. Ο Σπαρτιάτης τιμωρούνταν όχι επειδή
   έκλεψε, αλλά επειδή **πιάστηκε**.
3. **Τι ήθελε να καλλιεργήσει.** Στο 2.7 ο Ξενοφών το λέει: όποιος θέλει να
   κλέψει πρέπει να ξαγρυπνά, να ξεγελά, να στήνει ενέδρες, να έχει κατασκόπους.
   Δηλαδή όσα χρειάζεται ένας στρατιώτης.
4. **Το συμπέρασμα.** Η εκπαίδευση της Σπάρτης κοιτάζει έναν στόχο: τον
   πολεμιστή. Ό,τι υπηρετεί αυτόν τον στόχο επιτρέπεται, ακόμα και κάτι που
   αλλού θα λεγόταν αδίκημα. Αυτό είναι και η δύναμη και το όριο αυτής της
   αγωγής.

> **Θυμήσου**
>
> - **Ξενοφών, Λακεδαιμονίων Πολιτεία**: στη Σπάρτη παιδονόμος αντί για δούλο
>   παιδαγωγό, ξυπόλυτα παιδιά, ένα ρούχο, λίγο φαγητό, άδεια για κλοπή και
>   τιμωρία όποιου πιανόταν.
> - **Πλούταρχος**: στα **επτά** χρόνια τα αγόρια τα έπαιρνε η πόλη σε ομάδες.
> - Ο Ξενοφών θαυμάζει τη Σπάρτη· ο Λυκούργος είναι πρόσωπο αβέβαιο.
> - **Ηρόδοτος 5.22**: ο Αλέξανδρος Α΄ κρίθηκε Έλληνας από τους Ελλανοδίκες και
>   έτρεξε στην Ολυμπία.
> - **Πλούταρχος, Αλέξανδρος 8.2**: ο Μέγας Αλέξανδρος, μαθητής του Αριστοτέλη,
>   κοιμόταν με την Ιλιάδα κάτω από το μαξιλάρι.

## Ερωτήσεις

1. Ποιος είχε την ευθύνη για τα παιδιά στη Σπάρτη, σύμφωνα με τον Ξενοφώντα;
   - Ο παιδονόμος, ένας πολίτης από αυτούς με τα ανώτερα αξιώματα
   - Ένας δούλος παιδαγωγός, που διάλεγε ο πατέρας κάθε παιδιού
   - Η μητέρα του κάθε παιδιού, ώσπου να γίνει είκοσι χρονών
   - Οι δάσκαλοι των γραμμάτων και της μουσικής, με πληρωμή
2. Γιατί, κατά τον Ξενοφώντα, τα παιδιά στη Σπάρτη πήγαιναν ξυπόλυτα;
   - Για να ανεβοκατεβαίνουν πιο εύκολα και να τρέχουν γρηγορότερα
   - Γιατί η Σπάρτη ήταν φτωχή πόλη και δεν είχε δέρμα για παπούτσια
   - Γιατί τα παπούτσια θεωρούνταν προσβολή προς τους θεούς της πόλης
   - Για να ξεχωρίζουν από τους δούλους, που φορούσαν πάντα παπούτσια
3. Γιατί, σύμφωνα με τον Ξενοφώντα, τιμωρούσαν το παιδί που πιανόταν να κλέβει;
   - Επειδή έκλεψε άσχημα, δηλαδή δεν έκανε καλά αυτό που διδασκόταν
   - Επειδή η κλοπή ήταν το χειρότερο αδίκημα στους νόμους του Λυκούργου
   - Επειδή έπρεπε να επιστρέψει διπλάσια όσα πήρε από τον ιδιοκτήτη
   - Επειδή είχε κλέψει από τους θεούς και όχι από τους ανθρώπους
4. Σε ποια ηλικία, κατά τον Πλούταρχο, η πόλη έπαιρνε τα αγόρια της Σπάρτης σε ομάδες;
   - Στα επτά τους χρόνια
   - Στα δεκαοχτώ τους χρόνια
   - Στα τρία τους χρόνια
   - Στα δώδεκα τους χρόνια
5. Γιατί πρέπει να διαβάζεις τον Ξενοφώντα με προσοχή όταν γράφει για τη Σπάρτη;
   - Θαύμαζε τη Σπάρτη και έζησε σε κτήμα που του έδωσαν οι Σπαρτιάτες
   - Δεν είχε πάει ποτέ του στη Σπάρτη και έγραφε από φήμες
   - Ήταν εχθρός της Σπάρτης και ήθελε να τη γελοιοποιήσει
   - Έγραψε πεντακόσια χρόνια μετά τα γεγονότα που περιγράφει στο βιβλίο του
6. Γιατί κάποιοι αθλητές ήθελαν να αποκλείσουν τον Αλέξανδρο Α΄ από τον αγώνα στην Ολυμπία;
   - Έλεγαν ότι ο αγώνας είναι για Έλληνες και όχι για βαρβάρους
   - Έλεγαν ότι οι βασιλιάδες απαγορευόταν να τρέχουν στο στάδιο
   - Είχε αργήσει να φτάσει και ο αγώνας είχε ήδη αρχίσει
   - Είχε δωροδοκήσει τους Ελλανοδίκες για να κερδίσει
7. Τι έκανε ο Μέγας Αλέξανδρος με την Ιλιάδα, σύμφωνα με τον Πλούταρχο;
   - Την είχε πάντα κάτω από το μαξιλάρι του, μαζί με το μαχαίρι του
   - Τη μετέφρασε ο ίδιος στη γλώσσα των Περσών για τον στρατό του
   - Την απαγόρευσε στον στρατό, γιατί έδειχνε τους Έλληνες να μαλώνουν
   - Την έγραψε από μνήμης σε χρυσές πλάκες για τον τάφο του πατέρα του
8. Ποιος ήταν ο δάσκαλος του Μεγάλου Αλεξάνδρου, που είχε διορθώσει και την Ιλιάδα του;
   - Ο Αριστοτέλης
   - Ο Σωκράτης
   - Ο Ονησίκριτος
   - Ο Ηρόδοτος

## Ασκήσεις

1. Σε ποιον νομοθέτη απέδιδαν οι Σπαρτιάτες τους νόμους της αγωγής τους;
2. Το ένα ρούχο όλο τον χρόνο, το λίγο φαγητό και τα ξυπόλυτα πόδια έχουν, κατά τον Ξενοφώντα, κοινό σκοπό. Εξήγησε ποιον.
3. «Ο Αλέξανδρος όμως, αφού απέδειξε ότι είναι Αργείος στην καταγωγή, κρίθηκε Έλληνας, αγωνίστηκε στο στάδιο και τερμάτισε ισόπαλος με τον πρώτο.» (Ηρόδοτος 5.22, μετάφραση δική μας). Τι μας δείχνει αυτή η πρόταση για το ποιος μπορούσε να αγωνιστεί στην Ολυμπία, και ποιος το έκρινε;
4. Η σπαρτιατική αγωγή έβγαζε, κατά τους αρχαίους, τους καλύτερους στρατιώτες της Ελλάδας. Τι κέρδιζε και τι έχανε μια κοινωνία που μεγάλωνε έτσι τα παιδιά της; Κρίνε με βάση τα κείμενα.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-b/ancient-literature/sparta-macedonia
