# Έκτορας και Ανδρομάχη

> Ο αποχαιρετισμός στις Σκαιές πύλες (Ζ 369-529).

Αρχαία από μετάφραση, Β΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-b/ancient-literature/hector-andromache

## Τι θα μάθεις

- Να αφηγείσαι τη συνάντηση Έκτορα και Ανδρομάχης στις Σκαιές πύλες (Ζ 369-502) με τη σωστή σειρά.
- Να εξηγείς τα επιχειρήματα της Ανδρομάχης και την απάντηση του Έκτορα: αγάπη για την οικογένεια απέναντι στην αιδώ και στο χρέος.
- Να ερμηνεύεις τη σκηνή με το κράνος και την προσευχή για τον Αστυάνακτα, και την τραγική ειρωνεία της.
- Να κρίνεις πώς το έπος δείχνει τη σχέση οικογένειας και πολέμου.

## Ο Έκτορας μπαίνει στην πόλη

Στη ραψωδία Ζ η μάχη πάει άσχημα για τους Τρώες, και ο **Έκτορας** μπαίνει για
λίγο στην πόλη: πρέπει να ζητήσει από τις γυναίκες να προσευχηθούν στην
Αθηνά, και να βγάλει τον Πάρη ξανά στη μάχη. Πριν γυρίσει, θέλει να δει τη
γυναίκα του και τον μικρό του γιο, γιατί δεν ξέρει αν θα ξαναγυρίσει. Μετάφραση
των παραθεμάτων: **Ιάκωβος Πολυλάς (1825–1896)**.

Η **Ανδρομάχη** δεν είναι στο σπίτι. Η οικονόμα τού λέει ότι, μόλις άκουσε πως
οι Αχαιοί νικούν, έτρεξε στον πύργο «ὡς φρενιασμένη» (Ζ 388), με την τροφό και
το παιδί. Ο Έκτορας γυρίζει τρέχοντας τον δρόμο που ήρθε, και τη βρίσκει στις
**Σκαιές πύλες**, εκεί απ' όπου θα ξαναβγεί στον κάμπο. Στην ίδια πύλη, στη
ραψωδία Γ, η Ελένη έδειχνε στον Πρίαμο τους Αχαιούς.

> τὸν ῾Εκτορίδην, ὅμοιον μὲ εὔμορφον ἀστέρα·
>
> — Ζ 401

Ο πατέρας λέει το παιδί **Σκαμάνδριο**, από το ποτάμι της Τροίας· ο λαός το λέει
**Αστυάνακτα**, «άρχοντα της πόλης», επειδή ο πατέρας του σώζει την πόλη. Το
ίδιο το όνομα του παιδιού κρέμεται από τη ζωή του Έκτορα.

## Τα λόγια της Ανδρομάχης

Ο Έκτορας χαμογελά σιωπηλός κοιτάζοντας το παιδί. Η Ανδρομάχη τον πιάνει από
το χέρι, κλαίει, και του μιλά. Πρώτα τον κατηγορεί: η τόλμη του θα τον
σκοτώσει, και δεν λυπάται ούτε το παιδί ούτε εκείνη. Ύστερα του λέει τι έχει
χάσει. Ο **Αχιλλέας** κατέστρεψε την πατρίδα της, τη Θήβη, σκότωσε τον πατέρα
της και τα επτά αδέλφια της σε μία μέρα, και πήρε αιχμάλωτη τη μητέρα της, που
ελευθερώθηκε με λύτρα αλλά πέθανε λίγο μετά. Και καταλήγει:

> ῞Εκτωρ, σὺ εἶσαι δι’ ἐμὲ πατέρας καὶ μητέρα,\
> σὺ ἀδελφός, σὺ ἀνθηρὸς τῆς κλίνης σύντροφός μου.\
> Ἀλλὰ λυπήσου μας, καὶ αὐτοῦ μεῖνε στὸν πύργον, μήπως\
> ὀρφανὸ κάμης τὸ παιδὶ καὶ χήραν τὴν γυναίκα.
>
> — Ζ 429-432

Δεν του ζητά να σταματήσει να πολεμά. Του προτείνει να μείνει στα τείχη και να
στήσει τον στρατό κοντά στην αγριοσυκιά, εκεί που το τείχος είναι πιο εύκολο να
το ανέβει ο εχθρός· τρεις φορές το δοκίμασαν ήδη οι Αχαιοί. Είναι πρόταση
**άμυνας**, και δείχνει μια γυναίκα που ξέρει τον πόλεμο από κοντά.

### Παράδειγμα 1: Πώς απαντά ο Έκτορας στην Ανδρομάχη (Ζ 441-465), και γιατί δεν μένει;

1. **Συμφωνεί μαζί της.** «Ὅλα τὰ αἰσθάνομαι κι ἐγώ, γυνή μου» (Ζ 441). Δεν της λέει
   ότι κάνει λάθος. Ο φόβος της είναι και δικός του.
2. **Ο πρώτος λόγος: η αιδώς.**
   > ἀλλὰ φοβοῦμαι\
   > καὶ τῶν ἀνδρῶν τὸ πρόσωπο καὶ τῶν σεμνῶν μητέρων,\
   > ἂν μ’ ἔβλεπαν ὡς ἄνανδρος νὰ φεύγω ἀπὸ τὴν μάχην·
   >
   > — Ζ 441-443
   Ντρέπεται τους Τρώες και τις Τρωαδίτισσες. Αυτό είναι η ομηρική **αιδώς**: ο
   φόβος να φανείς ανάξιος μπροστά στην κοινότητα που σε εμπιστεύεται. Ο Έκτορας
   είναι ο υπερασπιστής της πόλης· αν κρυφτεί, κρύβεται η Τροία.
3. **Ο δεύτερος λόγος: η καρδιά του.** «οὐδ’ ἡ καρδιά μου θέλει το, ποὺ μ’ ἔμαθε νὰ
   εἶμαι / γενναῖος πάντοτε» (Ζ 444-445). Πολεμά για τη δόξα του πατέρα του και τη
   δική του. Δεν είναι μόνο υποχρέωση· είναι αυτό που είναι.
4. **Ξέρει πώς θα τελειώσει.** «θὰ φθάσ’ ἡ μέρα νὰ χαθῆ κι ἡ ῎Ιλιος ἡ ἁγία» (Ζ 448).
   Και τον πονά περισσότερο από όλα όχι ο θάνατος των δικών του, αλλά η
   Ανδρομάχη σκλάβα στο Άργος, να υφαίνει για άλλους και να κουβαλά νερό, και να
   τη δείχνουν: «᾽Ιδέτε τὴν συμβίαν / τοῦ ῞Εκτορος» (Ζ 459-460). Προτιμά να είναι
   νεκρός παρά να το ακούσει.
5. **Το συμπέρασμα.** Ο Έκτορας δεν διαλέγει τον πόλεμο επειδή αγαπά λιγότερο την
   οικογένειά του. Διαλέγει να πολεμήσει **γι' αυτήν**, ξέροντας ότι δεν θα τη
   σώσει. Αυτό κάνει τη σκηνή τραγική: και οι δύο έχουν δίκιο, και καμία επιλογή
   δεν σώζει κανέναν.

## Το παιδί και το κράνος

Ο Έκτορας απλώνει τα χέρια στο παιδί, και το παιδί τρομάζει:

> ἔσκουξ’ ἐκεῖνο κι ἔγειρε στὸ στῆθος τῆς βυζάστρας·\
> φοβήθη τὸν πατέρα του καθὼς εἶδε ν’ ἀστράφτουν\
> τ’ ἄρματα καὶ ἀπ’ τὴν κόρυθα τῆς περικεφαλαίας\
> τὴν χαίτην ποὺ τρομακτικῶς ἐπάνω του ἐσειόνταν·\
> ἐγέλασε ὁ πατέρας του καὶ ἡ σεβαστὴ μητέρα·
>
> — Ζ 467-471

Είναι η μόνη στιγμή γέλιου στη σκηνή, και γεννιέται από τον πόλεμο: το παιδί
βλέπει τον πατέρα του ως πολεμιστή και δεν τον αναγνωρίζει. Ο Έκτορας βγάζει το
κράνος, το αφήνει κάτω, φιλά το παιδί και το χορεύει στα χέρια. Ύστερα
προσεύχεται στους θεούς:

> ἐχθροῦ ποὺ ἐφόνευσε, νὰ εἰποῦν: καλύτερος ἐδείχθη\
> καὶ τοῦ πατρός του, καὶ χαρὰν θὰ αἰσθάνεται ἡ μητέρα».
>
> — Ζ 480-481

Ο ακροατής ξέρει ότι η προσευχή δεν θα εισακουστεί. Η Τροία θα πέσει, και
στη ραψωδία Ω η ίδια η Ανδρομάχη θα προβλέψει ότι κάποιος Αχαιός θα ρίξει το
παιδί από τον πύργο. Ο πατέρας εύχεται στον γιο του δόξα, και ο γιος δεν θα
ζήσει για να τη γνωρίσει: **τραγική ειρωνεία**.

Η Ανδρομάχη παίρνει το παιδί «γελοκλαίοντας» (Ζ 484). Ο Έκτορας τη χαϊδεύει και
της λέει ότι κανείς δεν θα τον στείλει στον Άδη πριν από την ώρα του, και ότι
κανείς άνθρωπος, γενναίος ή δειλός, δεν ξεφεύγει από τη **μοίρα** του. Τη
στέλνει στο σπίτι, στον αργαλειό, και φορά ξανά το κράνος. Εκείνη φεύγει
γυρίζοντας συνέχεια να τον δει, και στο σπίτι οι γυναίκες

> Καὶ ζωντανὸν τὸν ῞Εκτορα στὸ σπίτι του ἐθρηνοῦσαν,
>
> — Ζ 500

*«Ο Έκτορας αποχαιρετά την Ανδρομάχη: ο φόβος του Αστυάνακτα», σχέδιο του Αμερικανού ζωγράφου Benjamin West, 1766 (Νέα Υόρκη, Μητροπολιτικό Μουσείο Τέχνης). Ο μικρός Αστυάνακτας κολλάει τρομαγμένος στην τροφό του. Πρόσεξε το λοφίο που υψώνεται πάνω από το κράνος του Έκτορα: αυτή η «χαίτη» τον τρόμαξε.*

*Διαδραστικό στη σελίδα: Η σκηνή των Σκαιών πυλών*

*Διαδραστικό στη σελίδα: Τι τον κρατά στη μάχη και τι τον τραβά στο σπίτι;*

> **Πρόσεχε**
>
> Όταν ο Έκτορας στέλνει την Ανδρομάχη στον αργαλειό και λέει ότι ο πόλεμος
> είναι υπόθεση των ανδρών (Ζ 490-493), περιγράφει τους ρόλους της κοινωνίας του,
> όχι μια κρίση για την αξία της. Η ίδια η Ανδρομάχη έχει μόλις δώσει μια
> στρατηγική συμβουλή. Διάβασε τη σκηνή με τα μάτια της εποχής της, χωρίς να
> ξεχνάς ότι τέτοιοι ρόλοι σήμερα δεν ισχύουν.

> **Κλειδί**
>
> Η συνάντηση στις Σκαιές πύλες δείχνει τον πόλεμο από την πλευρά της
> **οικογένειας**. Η Ανδρομάχη έχει χάσει τα πάντα από τον πόλεμο και ζητά από
> τον Έκτορα να μείνει. Εκείνος την καταλαβαίνει, αλλά η **αιδώς**, ο χαρακτήρας
> του και το χρέος του στην πόλη τον στέλνουν πίσω στη μάχη, ξέροντας ότι η
> Τροία θα χαθεί. Η σκηνή με το κράνος και η προσευχή για το παιδί, που δεν θα
> εισακουστεί, κάνουν την τρυφερότητα **τραγική**.

> **Θυμήσου**
>
> - **Σκαιές πύλες** (Ζ 390-502): η τελευταία συνάντηση Έκτορα και Ανδρομάχης.
> - **Ανδρομάχη**: ο Αχιλλέας τής πήρε πατρίδα, πατέρα, αδέλφια, μητέρα· «σὺ εἶσαι δι’
>   ἐμὲ πατέρας καὶ μητέρα».
> - **Έκτορας**: αιδώς μπροστά στους Τρώες, χρέος, γνώση ότι η Τροία θα πέσει.
> - **Το κράνος**: το παιδί τρομάζει, οι γονείς γελούν· ο Έκτορας προσεύχεται για τον
>   **Αστυάνακτα**.
> - **Τραγική ειρωνεία**: η προσευχή δεν θα εισακουστεί· οι γυναίκες θρηνούν τον
>   Έκτορα ζωντανό.

## Ερωτήσεις

1. Πού συναντά τελικά ο Έκτορας την Ανδρομάχη;
   - Στο παλάτι, μπροστά στον αργαλειό της
   - Στον ναό της Αθηνάς, με τις άλλες γυναίκες
   - Στις Σκαιές πύλες, πριν ξαναβγεί στον κάμπο
   - Στο σπίτι του Πάρη και της Ελένης
2. Γιατί ο λαός της Τροίας λέει το παιδί Αστυάνακτα;
   - Επειδή γεννήθηκε την ίδια μέρα που έπεσε η Θήβη
   - Επειδή ο πατέρας του σώζει την πόλη
   - Επειδή θα γίνει βασιλιάς μετά τον Πρίαμο
   - Επειδή έτσι λεγόταν ο παππούς του, ο Ηετίωνας
3. Γιατί η Ανδρομάχη λέει στον Έκτορα «σὺ εἶσαι δι’ ἐμὲ πατέρας καὶ μητέρα, / σὺ ἀδελφός» (Ζ 429-430);
   - Επειδή ο Αχιλλέας σκότωσε ή αιχμαλώτισε όλη της την οικογένεια
   - Επειδή ο Έκτορας είναι πολύ μεγαλύτερός της σε ηλικία
   - Επειδή οι γονείς της ζουν μακριά, στη Θήβη
   - Επειδή έτσι μιλούσαν όλες οι γυναίκες στους άντρες τους
4. Τι προτείνει η Ανδρομάχη στον Έκτορα να κάνει;
   - Να φύγουν κρυφά από την Τροία με το παιδί
   - Να προκαλέσει τον Αχιλλέα σε μονομαχία
   - Να ζητήσει ειρήνη επιστρέφοντας την Ελένη
   - Να μείνει στα τείχη και να φυλάξει το αδύναμο σημείο τους
5. Τι είναι η αιδώς που κρατά τον Έκτορα στη μάχη (Ζ 441-443);
   - Ο φόβος του θανάτου που νιώθει κάθε πολεμιστής
   - Η ντροπή να φανεί δειλός μπροστά στην κοινότητα
   - Ο σεβασμός του προς τους θεούς του Ολύμπου
   - Η οργή του για τους Αχαιούς που πολιορκούν την πόλη
6. Τι πονά τον Έκτορα περισσότερο από όλα, όταν σκέφτεται το τέλος της Τροίας;
   - Ο δικός του θάνατος από τα χέρια του Αχιλλέα
   - Ο θάνατος του πατέρα του, του Πριάμου
   - Η καταστροφή των ναών και των θησαυρών της πόλης
   - Η Ανδρομάχη σκλάβα στο Άργος, να υφαίνει για άλλους
7. Γιατί τρομάζει ο Αστυάνακτας όταν ο πατέρας του απλώνει τα χέρια;
   - Βλέπει τα όπλα και τη χαίτη του κράνους να σείεται
   - Ακούει τη μητέρα του να κλαίει δυνατά
   - Δεν έχει ξαναδεί ποτέ τον πατέρα του
   - Ακούει τον θόρυβο της μάχης από τον κάμπο
8. Ποια είναι η τραγική ειρωνεία της προσευχής του Έκτορα για τον γιο του;
   - Οι θεοί την ακούν και κάνουν το παιδί βασιλιά
   - Ο Έκτορας ζητά κάτι που δεν πιστεύει ότι θα γίνει
   - Ο ακροατής ξέρει ότι το παιδί δεν θα ζήσει για να τη δει
   - Ο Αστυάνακτας θα γίνει πολεμιστής των Αχαιών

## Ασκήσεις

1. Ποια δύο ονόματα έχει ο γιος του Έκτορα, και ποιος τον λέει με το καθένα;
2. Στο τέλος της σκηνής οι γυναίκες θρηνούν τον Έκτορα ενώ είναι ακόμα ζωντανός (Ζ 500). Εξήγησε γιατί.
3. Αμέσως μετά, ο Πάρης βγαίνει στη μάχη: «καὶ ὡς ὅταν σπάση τὸν δεσμὸν καλοθρεμμένος ἵππος, / βροντᾶ τετραποδίζοντας στὴν ἀνοικτὴν πεδιάδα, / νὰ λούεται στὸ καθαρὸ ποτάμι μαθημένος· / τὴν κεφαλὴν κρατεῖ ὑψηλά, τὴν χαίτην ἀνεμίζει, / [...] ὁμοίως ἀπ’ τὴν Πέργαμον ὁ Πριαμίδης Πάρις / περήφανος κατέβαινε» (Ζ 506-513, μετάφραση: Ιάκωβος Πολυλάς, 1825–1896). Βρες το κοινό σημείο της παρομοίωσης και σύγκρινε τον Πάρη με τον Έκτορα που μόλις αποχαιρέτησε την οικογένειά του.
4. Ο Έκτορας διαλέγει τη μάχη και όχι τη θέση που του προτείνει η Ανδρομάχη. Έκανε τη σωστή επιλογή; Κρίνε, με επιχειρήματα και από τις δύο πλευρές.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-b/ancient-literature/hector-andromache
