# Η Ιλιάδα: πενήντα μέρες ενός πολέμου

> Πώς ένα έπος δέκα χρόνων χωράει σε λίγες εβδομάδες, και ποιοι είναι οι ήρωές του.

Αρχαία από μετάφραση, Β΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-b/ancient-literature/iliad-introduction

## Τι θα μάθεις

- Να εξηγείς γιατί η Ιλιάδα αφηγείται περίπου πενήντα μέρες του δέκατου χρόνου και όχι ολόκληρο τον Τρωικό πόλεμο.
- Να ξεχωρίζεις τους βασικούς ήρωες των Αχαιών και των Τρώων, και τους θεούς που στηρίζουν κάθε πλευρά.
- Να βάζεις σε σειρά τους μεγάλους σταθμούς της υπόθεσης, από τον λοιμό ως την ταφή του Έκτορα.
- Να συνδέεις το θέμα του έπους, την οργή του Αχιλλέα, με την αρχή και το τέλος του.

## Ένας πόλεμος δέκα χρόνων, ένα έπος πενήντα ημερών

Από την Α΄ Γυμνασίου θυμάσαι τον Όμηρο, τους αοιδούς, την προφορική ποίηση και
τον δακτυλικό εξάμετρο· όλα αυτά ισχύουν και εδώ. Η **Ιλιάδα** είναι το άλλο
μεγάλο ομηρικό έπος, παλαιότερο από την Οδύσσεια κατά τους περισσότερους
μελετητές. Το όνομά της το παίρνει από το **Ίλιον**, το άλλο όνομα της Τροίας.

Μερικά νούμερα για να τη φανταστείς:

|                   | Ιλιάδα                                      | Οδύσσεια                           |
| ----------------- | ------------------------------------------- | ---------------------------------- |
| Ραψωδίες          | 24, με κεφαλαία γράμματα (Α–Ω)              | 24, με μικρά γράμματα (α–ω)        |
| Στίχοι            | 15.693                                      | περίπου 12.100                     |
| Θέμα              | η οργή του Αχιλλέα                          | ο νόστος του Οδυσσέα               |
| Χρόνος της δράσης | περίπου 51 μέρες στον 10ο χρόνο του πολέμου | 41 μέρες στον 10ο χρόνο του νόστου |

Ο Τρωικός πόλεμος κράτησε, κατά τον μύθο, δέκα χρόνια. Κι όμως η Ιλιάδα
**δεν** αρχίζει από την αρπαγή της Ελένης, ούτε τελειώνει με τον Δούρειο Ίππο.
Αρχίζει στον **δέκατο χρόνο**, με έναν καβγά στο στρατόπεδο των Αχαιών, και
τελειώνει με την **ταφή του Έκτορα**. Η Τροία δεν πέφτει μέσα στο έπος, και
ο Αχιλλέας δεν πεθαίνει μέσα σε αυτό. Και τα δύο τα ξέρουμε από άλλα ποιήματα
και από τη μυθολογία, και ο ποιητής ξέρει ότι τα ξέρουν και οι ακροατές του.

Από αυτές τις περίπου πενήντα μέρες, οι περισσότερες περνούν ήσυχα: εννιά μέρες
λοιμού, δώδεκα μέρες που οι θεοί λείπουν, ανακωχές για να θαφτούν οι νεκροί,
και στο τέλος δώδεκα μέρες που το σώμα του Έκτορα μένει άταφο και άλλες
τόσες περίπου για την κηδεία του. Οι μάχες, που γεμίζουν τις περισσότερες
ραψωδίες, γίνονται μέσα σε **τέσσερις μόνο μέρες**.

## Ένα θέμα, όχι ένας πόλεμος

Ο πρώτος στίχος λέει τι θα ακούσουμε. Τα παραθέματα της ενότητας, εδώ και
στα επόμενα, είναι από τη μετάφραση του **Ιάκωβου Πολυλά (1825–1896)**, που
είναι και η μετάφραση του σχολικού σου βιβλίου:

> Ψάλλε, θεά, τὸν τρομερὸν θυμὸν τοῦ Ἀχιλλέως\
> πῶς ἔγινε στοὺς Ἀχαιοὺς ἀρχὴ πολλῶν δακρύων·
>
> — Ιλιάδα Α 1-2. Μετάφραση: Ιάκωβος Πολυλάς (1825–1896)

Το θέμα, λοιπόν, είναι ο **θυμός**, η οργή ενός ανθρώπου, και τι κόστισε. Η
οργή αυτή έχει δύο φάσεις:

1. **Οργή κατά του Αγαμέμνονα.** Ο αρχιστράτηγος του παίρνει το γέρας του, την
   Βρισηίδα, και ο Αχιλλέας αποσύρεται από τη μάχη. Οι Αχαιοί χάνουν, και ο
   Αχιλλέας αρνείται ακόμα και τα δώρα που του προσφέρουν για να γυρίσει.
2. **Οργή κατά του Έκτορα.** Ο φίλος του, ο **Πάτροκλος**, βγαίνει να
   πολεμήσει με τα όπλα του Αχιλλέα και σκοτώνεται από τον Έκτορα. Ο Αχιλλέας
   επιστρέφει, σκοτώνει τον Έκτορα και κακοποιεί το σώμα του.

Η οργή σβήνει μόνο στην τελευταία ραψωδία, όταν ο γέρος **Πρίαμος** έρχεται
νύχτα στη σκηνή του φονιά του γιου του, και ο Αχιλλέας, θυμούμενος τον δικό
του πατέρα, του δίνει πίσω το σώμα. Γι' αυτό το έπος τελειώνει εκεί και όχι με
την άλωση: τελειώνει όταν τελειώνει το θέμα του.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Η Ιλιάδα σε δέκα σταθμούς*

### Παράδειγμα 1: Γιατί η Ιλιάδα δεν αφηγείται ολόκληρο τον Τρωικό πόλεμο;

1. **Τι ξέρουμε.** Το έπος διαρκεί περίπου 51 μέρες του δέκατου χρόνου. Δεν έχει
   ούτε την αρχή του πολέμου ούτε το τέλος του.
2. **Τι θα έχανε ο ποιητής αν τα έλεγε όλα.** Δέκα χρόνια πολέμου είναι
   δεκάδες ήρωες και εκατοντάδες επεισόδια. Ο ακροατής δεν θα μπορούσε να τα
   κρατήσει μαζί· η ιστορία θα γινόταν «και μετά, και μετά».
3. **Τι κερδίζει διαλέγοντας ένα θέμα.** Ένα επεισόδιο με αρχή, μέση και τέλος,
   την οργή του Αχιλλέα, δένει όλα τα άλλα μεταξύ τους. Από αυτό εξαρτώνται οι
   ήττες των Αχαιών, ο θάνατος του Πατρόκλου, ο θάνατος του Έκτορα.
4. **Και ο υπόλοιπος πόλεμος;** Μπαίνει μέσα με άλλους τρόπους: με αναδρομές
   (πώς ξεκίνησε, τι έγινε στη Θήβη), με προοικονομίες (ο Αχιλλέας θα πεθάνει
   νέος, η Τροία θα πέσει) και με σκηνές όπως η τειχοσκοπία.
5. **Το συμπέρασμα.** Ο Αριστοτέλης, στην *Ποιητική* του, θαύμαζε τον Όμηρο
   ακριβώς γι' αυτό: παρότι ο πόλεμος είχε αρχή και τέλος, ο ποιητής δεν
   προσπάθησε να τον πει ολόκληρο, αλλά διάλεξε ένα μέρος του. Η Ιλιάδα είναι
   έπος για **έναν άνθρωπο μέσα σε έναν πόλεμο**, όχι χρονικό του πολέμου.

## Οι άνθρωποι και οι θεοί του έπους

Στο έπος μιλάνε και πολεμούν δεκάδες πρόσωπα. Αυτά θα τα συναντάς ξανά και
ξανά:

- **Αχαιοί** (τους λέει και Αργείους και Δαναούς): ο **Αγαμέμνονας** των
  Μυκηνών, αρχιστράτηγος· ο αδελφός του **Μενέλαος** της Σπάρτης, ο άντρας
  της Ελένης· ο **Αχιλλέας**, γιος του Πηλέα και της θεάς Θέτιδας, ο
  καλύτερος πολεμιστής· ο φίλος του **Πάτροκλος**· ο πολυμήχανος
  **Οδυσσέας**· ο γιγαντόσωμος **Αίαντας**· ο γέρος **Νέστορας** της Πύλου.
- **Τρώες**: ο βασιλιάς **Πρίαμος** και η **Εκάβη**· ο γιος τους **Έκτορας**,
  που σηκώνει όλο το βάρος της άμυνας· η γυναίκα του η **Ανδρομάχη**· ο
  **Πάρης** (που λέγεται και Αλέξανδρος), που άρπαξε την **Ελένη**.
- **Θεοί**: μοιράζονται κι αυτοί σε στρατόπεδα. Η **Ήρα**, η **Αθηνά** και ο
  **Ποσειδώνας** βοηθούν τους Αχαιούς· ο **Απόλλωνας**, η **Αφροδίτη** και ο
  **Άρης** τους Τρώες. Ο **Δίας** στέκεται πάνω από όλους και αποφασίζει.

*Ο Αχιλλέας (αριστερά, με το κράνος) και ο Αίαντας παίζουν ένα επιτραπέζιο παιχνίδι, σε αμφορέα που υπογράφει ο Εξηκίας, γύρω στο 540–530 π.Χ. (Μουσεία Βατικανού). Τα ονόματά τους είναι γραμμένα δίπλα στα κεφάλια τους. Η σκηνή δεν υπάρχει στην Ιλιάδα: ο αγγειογράφος φαντάστηκε τους δύο ήρωες σε μια ανάπαυλα του πολέμου, με τα δόρατα ακόμα στα χέρια.*

*Διαδραστικό στη σελίδα: Με ποιους είναι;*

> **Πρόσεχε**
>
> Η Ιλιάδα **δεν** είναι έπος «καλών» και «κακών». Οι Τρώες δεν είναι οι
> εχθροί του ποιητή: ο Έκτορας είναι ίσως το πιο συμπαθητικό πρόσωπο του έπους,
> και ο Πρίαμος το πιο συγκινητικό. Ο Όμηρος δείχνει τον πόνο και των δύο
> πλευρών με την ίδια προσοχή. Και ο Δούρειος Ίππος, ο θάνατος του Αχιλλέα και η
> άλωση της Τροίας **δεν** βρίσκονται μέσα στην Ιλιάδα.

> **Κλειδί**
>
> Η Ιλιάδα δεν αφηγείται τον Τρωικό πόλεμο· αφηγείται **την οργή του Αχιλλέα**,
> περίπου πενήντα μέρες του δέκατου χρόνου. Το έπος αρχίζει όταν η οργή γεννιέται
> (ο καβγάς με τον Αγαμέμνονα) και τελειώνει όταν σβήνει (ο Αχιλλέας δίνει το σώμα
> του Έκτορα στον Πρίαμο). Ο υπόλοιπος πόλεμος χωράει μέσα με αναδρομές και
> προοικονομίες.

> **Θυμήσου**
>
> - **Ιλιάδα**: από το Ίλιον· 24 ραψωδίες (Α–Ω), 15.693 στίχοι.
> - **Χρόνος**: περίπου 51 μέρες στον 10ο χρόνο του πολέμου· μάχες μόνο σε τέσσερις.
> - **Θέμα**: η οργή του Αχιλλέα, πρώτα κατά του Αγαμέμνονα, μετά κατά του Έκτορα.
> - **Τέλος**: η ταφή του Έκτορα, όχι η άλωση της Τροίας.
> - **Μετάφραση** των παραθεμάτων: Ιάκωβος Πολυλάς (1825–1896).

## Ερωτήσεις

1. Από πού παίρνει το όνομά της η Ιλιάδα;
   - Από το Ίλιον, το άλλο όνομα της Τροίας
   - Από τον Ίλο, τον πρώτο ήρωα που σκοτώνεται
   - Από την ιλαρή διάθεση των θεών στον Όλυμπο
   - Από τον ποιητή του, που λεγόταν Ιλιεύς
2. Πόσο χρόνο του Τρωικού πολέμου αφηγείται η Ιλιάδα;
   - Και τα δέκα χρόνια, από την αρπαγή ως την άλωση
   - Περίπου πενήντα μέρες μέσα στον δέκατο χρόνο
   - Τον πρώτο χρόνο, ως την άφιξη στην Τροία
   - Μία μόνο μέρα, τη μέρα της μονομαχίας
3. Ποιο είναι το θέμα της Ιλιάδας, όπως το δηλώνει ο πρώτος στίχος;
   - Η αρπαγή της Ελένης από τον Πάρη
   - Η άλωση της Τροίας από τους Αχαιούς
   - Η οργή του Αχιλλέα και όσα κόστισε
   - Ο νόστος των Αχαιών στην πατρίδα
4. Πώς τελειώνει η Ιλιάδα;
   - Με τον θάνατο του Αχιλλέα από βέλος του Πάρη
   - Με τον Δούρειο Ίππο μέσα στα τείχη της πόλης
   - Με τη μονομαχία του Πάρη και του Μενελάου
   - Με την ταφή του Έκτορα μέσα στην Τροία
5. Γιατί λέμε ότι η οργή του Αχιλλέα έχει δύο φάσεις;
   - Στρέφεται πρώτα κατά του Αγαμέμνονα και μετά κατά του Έκτορα
   - Θυμώνει πρώτα με τους θεούς και μετά με τους ανθρώπους
   - Θυμώνει μία φορά στην Τροία και μία φορά στη Φθία
   - Θυμώνει πρώτα με τον Πάτροκλο και μετά με την Ελένη
6. Ποια ομάδα θεών βοηθά τους Τρώες στην Ιλιάδα;
   - Η Ήρα, η Αθηνά και ο Ποσειδώνας
   - Ο Απόλλωνας, η Αφροδίτη και ο Άρης
   - Ο Ήφαιστος, η Θέτιδα και ο Ερμής
   - Ο Δίας, η Ήρα και η Αθηνά
7. Αφού το έπος καλύπτει λίγες μέρες, πώς μαθαίνουμε για τον υπόλοιπο πόλεμο;
   - Δεν μαθαίνουμε τίποτα, γιατί ο ποιητής τον αγνοεί
   - Από έναν πρόλογο σε πεζό που προηγείται των στίχων
   - Από αναδρομές, προοικονομίες και σκηνές όπως η τειχοσκοπία
   - Από τη ραψωδία Ω, που τον αφηγείται όλον από την αρχή

## Ασκήσεις

1. Πόσες ραψωδίες έχει η Ιλιάδα, και σε ποιον χρόνο του πολέμου γίνεται η δράση της;
2. Εξήγησε πώς η πρώτη οργή του Αχιλλέα, κατά του Αγαμέμνονα, οδηγεί στη δεύτερη, κατά του Έκτορα.
3. Ο πρώτος στίχος της Ιλιάδας είναι «Ψάλλε, θεά, τὸν τρομερὸν θυμὸν τοῦ Ἀχιλλέως» (Α 1) και ο τελευταίος «Αὐτὸς τοῦ ἀνδρείου Ἕκτορος ὁ ἐνταφιασμὸς ἐγίνη» (Ω 804). Μετάφραση: Ιάκωβος Πολυλάς (1825–1896). Τι σου λέει ότι το έπος αρχίζει με τον Αχιλλέα και κλείνει με τον Έκτορα;
4. Ο Αριστοτέλης επαινεί τον Όμηρο επειδή δεν προσπάθησε να πει ολόκληρο τον Τρωικό πόλεμο. Συμφωνείς ότι αυτή η επιλογή κάνει το έπος καλύτερο; Δώσε ένα επιχείρημα υπέρ και ένα που θα μπορούσε να πει κάποιος αντίθετα.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-b/ancient-literature/iliad-introduction
