# Ο θάνατος του Πατρόκλου

> Ο φίλος που πολεμά με τα όπλα του Αχιλλέα (Π 684-867).

Αρχαία από μετάφραση, Β΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-b/ancient-literature/death-of-patroclus

## Τι θα μάθεις

- Να αφηγείσαι με τη σωστή σειρά τα γεγονότα από την έξοδο του Πατρόκλου ως τον θάνατό του (Π 684-867).
- Να εξηγείς γιατί ο Πάτροκλος φορά τα όπλα του Αχιλλέα και ποια εντολή του δεν τήρησε.
- Να αναγνωρίζεις την αποστροφή του αφηγητή στον Πάτροκλο και να λες τι πετυχαίνει.
- Να κρίνεις ποιος ευθύνεται για τον θάνατο του Πατρόκλου: ο ίδιος, ο Αχιλλέας ή οι θεοί.

## Ο φίλος με τα δανεικά όπλα

Η υπόσχεση του Αχιλλέα στην πρεσβεία ήταν να μην πολεμήσει ώσπου η φωτιά να
φτάσει στα καράβια. Στη ραψωδία Π οι Τρώες πολεμούν πια πάνω στα καράβια, και
λίγο μετά πιάνει φωτιά το πρώτο. Τότε ο **Πάτροκλος**, ο πιο αγαπημένος φίλος του Αχιλλέα, έρχεται
κλαίγοντας και του ζητά κάτι (Π 38-42):

> Καὶ τ’ ἄρματά σου δῶσε μου νὰ τὰ φορῶ στὴν μάχην,
> ἲσως εἰποῦν πὼς εἶσαι σὺ καὶ ξεκοποῦν οἱ Τρῶες
>
> — Π 40-41

Ο Αχιλλέας δέχεται, αλλά με μια αυστηρή **εντολή**: να διώξει τους Τρώες από
τα καράβια και να γυρίσει αμέσως πίσω, να μην τους κυνηγήσει ως την Τροία,
«μὴ κάποιος ἀπ’ τὸν ῎Ολυμπον θεὸς ἐμπῆ στὴν μάχην» (Π 93). Ο ποιητής έχει ήδη
προειδοποιήσει τον ακροατή: ζητώντας τα όπλα, ο Πάτροκλος «παρακαλοῦσε θάνατον
κακὸν τῆς κεφαλῆς του» (Π 47).

> **Η μετάφραση**
>
> Οι στίχοι είναι από την Ιλιάδα του **Ιάκωβου Πολυλά** (1825–1896), όπως τη
> δημοσιεύει η el.wikisource, με την ορθογραφία και την αρίθμηση εκείνης της
> έκδοσης.

Με τα όπλα του Αχιλλέα ο Πάτροκλος σαρώνει. Οι Τρώες τον περνούν για τον
Αχιλλέα και τρέπονται σε φυγή· σκοτώνει ακόμα και τον **Σαρπηδόνα**, γιο του
Δία. Και εκεί, στην κορυφή της επιτυχίας του, ξεχνά την εντολή.

## «Ποιά τύφλωσις!»

> Τότ’ εἶπε τοῦ Αὐτομέδοντος ὁ Πάτροκλος νὰ σπρώξη
> τὸ ἁμάξι αὐτοῦ κατάποδα τῶν Τρώων καὶ Λυκίων˙
> ποιά τύφλωσις! ἂν φύλαγε τὸν λόγον τοῦ Ἀχιλλέως,
> τὴν μοίραν θὰ ἐξέφευγε τὴν μαύρην τοῦ θανάτου.
>
> — Π 684-687

Ο αφηγητής δεν μένει ουδέτερος: φωνάζει «ποιά τύφλωσις!», σαν να βλέπει
μπροστά του το λάθος και να μην μπορεί να το σταματήσει. Και αμέσως μετά κάνει
κάτι ακόμα πιο σπάνιο, **μιλά στον ίδιο τον ήρωα**:

> Ποιόν πρῶτον καὶ ποιόν ὕστερον ἐγύμνωσες στὴν μάχην,
> Πάτροκλε, ὁπόταν οἱ θεοὶ σ’ ἐκάλεσαν στὸν Ἅδην;
>
> — Π 692-693

Αυτό λέγεται **αποστροφή**: ο αφηγητής αφήνει τον ακροατή και απευθύνεται σε
ένα πρόσωπο της ιστορίας, με «εσύ». Στην Ιλιάδα το κάνει με λίγους ήρωες,
και με τον Πάτροκλο ξανά και ξανά μέσα σε αυτή τη ραψωδία: «ὦ Πάτροκλε ἱππομάχε», «τότε σοῦ ἐφάνη, Πάτροκλε, τὸ τέλος τῆς
ζωῆς σου». Είναι σαν τρυφερότητα και θρήνος μαζί, πριν ακόμα πεθάνει.

## Τρεις φορές, και την τέταρτη

Ο Πάτροκλος φτάνει ως τα τείχη. Τρεις φορές σκαρφαλώνει, και τρεις φορές ο
**Απόλλωνας**, προστάτης των Τρώων, τον σπρώχνει πίσω χτυπώντας την ασπίδα του.
Την τέταρτη ο θεός του φωνάζει ότι η Τροία δεν είναι γραφτό να πέσει από αυτόν,
«οὐδ’ ὁ ᾽Αχιλλεύς» (Π 709). Ο Πάτροκλος υποχωρεί.

Το σχήμα «τρεις φορές… την τέταρτη» ξαναγυρίζει λίγο μετά: τρεις φορές ορμά
στους Τρώες και σκοτώνει από εννέα, και «ὅταν τετάρτη φορὰν ὡσὰν θεὸς ὁρμοῦσε,
/ τότε σοῦ ἐφάνη, Πάτροκλε, τὸ τέλος τῆς ζωῆς σου» (Π 786-787). Το τρία είναι
ο ήρωας στα όριά του· το τέσσερα είναι το βήμα πέρα από αυτά.

Ο θάνατος έρχεται σε **τρία χτυπήματα**:

1. Ο **Απόλλωνας**, αόρατος μέσα σε ομίχλη, τον χτυπά στην πλάτη με την
   παλάμη. Του πετά το κράνος, του σπάει το δόρυ, του λύνει τον θώρακα. Ο
   Πάτροκλος μένει ζαλισμένος και άοπλος.
2. Ο **Εύφορβος**, ένας νεαρός Τρώας, τον τρυπά με το δόρυ στην πλάτη και
   φεύγει τρέχοντας, χωρίς να τολμήσει να τον αντιμετωπίσει.
3. Ο **Έκτορας** τον αποτελειώνει με τη λόγχη στο υπογάστριο.

Ο Πάτροκλος, πεθαίνοντας, το λέει ο ίδιος:

> ᾽Εμένα ἡ μοίρα ἐφόνευσεν ἡ μαύρη μὲ τὸν Φοῖβον
> καὶ ἀπ’ τοὺς θνητοὺς ὁ Εὔφορβος· τρίτος ἐσὺ μὲ γδύνεις.
>
> — Π 849-850

Και πριν ξεψυχήσει, προλέγει: ο Έκτορας θα πέσει σύντομα από το χέρι του
Αχιλλέα (Π 852-854). Η ψυχή του φεύγει «κλαίοντας θλιμμένη τὴν μοίραν, ποὺ
νεότητα καὶ ἀνδρείαν τῆς ἐπῆρε» (Π 855-856).

*Ο Μενέλαος (αριστερά) και ο Έκτορας μάχονται πάνω από το σώμα του Εύφορβου, σε πιάτο γύρω στο 600 π.Χ. που βρέθηκε στην Κάμειρο της Ρόδου (Βρετανικό Μουσείο). Τα ονόματα είναι γραμμένα δίπλα στις μορφές. Είναι ο ίδιος Εύφορβος που χτύπησε τον Πάτροκλο στην πλάτη: λίγο αργότερα, στη ραψωδία Ρ, τον σκοτώνει ο Μενέλαος.*

*Διαδραστικό στη σελίδα: Από τα καράβια ως τον θάνατο*

> **Κλειδί**
>
> Ο Πάτροκλος πεθαίνει επειδή **ξεπέρασε το όριο** που του έβαλε ο Αχιλλέας, και
> ο ποιητής το λέει ανοιχτά. Αλλά δεν πεθαίνει σε δίκαιη μονομαχία: τον
> αφοπλίζει ένας θεός, τον πληγώνει ένας δειλός, και ο Έκτορας χτυπά τελευταίος.
> Ο Έκτορας καυχιέται πάνω από τον νεκρό, και παίρνει **τα όπλα του Αχιλλέα**. Με
> αυτά θα τον δει ο Αχιλλέας στη ραψωδία Χ, και ο θυμός του θα στραφεί από τον
> Αγαμέμνονα στον Έκτορα.

> **Πρόσεχε**
>
> Ο Πάτροκλος δεν είναι υπηρέτης ούτε «βοηθός» του Αχιλλέα. Είναι ο φίλος του,
> λίγο μεγαλύτερος σε ηλικία, και ο ίδιος ηγέτης στη μάχη. Τα όπλα του τα
> δάνεισε ο Αχιλλέας για να τρομάξουν τους Τρώες, όχι επειδή ο Πάτροκλος δεν
> είχε δικά του.

### Παράδειγμα 1: Διάβασε μια αποστροφή: Π 692-693

1. **Ποιος μιλά σε ποιον.** Ο στίχος είναι του αφηγητή, όχι κάποιου ήρωα. Και
   μιλά στον Πάτροκλο, με κλητική («Πάτροκλε») και β΄ πρόσωπο («ἐγύμνωσες»).
2. **Τι ρωτά.** «Ποιον σκότωσες πρώτο και ποιον τελευταίο, όταν οι θεοί σε
   κάλεσαν στον Άδη;» Η ερώτηση είναι ρητορική: ο ποιητής ξέρει την απάντηση και
   τη δίνει αμέσως με έναν κατάλογο ονομάτων (Π 694-696).
3. **Τι αποκαλύπτει.** Η φράση «ὁπόταν οἱ θεοὶ σ’ ἐκάλεσαν στὸν Ἅδην» λέει τον
   θάνατο **πριν** συμβεί. Ο ακροατής ξέρει το τέλος· ο Πάτροκλος όχι.
4. **Το συμπέρασμα.** Η αποστροφή κάνει τον αφηγητή να ακούγεται σαν φίλος που
   θρηνεί. Η νίκη του Πατρόκλου διαβάζεται ήδη ως τελευταία του στιγμή.

> **Θυμήσου**
>
> - Ο Πάτροκλος πολεμά με **τα όπλα του Αχιλλέα**, για να νομίσουν οι Τρώες ότι
>   γύρισε ο ίδιος.
> - Η **εντολή** του Αχιλλέα: σώσε τα καράβια και γύρνα πίσω. Ο Πάτροκλος την
>   παραβαίνει και φτάνει ως τα τείχη.
> - **Τρία χτυπήματα**: Απόλλωνας, Εύφορβος, Έκτορας.
> - Πεθαίνοντας προλέγει τον θάνατο του Έκτορα από τον Αχιλλέα.
> - **Αποστροφή**: ο αφηγητής μιλά απευθείας στον ήρωα («Πάτροκλε»).

## Ερωτήσεις

1. Γιατί ο Πάτροκλος ζητά να φορέσει τα όπλα του Αχιλλέα;
   - Για να τον περάσουν οι Τρώες για τον Αχιλλέα και να φοβηθούν
   - Γιατί τα δικά του όπλα τα είχαν πάρει οι Τρώες σε προηγούμενη μάχη
   - Γιατί τα όπλα του Αχιλλέα ήταν αόρατα στα μάτια των θεών
   - Γιατί ο Αγαμέμνονας είχε διατάξει να τα φορέσει κάποιος
2. Ποια εντολή του Αχιλλέα δεν τήρησε ο Πάτροκλος;
   - Να γυρίσει πίσω μόλις διώξει τους Τρώες από τα καράβια
   - Να μη μονομαχήσει με τον Σαρπηδόνα, τον γιο του ίδιου του Δία
   - Να μην αφήσει τον Αυτομέδοντα μόνο του στο άρμα
   - Να μην πει σε κανέναν ότι φορά δανεικά όπλα
3. Ποιος λέει «ποιά τύφλωσις!» στο Π 686;
   - Ο ίδιος ο αφηγητής, σχολιάζοντας την απόφαση του Πατρόκλου
   - Ο Αχιλλέας, που βλέπει τον φίλο του από τα καράβια
   - Ο Απόλλωνας, όταν σπρώχνει τον Πάτροκλο από το τείχος
   - Ο Έκτορας, καθώς βλέπει τον Πάτροκλο να έρχεται
4. Τι είναι η «αποστροφή» που συναντάς στο Π 692-693;
   - Ο αφηγητής μιλά απευθείας σε έναν ήρωα, με «εσύ»
   - Ένας ήρωας γυρίζει την πλάτη στον εχθρό και φεύγει
   - Μια μεγάλη παρομοίωση με εικόνες από τη φύση
   - Ένας κατάλογος με ονόματα πολεμιστών που σκοτώθηκαν
5. Με ποια σειρά χτυπούν τον Πάτροκλο όσοι του δίνουν τον θάνατο;
   - Απόλλωνας, Εύφορβος, Έκτορας
   - Έκτορας, Εύφορβος, Απόλλωνας
   - Εύφορβος, Απόλλωνας, Έκτορας
   - Απόλλωνας, Κεβριόνης, Έκτορας
6. Τι δείχνει το σχήμα «τρεις φορές… και την τέταρτη» στη ραψωδία Π;
   - Ο ήρωας φτάνει στα όριά του και το επόμενο βήμα τον καταστρέφει
   - Ο ήρωας κουράζεται και χρειάζεται τέσσερις προσπάθειες για να νικήσει
   - Οι θεοί δίνουν σε κάθε θνητό τέσσερις ευκαιρίες, όπως λέει ο νόμος τους
   - Ο ποιητής μετρά τις ώρες που κράτησε η μάχη μπροστά στα τείχη
7. Τι προλέγει ο Πάτροκλος στον Έκτορα λίγο πριν πεθάνει;
   - Ότι σύντομα θα πεθάνει κι εκείνος, από το χέρι του Αχιλλέα
   - Ότι η Τροία θα πέσει την ίδια κιόλας νύχτα από φωτιά
   - Ότι ο Αχιλλέας θα συμφιλιωθεί με τους Τρώες για εκδίκηση
   - Ότι ο Εύφορβος θα τιμωρηθεί από τον ίδιο τον Δία
8. Τι παίρνει ο Έκτορας από τον νεκρό Πάτροκλο που θα παίξει ρόλο αργότερα;
   - Τα όπλα του Αχιλλέα, που θα φορά στη μονομαχία της ραψωδίας Χ
   - Το σώμα του Πατρόκλου, που θα το επιστρέψει με λύτρα στον Αχιλλέα
   - Τα αθάνατα άλογα του Αχιλλέα, που τα χαρίζει στον Πρίαμο
   - Την ασπίδα με τις εικόνες που έφτιαξε ο Ήφαιστος

## Ασκήσεις

1. Ποιος θεός σπρώχνει τον Πάτροκλο τρεις φορές από το τείχος της Τροίας;
2. Ο Πάτροκλος λέει στον Έκτορα ότι είκοσι σαν αυτόν θα τους σκότωνε, αν είχαν έρθει μπροστά του. Εξήγησε γιατί ο θάνατός του δεν είναι νίκη σε δίκαιη μονομαχία.
3. «Ποιός ξέρει μήπως ὁ Ἀχιλλεύς, τῆς Θέτιδος ὁ γόνος, / χάση αὐτὸς πρῶτος τὴν ζωὴν στὴν λόγχην μου ἀποκάτω;» (Π 860-861, μτφρ. Ι. Πολυλά). Τι απαντά εδώ ο Έκτορας, και γιατί ο ακροατής της Ιλιάδας ακούει τα λόγια του με άλλο αυτί από εκείνον;
4. Ποιος φταίει για τον θάνατο του Πατρόκλου: ο ίδιος, ο Αχιλλέας ή οι θεοί; Πάρε θέση με επιχειρήματα από το κείμενο.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-b/ancient-literature/death-of-patroclus
