# Το προοίμιο και ο λοιμός

> Η οργή του Αχιλλέα και ο Απόλλωνας που τιμωρεί (Α 1-53).

Αρχαία από μετάφραση, Β΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-b/ancient-literature/proem-plague

## Τι θα μάθεις

- Να αναγνωρίζεις τα μέρη του προοιμίου της Ιλιάδας (Α 1-7): επίκληση, θέμα, συνέπειες, βουλή του Δία, αφετηρία.
- Να εξηγείς τι σημαίνει μῆνις και γιατί ο ποιητής ξεκινά από αυτή τη λέξη.
- Να περιγράφεις την αλυσίδα αιτίας και αποτελέσματος από την προσβολή του Χρύση ως τον λοιμό (Α 8-53).
- Να διαβάζεις την προσευχή του Χρύση ως αρχαία προσευχή με τρία μέρη.

## Επτά στίχοι που λένε όλη την ιστορία

Στην Οδύσσεια είδες ότι το έπος ανοίγει με ένα **προοίμιο**: ο ποιητής καλεί
τη Μούσα και λέει από πριν τι θα τραγουδήσει. Η Ιλιάδα κάνει το ίδιο, πιο
σύντομα και πιο σκοτεινά. Μετάφραση: **Ιάκωβος Πολυλάς (1825–1896)**.

> Ψάλλε, θεά, τὸν τρομερὸν θυμὸν τοῦ Ἀχιλλέως,\
> πῶς ἔγινε στοὺς Ἀχαιοὺς ἀρχὴ πολλῶν δακρύων·\
> ποὺ ἀνδράγαθες ροβόλησε πολλὲς ψυχὲς στὸν Ἅδη\
> ἡρώων, κι ἔδωκεν αὐτοὺς ἁρπάγματα τῶν σκύλων\
> καὶ τῶν ὀρνέων - καὶ ἡ βουλὴ γενόνταν τοῦ Κρονίδη,\
> ἀπ’ ὅτ’ ἐφιλονίκησαν κι ἐχωρισθῆκαν πρῶτα\
> ὁ Ἀτρείδης, ἄρχος τῶν ἀνδρῶν, καὶ ὁ θεῖος Ἀχιλλέας.
>
> — Ιλιάδα Α 1-7

Αν τους κόψεις σε κομμάτια, βρίσκεις πέντε πράγματα:

| Μέρος             | Στίχοι                                | Τι λέει                                                                                  |
| ----------------- | ------------------------------------- | ---------------------------------------------------------------------------------------- |
| **Επίκληση**      | «Ψάλλε, θεά» (1)                      | Η Μούσα τραγουδά· ο ποιητής είναι η φωνή της.                                            |
| **Θέμα**          | «τὸν τρομερὸν θυμὸν τοῦ Ἀχιλλέως» (1) | Η οργή ενός ανθρώπου.                                                                    |
| **Συνέπειες**     | 2-5                                   | Δάκρυα, ψυχές ηρώων στον Άδη, σώματα άταφα για τα σκυλιά και τα όρνια.                   |
| **Βουλή του Δία** | 5                                     | Όλα γίνονται μέσα στο σχέδιο του Κρονίδη, του Δία.                                       |
| **Αφετηρία**      | 6-7                                   | Από πού αρχίζει η αφήγηση: από τη φιλονικία του Αγαμέμνονα (του Ατρείδη) με τον Αχιλλέα. |

Πρόσεξε τη φρικτή εικόνα των στίχων 4-5. Για τους Έλληνες του Ομήρου, ένα
σώμα χωρίς ταφή ήταν η χειρότερη ατίμωση. Το προοίμιο υπόσχεται πόλεμο χωρίς
ωραιοποίηση, και αυτή η εικόνα θα γυρίσει στο τέλος του έπους, με το σώμα του
Έκτορα.

## Μῆνις: η πρώτη λέξη

Στο πρωτότυπο ο πρώτος στίχος είναι: **μῆνιν ἄειδε θεὰ Πηληϊάδεω Ἀχιλῆος**
(«την οργή τραγούδησε, θεά, του Αχιλλέα, γιου του Πηλέα»). Η πρώτη λέξη του
έπους είναι η **μῆνις**, και δεν σημαίνει απλώς θυμό. Ο Όμηρος τη χρησιμοποιεί
σχεδόν πάντα για την οργή των **θεών**: μια οργή βαριά, που κρατά, και που
φέρνει καταστροφή. Λέγοντάς τη για τον Αχιλλέα, ο ποιητής μάς λέει από την
πρώτη λέξη ότι αυτός ο θυμός δεν είναι ανθρώπινο ξέσπασμα που θα περάσει·
είναι σχεδόν θεϊκός σε μέγεθος.

Ο Πολυλάς το αποδίδει «τρομερὸν θυμόν»: με δύο λέξεις, γιατί η νέα ελληνική
δεν έχει μία λέξη με το ίδιο βάρος.

*Η πρώτη σελίδα της Ιλιάδας σε βυζαντινό χειρόγραφο του 11ου αιώνα (Βρετανική Βιβλιοθήκη, Burney 86). Στη στήλη της μέσης είναι οι στίχοι του έπους, και το κόκκινο γράμμα στην αρχή είναι το Μ της λέξης «μῆνιν». Γύρω γύρω, με ψιλά γράμματα, γράφτηκαν σχόλια για τον Όμηρο.*

Ο πρώτος στίχος, όπως όλοι οι στίχοι του έπους, είναι **δακτυλικός
εξάμετρος**: έξι πόδες, με μακρές (—) και βραχείες (∪) συλλαβές. Δοκίμασέ τον.
Δύο βοήθειες: η συλλαβή **δεω** του «Πηληϊάδεω» προφέρεται ως μία (λέγεται
συνίζηση), και η τελευταία συλλαβή του στίχου μετρά ό,τι κι αν είναι.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ο πρώτος στίχος της Ιλιάδας (Α 1)*

Ο Πολυλάς δεν κράτησε τον εξάμετρο, που στα νέα ελληνικά δεν ακούγεται
φυσικός. Έγραψε σε **δεκαπεντασύλλαβο**, τον στίχο των δημοτικών τραγουδιών
και του Ερωτόκριτου: «πῶς ἔγινε στοὺς Ἀχαιοὺς | ἀρχὴ πολλῶν δακρύων».
Δεκαπέντε συλλαβές, με μια παύση μετά την όγδοη. Σχεδόν κάθε στίχος του
πρωτοτύπου γίνεται ένας στίχος της μετάφρασης, γι' αυτό η αρίθμηση των δύο
σχεδόν ταυτίζεται.

## Από μια προσβολή, ένας λοιμός (Α 8-53)

Μετά το προοίμιο ο ποιητής κάνει μια ερώτηση: «Καὶ ἀπ’ τοὺς θεοὺς ποιός ἄναψε
τὴν ἔχθραν μεταξύ τους;» (Α 8). Η απάντηση, «Ὁ Ἀπόλλων», τον γυρίζει πίσω, για να
πει από πού ξεκίνησαν όλα:

1. Ο **Χρύσης**, ιερέας του Απόλλωνα, έρχεται στα πλοία των Αχαιών με
   πλούσια **λύτρα**, για να ξαγοράσει την κόρη του, τη **Χρυσηίδα**. Την
   έχει πάρει αιχμάλωτη ο Αγαμέμνονας. Κρατά στο σκήπτρο του τα στέφανα του
   θεού: έρχεται ως ικέτης και ως ιερέας.
2. Όλοι οι Αχαιοί φωνάζουν να γίνει σεβαστός ο ιερέας. **Μόνος** ο
   Αγαμέμνονας αρνείται και τον διώχνει με απειλές (Α 26-32).
3. Ο γέρος περπατά σιωπηλός στην ακρογιαλιά και προσεύχεται στον Απόλλωνα.
4. Ο θεός κατεβαίνει θυμωμένος από τον Όλυμπο και ρίχνει τα βέλη του, πρώτα
   στα ζώα, ύστερα στους ανθρώπους. Ο λοιμός κρατά **εννιά μέρες**.

> Ἐβρόντησαν ἐπάνω του τὰ βέλη ὡς ἐκινήθη\
> ὁ χολωμένος καὶ ὥμοιαζε τὴν νύκτα, ὡς προχωροῦσε.
>
> — Α 46-47

Ο θεός «ὥμοιαζε τὴν νύκτα»: δεν περιγράφεται το πρόσωπό του, μόνο ο ήχος των
βελών και ένα σκοτάδι που πλησιάζει. Είναι μια από τις πρώτες παρομοιώσεις
του έπους, και λέει περισσότερα για τον τρόμο των ανθρώπων παρά για τον θεό.

### Παράδειγμα 1: Διάβασε την προσευχή του Χρύση (Α 37-42): τι ζητά, και με ποιο δικαίωμα;

1. **Το κείμενο.**
   > «Ἄκουσέ με, ἀργυρότοξε, τῆς Χρύσης καὶ τῆς θείας\
   > Κίλλας προστάτη, κύριε στὴν Τένεδο, Σμινθέα,\
   > ἐὰν σοῦ ἔκτισα ναὸν νὰ χαίρεται ἡ καρδιά σου,\
   > ἐὰν ποτὲ σοῦ ἔκαψα μεριὰ καλοθρεμμένα\
   > ταύρων κι ἐρίφων, τοῦτον μου τὸν πόθον τελείωσέ μου·\
   > τὰ βέλη σου στοὺς Δαναοὺς τὰ δάκρυά μου ἂς πλερώσουν».
2. **Πρώτο μέρος: η επίκληση (στ. 37-38).** Ο Χρύσης φωνάζει τον θεό με τα
   επίθετά του (ασημένιο τόξο) και με τους τόπους όπου λατρεύεται (Χρύση,
   Κίλλα, Τένεδος). Έτσι βεβαιώνεται ότι απευθύνεται στον σωστό θεό, με όλες
   του τις δυνάμεις.
3. **Δεύτερο μέρος: η υπενθύμιση (στ. 39-41).** «Αν σου έχτισα ναό, αν σου έκαψα
   θυσίες»: ο ιερέας θυμίζει στον θεό τι του έχει προσφέρει. Δεν είναι
   δωροδοκία· είναι σχέση αμοιβαιότητας, όπως την καταλάβαιναν οι άνθρωποι του
   Ομήρου. Ο θεός που τιμήθηκε οφείλει να ακούσει.
4. **Τρίτο μέρος: το αίτημα (στ. 41-42).** Ένας στίχος, πολύ σκληρός: οι Αχαιοί
   να πληρώσουν τα δάκρυά του με τα βέλη του θεού. Ο Χρύσης δεν ζητά πια την
   κόρη του· ζητά τιμωρία.
5. **Το συμπέρασμα.** Η προσευχή έχει τη μορφή που θα ξαναβρείς σε όλη την
   αρχαία ελληνική γραμματεία: **επίκληση, υπενθύμιση, αίτημα**. Και εξηγεί τον
   λοιμό: η προσβολή του ιερέα είναι προσβολή του θεού, γιατί περιφρονεί την
   τιμή που του οφείλεται.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Η αλυσίδα του λοιμού*

> **Πρόσεχε**
>
> Τρία ονόματα μοιάζουν: ο **Χρύσης** είναι ο ιερέας, ο πατέρας· η **Χρυσηίδα**
> είναι η κόρη του, το γέρας του Αγαμέμνονα· η **Χρύση** είναι η πόλη όπου
> βρίσκεται ο ναός του Απόλλωνα. Και ο Απόλλωνας δεν τιμωρεί μόνο τον
> Αγαμέμνονα: πεθαίνει όλος ο στρατός, για την ασέβεια ενός. Αυτό θα
> επαναληφθεί στο έπος· οι αποφάσεις των αρχηγών τις πληρώνουν οι πολλοί.

> **Κλειδί**
>
> Το προοίμιο της Ιλιάδας λέει από την αρχή **θέμα και τίμημα**: η μῆνις του
> Αχιλλέα, μια οργή θεϊκού μεγέθους, θα φέρει δάκρυα και θανάτους, μέσα στη
> βουλή του Δία. Αμέσως μετά, ο λοιμός δείχνει τον μηχανισμό που θα δούμε ξανά
> και ξανά: μια προσβολή της **τιμής** (του Χρύση και του θεού του) φέρνει
> οργή, και η οργή φέρνει καταστροφή σε πολλούς.

> **Θυμήσου**
>
> - **Προοίμιο (Α 1-7)**: επίκληση, θέμα, συνέπειες, βουλή του Δία, αφετηρία.
> - **Μῆνις**: η πρώτη λέξη· οργή βαριά και διαρκής, λέξη σχεδόν μόνο για θεούς.
> - **Μέτρο**: ο πρωτότυπος στίχος είναι δακτυλικός εξάμετρος· ο Πολυλάς
>   μεταφράζει σε δεκαπεντασύλλαβο.
> - **Λοιμός (Α 8-53)**: ο Αγαμέμνονας προσβάλλει τον Χρύση, ο Απόλλωνας
>   τιμωρεί τον στρατό εννιά μέρες.
> - **Προσευχή**: επίκληση, υπενθύμιση προσφορών, αίτημα.

## Ερωτήσεις

1. Ποιον καλεί ο ποιητής με τις λέξεις «Ψάλλε, θεά» (Α 1);
   - Τη Μούσα, που θα τραγουδήσει μέσα από αυτόν
   - Τη Θέτιδα, τη μητέρα του Αχιλλέα
   - Την Αθηνά, την προστάτιδα των Αχαιών
   - Την Ήρα, που στέλνει τον Αχιλλέα στη σύναξη
2. Τι κάνει τη λέξη μῆνις, την πρώτη του έπους, πιο βαριά από έναν απλό θυμό;
   - Είναι η λέξη για τη μανία των σκύλων στη μάχη
   - Λέγεται σχεδόν μόνο για οργή θεών, που κρατά
   - Σημαίνει θυμό που περνά μέσα σε μία μέρα
   - Είναι η λέξη που λένε οι Τρώες για τον φόβο
3. Τι σημαίνει ο στίχος «καὶ ἡ βουλὴ γενόνταν τοῦ Κρονίδη» (Α 5);
   - Ότι ο Δίας συγκάλεσε συνέλευση των θεών
   - Ότι ο Κρόνος, πατέρας του Δία, έστειλε τον λοιμό
   - Ότι όλα έγιναν μέσα στο σχέδιο του Δία
   - Ότι ο Δίας προσπάθησε να εμποδίσει τον καβγά
4. Από ποιο σημείο λέει το προοίμιο ότι θα αρχίσει η αφήγηση;
   - Από την αρπαγή της Ελένης από τον Πάρη
   - Από τη φιλονικία του Ατρείδη με τον Αχιλλέα
   - Από τη γέννηση του Αχιλλέα στη Φθία
   - Από την άφιξη των πλοίων στην Τροία
5. Γιατί ήρθε ο Χρύσης στα πλοία των Αχαιών;
   - Για να προειδοποιήσει ότι έρχεται λοιμός
   - Για να προσφέρει θυσία για τη νίκη τους
   - Για να ξαγοράσει με λύτρα την κόρη του
   - Για να ζητήσει πίσω τα όπλα του Απόλλωνα
6. Ποιος αρνήθηκε να δεχτεί τα λύτρα του Χρύση;
   - Όλοι οι Αχαιοί, με μια φωνή
   - Ο Αγαμέμνονας, μόνος του
   - Ο Αχιλλέας, μαζί με τον Πάτροκλο
   - Ο μάντης Κάλχας, για να μη θυμώσει ο θεός
7. Ο Απόλλωνας κατεβαίνει από τον Όλυμπο «καὶ ὥμοιαζε τὴν νύκτα» (Α 47). Τι πετυχαίνει αυτή η παρομοίωση;
   - Λέει ότι ο θεός ήρθε μόνο τη νύχτα, όχι τη μέρα
   - Κάνει τον θεό σκοτεινή απειλή, χωρίς πρόσωπο
   - Δείχνει ότι ο Απόλλωνας ήταν θεός της νύχτας
   - Εξηγεί γιατί κανείς δεν είδε από πού ήρθαν τα βέλη

## Ασκήσεις

1. Ποια είναι τα πέντε μέρη του προοιμίου της Ιλιάδας (Α 1-7);
2. Ο Αγαμέμνονας προσβάλλει τον Χρύση, αλλά πεθαίνουν οι στρατιώτες και τα ζώα. Εξήγησε γιατί η τιμωρία πέφτει σε όλον τον στρατό.
3. «Μὴ σ’ ἀπαντήσω, γέροντα, σιμὰ στὰ κοῖλα πλοῖα / ἤ τώρα ἐδῶ ν’ ἀργοπορῆς ἢ πάλιν νὰ γυρίσης / καὶ μὴ θαρρεύης στοῦ θεοῦ τὸ σκῆπτρο καὶ τὸ στέμμα.» (Α 26-28, μετάφραση: Ιάκωβος Πολυλάς, 1825–1896). Τι δείχνει ο τρίτος στίχος για τον τρόπο που ο Αγαμέμνονας βλέπει τον θεό;
4. Το προοίμιο λέει από πριν ότι η οργή θα φέρει πολλούς θανάτους. Χαλάει έτσι ο ποιητής την αγωνία του ακροατή, ή την κάνει πιο δυνατή; Υποστήριξε τη γνώμη σου.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-b/ancient-literature/proem-plague
