# Αρχαία Ελλάδα: η Αθήνα

> Η πόλη, η δημοκρατία και η καθημερινή ζωή μέσα από αρχαία κείμενα.

Αρχαία από μετάφραση, Β΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-b/ancient-literature/athens

## Τι θα μάθεις

- Να λες πότε και γιατί εκφωνήθηκε ο Επιτάφιος του Περικλή και ποιος τον κατέγραψε.
- Να εξηγείς με τα λόγια του κειμένου πώς ορίζει ο Περικλής τη δημοκρατία της Αθήνας (Θουκυδίδης 2.37-41).
- Να διαβάζεις ένα κωμικό απόσπασμα του Αριστοφάνη ως πηγή για την καθημερινή πολιτική ζωή.
- Να κρίνεις τον έπαινο της Αθήνας, λαμβάνοντας υπόψη ποιοι έμεναν έξω από την πολιτική ζωή.

## Ένας λόγος για τους νεκρούς, που μιλά για τους ζωντανούς

Τον χειμώνα του **431/430 π.Χ.**, στο τέλος του πρώτου χρόνου του
Πελοποννησιακού πολέμου, οι Αθηναίοι έθαψαν δημόσια τους νεκρούς τους, όπως
συνήθιζαν. Τον λόγο στην κηδεία τον εκφώνησε ο **Περικλής**, ο πιο ισχυρός
πολιτικός της πόλης. Δεν μίλησε πολύ για τους νεκρούς· μίλησε για την πόλη
για την οποία πέθαναν. Ο λόγος αυτός, ο **Επιτάφιος**, σώζεται στο δεύτερο
βιβλίο της Ιστορίας του **Θουκυδίδη** (2.35-46), του Αθηναίου ιστορικού που
έγραψε την ιστορία αυτού του πολέμου.

Σε αυτή την ενότητα δεν μαθαίνεις ιστορία της Αθήνας· τη μαθαίνεις στην
Ιστορία. Εδώ **διαβάζεις** τι έγραψαν οι αρχαίοι για την πόλη τους, και πώς
το έγραψαν.

> **Οι μεταφράσεις**
>
> Όλα τα αρχαία αποσπάσματα της ενότητας είναι σε **δική μας μετάφραση**, από
> το αρχαίο κείμενο όπως το δημοσιεύει η ψηφιακή βιβλιοθήκη Perseus. Δεν είναι η
> μετάφραση του σχολικού βιβλίου.

*Ο Περικλής σε ρωμαϊκό μαρμάρινο αντίγραφο ενός ελληνικού πορτρέτου του 5ου αιώνα π.Χ. (Μουσεία Βατικανού). Το κράνος δείχνει τον στρατηγό: με αυτό το αξίωμα ο Περικλής καθοδηγούσε την πόλη.*

## Τι είναι δημοκρατία, κατά τον Περικλή

> Έχουμε πολίτευμα που δεν ζηλεύει τους νόμους των γειτόνων· πιο πολύ είμαστε
> εμείς παράδειγμα για άλλους παρά μιμητές άλλων. Και λέγεται δημοκρατία,
> επειδή η πόλη δεν διοικείται για τους λίγους αλλά για τους περισσότερους.
> Στις ιδιωτικές τους διαφορές όλοι είναι ίσοι μπροστά στους νόμους· στα
> δημόσια αξιώματα όμως ο καθένας προτιμάται ανάλογα με την αξία του, όχι
> επειδή ανήκει σε κάποια τάξη. Κι ούτε τον φτωχό, αν μπορεί να κάνει κάτι
> καλό για την πόλη, τον εμποδίζει το ότι είναι άσημος.
>
> — Θουκυδίδης 2.37.1 (μετάφραση δική μας)

Σε λίγες γραμμές ο Περικλής δίνει **τρία γνωρίσματα**:

1. **Ισότητα μπροστά στον νόμο** (ἰσονομία) για όλους τους πολίτες.
2. Τα αξιώματα πάνε στην **αξία** (ἀρετή), όχι στην καταγωγή ή στον πλούτο.
3. Η **φτώχεια** δεν κλείνει τον δρόμο σε όποιον έχει κάτι να προσφέρει.

Και λίγο παρακάτω δύο φράσεις που έμειναν διάσημες:

> Αγαπάμε το ωραίο με λιτότητα και αγαπάμε τη γνώση χωρίς να γινόμαστε
> μαλθακοί. \[…] Και το να είναι κανείς φτωχός δεν είναι ντροπή να το
> παραδεχτεί· μεγαλύτερη ντροπή είναι να μην κάνει τίποτα για να ξεφύγει από
> τη φτώχεια. \[…] Μόνο εμείς θεωρούμε όποιον δεν παίρνει καθόλου μέρος στα
> κοινά όχι ήσυχο άνθρωπο, αλλά άχρηστο.
>
> — Θουκυδίδης 2.40.1-2 (μετάφραση δική μας)

Το αρχαίο κείμενο έχει εδώ μια λέξη που αξίζει να την προσέξεις:
**ἀχρεῖον**, «άχρηστο». Ο Περικλής δεν λέει ότι ο πολίτης που δεν ασχολείται
με τα κοινά είναι κακός· λέει ότι δεν προσφέρει. Η πόλη είναι κάτι που το
κάνουν οι πολίτες της, όχι κάτι που τους συμβαίνει.

Και το συμπέρασμα, σε μία πρόταση:

> Με μια λέξη, λέω ότι ολόκληρη η πόλη μας είναι το σχολείο της Ελλάδας.
>
> — Θουκυδίδης 2.41.1 (μετάφραση δική μας)

Στο πρωτότυπο: «τήν τε πᾶσαν πόλιν τῆς Ἑλλάδος παίδευσιν εἶναι». Η
**παίδευσις** είναι η εκπαίδευση: η Αθήνα, λέει, μαθαίνει στους άλλους
Έλληνες πώς να ζουν.

> **Πρόσεχε**
>
> Τα λόγια του Επιταφίου **δεν είναι στενογραφημένα**. Ο ίδιος ο Θουκυδίδης
> γράφει (1.22) ότι τους λόγους του βιβλίου του τους έγραψε όπως πίστευε ότι θα
> τους έλεγε ο καθένας, κρατώντας όσο γινόταν το γενικό νόημα όσων ειπώθηκαν
> πραγματικά. Διαβάζεις λοιπόν τον Περικλή μέσα από τον Θουκυδίδη. Και
> διαβάζεις έναν **έπαινο**, σε κηδεία, σε καιρό πολέμου: δεν είναι ουδέτερη
> περιγραφή.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ποια φράση του Περικλή ταιριάζει;*

## Η άλλη όψη: μια άδεια Πνύκα

Ο Περικλής μιλά για πολίτες που ενδιαφέρονται για τα κοινά. Λίγα χρόνια
αργότερα, το **425 π.Χ.**, ο κωμικός ποιητής **Αριστοφάνης** ανεβάζει τους
**Αχαρνής**. Στην αρχή του έργου ένας αγρότης, ο Δικαιόπολις, κάθεται από νωρίς
το πρωί στην **Πνύκα**, τον λόφο όπου συνεδρίαζε η εκκλησία του δήμου, και
περιμένει:

> …σήμερα, που έχουμε κύρια συνέλευση από το πρωί, και η Πνύκα εδώ είναι
> έρημη· κι εκείνοι κουβεντιάζουν στην αγορά και τρέχουν πάνω κάτω, για να
> γλιτώσουν από το σχοινί το βαμμένο με κόκκινο. Ούτε οι πρυτάνεις δεν ήρθαν.
>
> — Αριστοφάνης, Αχαρνής 19-23 (μετάφραση δική μας)

Το «κόκκινο σχοινί» το κρατούσαν δημόσιοι δούλοι και «σκούπιζαν» με αυτό την
αγορά, για να σπρώξουν τους πολίτες προς τη συνέλευση. Όποιος λερωνόταν
κόκκινος, σύμφωνα με αρχαίους σχολιαστές του έργου, έχανε την αμοιβή του ή
πλήρωνε πρόστιμο. Ο Αριστοφάνης γελά: οι πολίτες του «σχολείου της Ελλάδας»
πρέπει να τους μαζεύουν με σχοινί.

*Η Πνύκα σήμερα. Δεξιά είναι το βήμα των ρητόρων, σκαλισμένο στον βράχο, και μπροστά του το πλάτωμα όπου μαζευόταν η εκκλησία του δήμου. Φαντάσου το άδειο, όπως το περιγράφει ο Δικαιόπολις στους Αχαρνής.*

> **Κλειδί**
>
> Δύο κείμενα, δύο ματιές στην ίδια πόλη. Ο **Επιτάφιος** δείχνει την Αθήνα
> όπως ήθελε να είναι: ίση, ανοιχτή, γεμάτη πολίτες που νοιάζονται. Η
> **κωμωδία** δείχνει την Αθήνα όπως ήταν μερικά πρωινά: πολίτες που
> χασομερούν στην αγορά. Και τα δύο είναι αληθινά, και χρειάζεσαι και τα δύο
> για να καταλάβεις μια δημοκρατία. Ο έπαινος λέει τι ήταν το ιδανικό· η σάτιρα
> δείχνει πόσο δύσκολο ήταν.

### Παράδειγμα 1: Διάβασε μια λέξη: «δημοκρατία» στο 2.37.1

1. **Τι λέει το κείμενο.** «ὄνομα μὲν διὰ τὸ μὴ ἐς ὀλίγους ἀλλ’ ἐς πλείονας
   οἰκεῖν δημοκρατία κέκληται»: λέγεται δημοκρατία επειδή η πόλη δεν
   διοικείται για τους λίγους αλλά για τους περισσότερους.
2. **Η λέξη.** «Δημοκρατία» = δῆμος + κράτος: η εξουσία ανήκει στον δήμο, στο
   σύνολο των πολιτών. Ο Περικλής την ορίζει με αντίθεση: όχι οι λίγοι
   (ολιγαρχία), αλλά οι πολλοί.
3. **Τι δεν λέει.** Ποιοι μετρούν ως «πολίτες». Στην Αθήνα του 5ου αιώνα π.Χ.
   πολίτες με πολιτικά δικαιώματα ήταν μόνο οι ενήλικοι άνδρες με Αθηναίους
   γονείς. Οι γυναίκες, οι μέτοικοι (ελεύθεροι ξένοι που ζούσαν στην πόλη) και
   οι δούλοι δεν ψήφιζαν.
4. **Το συμπέρασμα.** Οι «περισσότεροι» του Περικλή είναι περισσότεροι από τους
   λίγους μιας ολιγαρχίας, αλλά όχι όλοι όσοι ζούσαν στην πόλη. Ένας καλός
   αναγνώστης κρατά και τα δύο: πόσο καινούριο ήταν αυτό το πολίτευμα, και πόσους
   άφηνε απέξω.

> **Θυμήσου**
>
> - **Επιτάφιος**: λόγος του Περικλή στη δημόσια κηδεία των νεκρών, χειμώνας
>   **431/430 π.Χ.**, γραμμένος από τον **Θουκυδίδη** (2.35-46).
> - Δημοκρατία: πόλη για τους **πολλούς**, **ίσοι** μπροστά στον νόμο, αξιώματα
>   με βάση την **αξία**, η φτώχεια δεν εμποδίζει.
> - Όποιος απέχει από τα κοινά είναι «ἀχρεῖος»· η Αθήνα «τῆς Ἑλλάδος
>   παίδευσις».
> - **Αχαρνής** του Αριστοφάνη (425 π.Χ.): η Πνύκα άδεια, οι πολίτες στην αγορά,
>   το κόκκινο σχοινί.
> - Πολίτες με δικαιώματα: μόνο οι ενήλικοι Αθηναίοι άνδρες.

## Ερωτήσεις

1. Σε ποια περίσταση εκφωνήθηκε ο Επιτάφιος του Περικλή;
   - Στη δημόσια κηδεία των νεκρών του πρώτου χρόνου του πολέμου
   - Στη γιορτή για τη νίκη των Αθηναίων στη ναυμαχία της Σαλαμίνας
   - Στα εγκαίνια του Παρθενώνα, μπροστά σε όλους τους Έλληνες
   - Στην εκκλησία του δήμου, για να ψηφιστεί ο πόλεμος με τη Σπάρτη
2. Από ποιον έχει σωθεί ο Επιτάφιος του Περικλή;
   - Από τον ιστορικό Θουκυδίδη, στο δεύτερο βιβλίο της Ιστορίας του
   - Από τον Ηρόδοτο, στο βιβλίο του για τους Περσικούς πολέμους
   - Από τον ίδιο τον Περικλή, που τον εξέδωσε σε βιβλίο
   - Από τον Αριστοφάνη, που τον παρωδεί σε μια κωμωδία του
3. Γιατί, σύμφωνα με τον Περικλή, το πολίτευμα της Αθήνας λέγεται δημοκρατία;
   - Η πόλη διοικείται για τους περισσότερους και όχι για τους λίγους
   - Όλοι όσοι ζουν στην πόλη, άνδρες, γυναίκες και ξένοι, ψηφίζουν
   - Οι νόμοι της είναι αντιγραμμένοι από τις καλύτερες πόλεις
   - Τα αξιώματα δίνονται σε όσους έχουν τη μεγαλύτερη περιουσία
4. Με ποιο κριτήριο προτιμάται κάποιος για ένα δημόσιο αξίωμα, κατά τον Επιτάφιο;
   - Με την αξία του
   - Με την καταγωγή του
   - Με την ηλικία του
   - Με την περιουσία του
5. Πώς χαρακτηρίζει ο Περικλής τον πολίτη που δεν παίρνει καθόλου μέρος στα κοινά;
   - Άχρηστο, όχι ήσυχο άνθρωπο
   - Σοφό, γιατί αποφεύγει τις έριδες
   - Εχθρό της πόλης, που πρέπει να εξοριστεί
   - Φτωχό, που δεν έχει χρόνο για πολιτική
6. Τι σημαίνει ότι η Αθήνα είναι «τῆς Ἑλλάδος παίδευσις»;
   - Ότι οι άλλοι Έλληνες μαθαίνουν από τον τρόπο ζωής της
   - Ότι στην Αθήνα υπήρχαν τα περισσότερα σχολεία της Ελλάδας
   - Ότι όλα τα παιδιά της Ελλάδας στέλνονταν να σπουδάσουν εκεί
   - Ότι η Αθήνα επέβαλλε τους νόμους της στις άλλες πόλεις
7. Τι σατιρίζει ο Αριστοφάνης με το «κόκκινο σχοινί» στους Αχαρνής;
   - Τους πολίτες που αργούν να πάνε στη συνέλευση και χασομερούν στην αγορά
   - Τους Σπαρτιάτες, που έδεναν με σχοινιά όσους αιχμαλώτιζαν μέσα στον πόλεμο
   - Τους πρυτάνεις, που έβαφαν τα ρούχα τους κόκκινα για να ξεχωρίζουν
   - Τους αθλητές, που έτρεχαν στο στάδιο πίσω από ένα κόκκινο σχοινί
8. Ποιοι από τους κατοίκους της Αθήνας είχαν δικαίωμα να ψηφίζουν στην εκκλησία του δήμου;
   - Οι ενήλικοι άνδρες πολίτες με Αθηναίους γονείς
   - Όλοι οι ελεύθεροι κάτοικοι, Αθηναίοι και ξένοι
   - Οι άνδρες και οι γυναίκες με Αθηναίους γονείς
   - Μόνο όσοι είχαν μεγάλη περιουσία και γη

## Ασκήσεις

1. Πώς λέγεται η κωμωδία του Αριστοφάνη (425 π.Χ.) που αρχίζει με τον Δικαιόπολη να περιμένει μόνος στην Πνύκα;
2. Ο Περικλής, σε λόγο κηδείας, μιλά λίγο για τους νεκρούς και πολύ για την πόλη. Εξήγησε γιατί αυτό ταιριάζει σε έναν επιτάφιο σε καιρό πολέμου.
3. «Και το να είναι κανείς φτωχός δεν είναι ντροπή να το παραδεχτεί· μεγαλύτερη ντροπή είναι να μην κάνει τίποτα για να ξεφύγει από τη φτώχεια.» (Θουκυδίδης 2.40.1, μετάφραση δική μας). Τι λέει η φράση για τη σχέση φτώχειας και τιμής, και με ποιο σημείο του 2.37.1 συμφωνεί;
4. Ήταν η Αθήνα πράγματι το «σχολείο της Ελλάδας»; Κρίνε τον ισχυρισμό του Περικλή, με ένα επιχείρημα υπέρ και ένα κατά από όσα διάβασες.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-b/ancient-literature/athens
