# Η ασπίδα του Αχιλλέα

> Ένας ολόκληρος κόσμος σε ένα όπλο: η έκφραση (Σ 478-616).

Αρχαία από μετάφραση, Β΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-b/ancient-literature/shield-of-achilles

## Τι θα μάθεις

- Να λες ποιος έφτιαξε την ασπίδα του Αχιλλέα, γιατί, και ποιες εικόνες έχει (Σ 478-616).
- Να εξηγείς τι είναι η έκφραση (ἔκφρασις) και πώς ο ποιητής κάνει μια ακίνητη εικόνα να κινείται.
- Να ομαδοποιείς τις σκηνές της ασπίδας: κόσμος, πόλη σε ειρήνη, πόλη σε πόλεμο, ύπαιθρος.
- Να κρίνεις γιατί ένα όπλο πολέμου γεμίζει με εικόνες ειρηνικής ζωής.

## Καινούρια όπλα για έναν ήρωα που θα πεθάνει

Ο Πάτροκλος σκοτώθηκε φορώντας τα όπλα του Αχιλλέα, και ο Έκτορας τα πήρε.
Στη ραψωδία Σ ο Αχιλλέας μαθαίνει τον θάνατο του φίλου του και αποφασίζει να
γυρίσει στη μάχη για να εκδικηθεί, ξέροντας ότι έτσι διαλέγει τη σύντομη ζωή.
Όπλα όμως δεν έχει. Η μητέρα του, η Θέτιδα, ανεβαίνει στον Όλυμπο, στο
εργαστήριο του θεού σιδερά, του **Ηφαίστου**, και τον παρακαλεί να φτιάξει
καινούρια.

Ο Ήφαιστος βάζει στη φωτιά χαλκό, κασσίτερο, χρυσάφι και ασήμι, και
ξεκινά από την **ασπίδα**: μεγάλη, στρογγυλή, με πέντε στρώσεις και τριπλό
χείλος. Πάνω της σφυρηλατεί έναν ολόκληρο κόσμο. Η περιγραφή της πιάνει
περίπου εκατόν τριάντα στίχους (Σ 478-608), και είναι από τα πιο γνωστά
κομμάτια της αρχαίας ποίησης.

> **Η μετάφραση**
>
> Οι στίχοι είναι από την Ιλιάδα του **Ιάκωβου Πολυλά** (1825–1896), όπως τη
> δημοσιεύει η el.wikisource, με την ορθογραφία και την αρίθμηση εκείνης της
> έκδοσης.

*Ο Ήφαιστος δίνει στη Θέτιδα τα καινούρια όπλα του Αχιλλέα, σε αθηναϊκή κύλικα του Ζωγράφου του Χυτηρίου, γύρω στο 490–480 π.Χ. (Βερολίνο, Altes Museum). Ο θεός κρατά ακόμα το σφυρί και της δίνει το κράνος· εκείνη έχει ήδη την ασπίδα και το δόρυ, και στον τοίχο κρέμονται οι κνημίδες.*

## Τι είναι η «έκφραση»

Όταν ένα ποίημα **περιγράφει ένα έργο τέχνης**, ένα αγγείο, έναν πίνακα, μια
ασπίδα, οι αρχαίοι το έλεγαν **ἔκφρασις**. Η ασπίδα του Αχιλλέα είναι η πιο
παλιά μεγάλη έκφραση που σώζεται στην ευρωπαϊκή λογοτεχνία.

Το παράξενο είναι ότι ο ποιητής δεν περιγράφει ποτέ μια ακίνητη εικόνα. Οι
άνθρωποι πάνω στην ασπίδα **κινούνται, μιλούν, τραγουδούν**. Δεν σου λέει «στο
πάνω μέρος υπάρχει ένα χωράφι», σου λέει τι κάνουν οι ζευγάδες μέσα του. Και
κάθε τόσο σε θυμίζει ότι όλα είναι από μέταλλο:

> Μαυρίζει ὄπισθεν ἡ γῆ καὶ δείχνει ἀλετρεμένη
> μ’ ὅλον ὁπού ᾽ναι ὁλόχρυση, τῆς τέχνης μέγα θάμα.
>
> — Σ 547-548

Η γη πίσω από το αλέτρι μαυρίζει σαν αληθινή, κι ας είναι χρυσή. Αυτό είναι
το «θαύμα της τέχνης»: ο Ήφαιστος κάνει το μέταλλο να μοιάζει ζωντανό, και ο
Όμηρος κάνει τα λόγια να μοιάζουν εικόνα.

*Εγχειρίδιο από τον Ταφικό Κύκλο Α των Μυκηνών, 16ος αιώνας π.Χ. (Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο). Πάνω στη λεπίδα, κυνηγοί με μεγάλες ασπίδες αντιμετωπίζουν λιοντάρια, φτιαγμένα από χρυσάφι και ασήμι που ενσωματώθηκαν στο σκούρο μέταλλο. Δεν είναι η ασπίδα του Αχιλλέα, αλλά δείχνει πώς ένας τεχνίτης «ζωγράφιζε» με μέταλλα διαφορετικού χρώματος.*

## Ο κόσμος σε κύκλους

Ο Ήφαιστος ξεκινά από τα πιο μεγάλα:

> Τὴν γῆν αὐτοῦ, τὸν οὐρανὸν, τὴν θάλασσαν μορφώνει
> τὸν ἥλιον τὸν ἀκούραστον, γεμάτο τὸ φεγγάρι,
>
> — Σ 482-483

Ακολουθούν τα άστρα: ο Ωρίωνας, οι Υάδες, οι Πλειάδες και η Άρκτος, «ποὺ καὶ
Ἅμαξαν καλοῦν». Μετά, **δύο πόλεις**:

- Στην **πόλη της ειρήνης** γίνονται γάμοι, με δάδες, χορούς, αυλούς και
  κιθάρες. Στην αγορά δύο άνδρες μαλώνουν για την αποζημίωση ενός φόνου, ο
  λαός φωνάζει, και οι γέροντες κάθονται σε «σκαλισμένα μάρμαρα» και δικάζουν
  με σειρά (Σ 496-507). Μια διαφορά λύνεται με δίκη, όχι με όπλα.
- Την **πόλη του πολέμου** την πολιορκούν δύο στρατοί. Οι κάτοικοι βγαίνουν
  σε ενέδρα, με αρχηγούς την Αθηνά και τον Άρη, χρυσούς και μεγαλύτερους από
  τους ανθρώπους. Αρπάζουν τα κοπάδια, σκοτώνουν τους βοσκούς, και ξεσπά μάχη
  στο ποτάμι, όπου γυρίζουν η Έριδα, ο Κυδοιμός και η Μοίρα με ρούχο κόκκινο
  από αίμα.

Ύστερα η **ύπαιθρος**, με τις δουλειές της χρονιάς: όργωμα, θερισμός σε
χωράφι βασιλιά, που στέκεται σιωπηλός και χαίρεται, τρύγος σε αμπέλι με ένα
αγόρι να τραγουδά με την κιθάρα, κοπάδι ταύρων που το χτυπούν δύο λιοντάρια,
μια βοσκή με προβάτα. Και στο τέλος ένας **χορός** νέων και κοριτσιών, σαν
εκείνον που έφτιαξε ο Δαίδαλος για την Αριάδνη στην Κνωσό. Γύρω γύρω, στο
χείλος, κυλά ο ποταμός **Ωκεανός**, που για τους αρχαίους περικύκλωνε τη γη.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Πού ανήκει κάθε εικόνα της ασπίδας;*

> **Κλειδί**
>
> Η ασπίδα είναι **όπλο πολέμου**, και όμως το μεγαλύτερο μέρος της δείχνει
> **ειρήνη**: γάμους, δίκες, χωράφια, τρύγο, χορό. Ο Αχιλλέας θα κρατά μπροστά
> στο στήθος του ακριβώς τη ζωή που διάλεξε να μη ζήσει, τη μακριά ζωή στον
> τόπο του. Η ασπίδα χωράει ολόκληρο τον κόσμο, και ο πόλεμος είναι μόνο ένα
> κομμάτι του.

> **Πρόσεχε**
>
> Μην ψάξεις στο κείμενο μια ασπίδα που μπορείς να ζωγραφίσεις ακριβώς. Ο
> ποιητής λέει «αλλού», «παρέκει», «γύρω», αλλά δεν δίνει σχέδιο. Οι ζωγράφοι και
> οι αρχαιολόγοι έχουν προτείνει διαφορετικές διατάξεις: συνήθως ομόκεντρους
> κύκλους, με τον ουρανό στη μέση και τον Ωκεανό στο χείλος. Αυτό είναι
> ερμηνεία, όχι στοιχείο του κειμένου.

### Παράδειγμα 1: Διάβασε μια σκηνή: η δίκη στην αγορά (Σ 496-507)

1. **Τι γίνεται.** Δύο άνδρες μαλώνουν «γιὰ πρόστιμο ἑνὸς φόνου». Ο ένας λέει ότι
   τα πλήρωσε όλα· ο άλλος, ότι δεν πήρε τίποτα. Θέλουν να κρίνει ένας κριτής.
2. **Ποιοι παίρνουν μέρος.** Ο λαός φωνάζει υπέρ του ενός ή του άλλου, οι κήρυκες
   τον ησυχάζουν, οι γέροντες κρατούν το σκήπτρο και μιλούν με τη σειρά. Στη
   μέση υπάρχουν δύο τάλαντα χρυσάφι, για εκείνον που θα πει την πιο δίκαιη κρίση.
3. **Γιατί έχει σημασία.** Στη ραψωδία Ι ο Αίαντας θύμισε ότι ακόμα και για φόνο
   δέχεται κανείς αποζημίωση· ο Αχιλλέας δεν δέχτηκε. Εδώ, πάνω στην ασπίδα του,
   μια κοινότητα λύνει ακριβώς τέτοια διαφορά **με λόγια και κανόνες**.
4. **Το συμπέρασμα.** Η σκηνή δείχνει τον τρόπο που ζουν οι άνθρωποι όταν δεν
   πολεμούν: με δικαστήριο αντί για εκδίκηση. Είναι μια από τις πιο παλιές
   εικόνες δίκης στην ελληνική γραμματεία.

> **Θυμήσου**
>
> - Την ασπίδα την έφτιαξε ο **Ήφαιστος**, μετά από παράκληση της **Θέτιδας**,
>   γιατί τα παλιά όπλα του Αχιλλέα τα πήρε ο Έκτορας από τον Πάτροκλο.
> - **Έκφραση** (ἔκφρασις): η περιγραφή ενός έργου τέχνης μέσα σε ένα ποίημα.
> - Σκηνές: **ο κόσμος**, **δύο πόλεις** (ειρήνη και πόλεμος), **η ύπαιθρος** με
>   τις δουλειές της, ένας **χορός**, και ο **Ωκεανός** στο χείλος.
> - Οι εικόνες **κινούνται και ακούγονται**, κι ας είναι από μέταλλο.

## Ερωτήσεις

1. Ποιος έφτιαξε τα νέα όπλα του Αχιλλέα, και ποιος του το ζήτησε;
   - Ο Ήφαιστος, μετά από παράκληση της Θέτιδας
   - Η Αθηνά, μετά από παράκληση του Δία
   - Ο Ήφαιστος, μετά από εντολή της Ήρας
   - Ο Δαίδαλος, μετά από παράκληση του Πηλέα
2. Γιατί ο Αχιλλέας χρειάζεται καινούρια όπλα;
   - Τα παλιά του τα φορούσε ο Πάτροκλος και τα πήρε ο Έκτορας
   - Τα παλιά του είχαν σπάσει στη μονομαχία του με τον Έκτορα
   - Ο Αγαμέμνονας του τα είχε πάρει μαζί με τη Βρισηίδα
   - Τα παλιά τα είχε αφιερώσει στον Απόλλωνα μετά τον λοιμό
3. Τι είναι η «έκφραση» στη λογοτεχνία;
   - Η περιγραφή ενός έργου τέχνης μέσα σε ένα κείμενο
   - Η έντονη έκφραση συναισθημάτων από έναν ήρωα
   - Ο λόγος που λέει ένας ήρωας πριν από τη μάχη
   - Η σύγκριση ενός ήρωα με ένα ζώο ή φαινόμενο
4. Τι κάνει ο ποιητής για να μοιάζουν ζωντανές οι εικόνες της ασπίδας;
   - Δείχνει τα πρόσωπα να κινούνται, να μιλούν και να τραγουδούν
   - Περιγράφει με ακρίβεια το μέγεθος και τη θέση κάθε εικόνας
   - Λέει ότι ο Ήφαιστος έδωσε πνοή στις μορφές με μια ευχή
   - Βάζει τον Αχιλλέα να εξηγεί τις εικόνες στους συντρόφους του
5. Τι είναι παράδοξο στον στίχο «Μαυρίζει ὄπισθεν ἡ γῆ… μ’ ὅλον ὁπού ᾽ναι ὁλόχρυση»;
   - Η γη μοιάζει μαύρη σαν αληθινή, ενώ είναι φτιαγμένη από χρυσάφι
   - Το χωράφι είναι καμένο από τον πόλεμο, ενώ είναι εποχή θερισμού
   - Οι ζευγάδες δουλεύουν τη νύχτα, ενώ ο ήλιος λάμπει στην ασπίδα
   - Ο Ήφαιστος βάζει μαύρο χρώμα, ενώ δούλευε μόνο με χαλκό
6. Ποιες δύο σκηνές δείχνει η πόλη της ειρήνης;
   - Έναν γάμο με χορούς και μια δίκη στην αγορά
   - Έναν θερισμό και έναν τρύγο με τραγούδι
   - Μια ενέδρα στο ποτάμι και μια μάχη για τα κοπάδια
   - Μια θυσία στους θεούς και μια συνέλευση στρατού
7. Τι βάζει ο Ήφαιστος γύρω γύρω, στο χείλος της ασπίδας;
   - Τον ποταμό Ωκεανό
   - Τα τείχη της Τροίας
   - Τους δώδεκα θεούς
   - Τα άστρα του ουρανού
8. Ποια είναι μια πιθανή ερμηνεία για τις πολλές ειρηνικές σκηνές πάνω σε ένα όπλο;
   - Δείχνουν τη ζωή που ο Αχιλλέας άφησε πίσω όταν διάλεξε τη δόξα
   - Τις ζήτησε ο Αχιλλέας για να τρομάξει τον Έκτορα με τον πλούτο του
   - Ήταν η μόνη τεχνική που ήξερε ο Ήφαιστος για ασπίδες
   - Προλέγουν ότι μετά την Ιλιάδα ο Αχιλλέας θα ζήσει ειρηνικά

## Ασκήσεις

1. Ποια τέσσερα μέταλλα βάζει ο Ήφαιστος στη φωτιά πριν αρχίσει την ασπίδα;
2. Γιατί ο ποιητής βάζει στην ασπίδα δύο πόλεις, μία σε ειρήνη και μία σε πόλεμο, και όχι μόνο μία;
3. «Καὶ ἀγόρια, κόρες λιγερές, ἀμέριμνα στὴν γνώμην / ἐφέρναν τὸν γλυκὺν καρπὸν μέσα εἰς τὰ καλάθια. / Γλυκιὰν κιθάραν ἔπαιζε στὴν μέσην τους ἀγόρι» (Σ 566-568, μτφρ. Ι. Πολυλά). Ποιες λέξεις δίνουν σε αυτή τη σκηνή τον τόνο της, και πώς ξεχωρίζει από τη σκηνή της μάχης στο ποτάμι;
4. Αν μια σημερινή ασπίδα έπρεπε να δείξει «ολόκληρο τον κόσμο», όπως του Αχιλλέα, ποια από τις αρχαίες σκηνές θα κρατούσες και ποια θα άλλαζες; Δικαιολόγησε την επιλογή σου.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-b/ancient-literature/shield-of-achilles
