# Αρχαία Ελλάδα: Αλεξάνδρεια και αθλητισμός

> Η πόλη των βιβλίων, και οι αγώνες που ένωναν τους Έλληνες.

Αρχαία από μετάφραση, Β΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-b/ancient-literature/alexandria-athletics

## Τι θα μάθεις

- Να διαβάζεις τον Στράβωνα για το Μουσείο της Αλεξάνδρειας και να λες τι ήταν και ποιοι ζούσαν εκεί.
- Να εξηγείς πώς συνδέονται οι λόγιοι της Αλεξάνδρειας με το κείμενο της Ιλιάδας που διάβασες.
- Να διαβάζεις τον Παυσανία και τον Θουκυδίδη για τους κανόνες της Ολυμπίας και τις ποινές όσων τους παραβίαζαν.
- Να κρίνεις τι έδειχναν οι αγώνες για την ενότητα και τα όρια του αρχαίου ελληνικού κόσμου.

## Η πόλη των βιβλίων

Ο Μέγας Αλέξανδρος ίδρυσε την **Αλεξάνδρεια** στην Αίγυπτο το **331 π.Χ.** Μετά
τον θάνατό του, την Αίγυπτο την κράτησε ένας από τους στρατηγούς του, ο
**Πτολεμαίος**, και οι απόγονοί του, οι Πτολεμαίοι, έκαναν την Αλεξάνδρεια
πρωτεύουσα για σχεδόν τριακόσια χρόνια. Εκεί, τον 3ο αιώνα π.Χ., ίδρυσαν το
**Μουσείο** και τη **Βιβλιοθήκη**.

Ο γεωγράφος **Στράβων** επισκέφτηκε την Αλεξάνδρεια στα τέλη του 1ου αιώνα
π.Χ., όταν η Αίγυπτος είχε γίνει πια ρωμαϊκή επαρχία, και περιγράφει την πόλη:

> **Οι μεταφράσεις**
>
> Όλα τα αρχαία αποσπάσματα της ενότητας είναι σε **δική μας μετάφραση**, από
> το αρχαίο κείμενο όπως το δημοσιεύει η ψηφιακή βιβλιοθήκη Perseus. Δεν είναι η
> μετάφραση του σχολικού βιβλίου.

> Μέρος των ανακτόρων είναι και το Μουσείο, που έχει περίπατο, εξέδρα και ένα
> μεγάλο οίκημα, όπου τρώνε μαζί οι λόγιοι άνδρες που ανήκουν στο Μουσείο. Η
> κοινότητα αυτή έχει και κοινά χρήματα, και έναν ιερέα επικεφαλής του
> Μουσείου, που τον διόριζαν τότε οι βασιλιάδες και τώρα ο Καίσαρας.
>
> — Στράβων, Γεωγραφικά 17.1.8 (μετάφραση δική μας)

Το **Μουσείο** δεν ήταν μουσείο με τη σημερινή σημασία. Ήταν ο **ναός των
Μουσών**, και γύρω του μια κοινότητα λογίων, τους οποίους πλήρωνε ο βασιλιάς για
να διαβάζουν, να γράφουν και να ερευνούν. Ο «περίπατος» ήταν στεγασμένος
διάδρομος για συζήτηση την ώρα του περπατήματος, η «εξέδρα» χώρος με καθίσματα
για διαλέξεις. Σήμερα θα το λέγαμε **ερευνητικό κέντρο**.

Πόσα βιβλία είχε η Βιβλιοθήκη δεν το ξέρουμε. Οι αρχαίοι συγγραφείς δίνουν
αριθμούς από δεκάδες χιλιάδες ως εκατοντάδες χιλιάδες ρόλους παπύρου, και
συχνά διαφωνούν. Βέβαιο είναι ότι ήταν η μεγαλύτερη βιβλιοθήκη του αρχαίου
κόσμου.

## Οι λόγιοι και η Ιλιάδα σου

Η Ιλιάδα που διάβασες φέτος έχει **24 ραψωδίες**, που τις λέμε με τα 24
γράμματα του αλφαβήτου, από το Α ως το Ω. Αυτή η διαίρεση δεν είναι του Ομήρου:
αποδίδεται στους φιλολόγους της Αλεξάνδρειας. Εκεί ο **Ζηνόδοτος**, ο πρώτος
προϊστάμενος της Βιβλιοθήκης, και αργότερα ο **Αρίσταρχος** σύγκριναν τα
χειρόγραφα των επών, που διέφεραν μεταξύ τους, και έφτιαξαν διορθωμένες
εκδόσεις. Όταν λοιπόν λες «ραψωδία Π, στίχος 686», χρησιμοποιείς ένα σύστημα που
στήθηκε στην Αλεξάνδρεια.

Στο Μουσείο δούλεψε και ο **Ερατοσθένης**, που μέτρησε την περιφέρεια της Γης
με εκπληκτική για την εποχή ακρίβεια. Η Αλεξάνδρεια ήταν ταυτόχρονα πόλη της
ποίησης, της φιλολογίας και της επιστήμης.

*Κομμάτι παπύρου από την Αίγυπτο, με στίχους από τη ραψωδία Β της Ιλιάδας (Οξφόρδη, Βιβλιοθήκη Bodleian). Τα γράμματα είναι όλα κεφαλαία και οι λέξεις γράφονται κολλητά, χωρίς κενά και χωρίς τόνους. Σε τέτοιους ρόλους διάβαζαν και διόρθωναν τον Όμηρο οι λόγιοι της Αλεξάνδρειας.*

## Οι αγώνες που ένωναν τους Έλληνες

Τον Μέγα Αλέξανδρο τον είδες στην προηγούμενη ενότητα με την Ιλιάδα στο
μαξιλάρι, και τον πρόγονό του τον Αλέξανδρο Α΄ να τρέχει στην **Ολυμπία**.
Οι Ολυμπιακοί αγώνες ήταν η μεγαλύτερη γιορτή των Ελλήνων. Οι αρχαίοι
μετρούσαν τον πρώτο νικητή από το **776 π.Χ.** και, όσο κρατούσε η γιορτή,
ίσχυε η **ιερή εκεχειρία**: οι πόλεις δεν έπρεπε να πολεμούν και οι
επισκέπτες έπρεπε να ταξιδεύουν με ασφάλεια. Αγωνίζονταν μόνο Έλληνες,
ελεύθεροι άνδρες, και κριτές ήταν οι **Ελλανοδίκες** από την Ήλιδα.

Ο ταξιδιώτης **Παυσανίας** (2ος αιώνας μ.Χ.) περπάτησε στην Ολυμπία και
κατέγραψε όσα είδε. Ανάμεσα σε άλλα, μια σειρά από χάλκινα αγάλματα του Δία:

> Αυτά φτιάχτηκαν από τα χρήματα του προστίμου που επιβλήθηκε σε αθλητές οι
> οποίοι πρόσβαλαν τον αγώνα, και οι ντόπιοι τα λένε Ζάνες. Τα πρώτα, έξι
> στον αριθμό, στήθηκαν στην ενενηκοστή όγδοη Ολυμπιάδα· γιατί ο Εύπωλος ο
> Θεσσαλός δωροδόκησε τους πυγμάχους που είχαν έρθει \[…]. Αυτό λένε ότι ήταν
> το πρώτο αδίκημα αθλητών στον αγώνα.
>
> — Παυσανίας 5.21.2-3 (μετάφραση δική μας)

Η 98η Ολυμπιάδα είναι το **388 π.Χ.** Τα αγάλματα των Ζανών στέκονταν στον
δρόμο προς το στάδιο: κάθε αθλητής που έμπαινε περνούσε μπροστά από τα ονόματα
όσων είχαν κλέψει.

*Οι βάσεις των Ζανών στην Ολυμπία, όπως είναι σήμερα. Τα χάλκινα αγάλματα χάθηκαν, έμειναν οι πέτρες που τα κρατούσαν. Στο βάθος είναι η καμάρα από όπου οι αθλητές έμπαιναν στο στάδιο: ο δρόμος τους περνούσε ακριβώς από εδώ.*

Και ένας κανόνας για τις γυναίκες:

> Υπάρχει νόμος στους Ηλείους να ρίχνουν από τον γκρεμό αυτό όσες γυναίκες
> πιαστούν να έχουν έρθει στον Ολυμπιακό αγώνα \[…]. Λένε όμως ότι δεν
> πιάστηκε καμία, εκτός μόνο από την Καλλιπάτειρα. Αυτή, αφού της πέθανε ο
> άντρας, μεταμφιέστηκε σε γυμναστή και έφερε τον γιο της στην Ολυμπία να
> αγωνιστεί. Όταν νίκησε ο Πεισίροδος, πήδηξε πάνω από τον φράχτη όπου
> κρατούσαν τους γυμναστές, και τα ρούχα της έπεσαν. Μόλις φάνηκε ότι ήταν
> γυναίκα, την άφησαν ατιμώρητη, από σεβασμό για τον πατέρα της, τα αδέλφια
> της και τον γιο της, που ήταν όλοι ολυμπιονίκες· έκαναν όμως νόμο από τότε
> οι γυμναστές να μπαίνουν στον αγώνα γυμνοί.
>
> — Παυσανίας 5.6.7-8 (μετάφραση δική μας)

Ο γκρεμός είναι το όρος **Τυπαίον**, στον δρόμο για την Ολυμπία. Η ιστορία
της Καλλιπάτειρας δείχνει ότι ο κανόνας υπήρχε, αλλά και ότι οι Ηλείοι, όταν
ήρθε η ώρα, διάλεξαν να μην τον εφαρμόσουν.

Ούτε μια ολόκληρη πόλη δεν ήταν πάνω από τους κανόνες. Ο Θουκυδίδης γράφει ότι
το **420 π.Χ.** οι Ηλείοι απέκλεισαν τους **Σπαρτιάτες** από τις θυσίες και
τους αγώνες, γιατί είχαν στείλει οπλίτες σε πόλη της Ηλείας την ώρα της
εκεχειρίας και αρνήθηκαν να πληρώσουν το πρόστιμο: δύο χιλιάδες μνες, δύο για
κάθε οπλίτη (Θουκυδίδης 5.49).

*Διαδραστικό στη σελίδα: Παράβαση και συνέπεια στην Ολυμπία*

> **Κλειδί**
>
> Η Αλεξάνδρεια και η Ολυμπία δείχνουν δύο τρόπους με τους οποίους οι Έλληνες
> ένιωθαν ότι ανήκουν σε έναν κόσμο, κι ας ζούσαν σε εκατοντάδες πόλεις, από την
> Ισπανία ως την Αίγυπτο. Στην **Αλεξάνδρεια** ενώνονταν μέσα από τα **βιβλία**
> που διάβαζαν όλοι, με πρώτο τον Όμηρο. Στην **Ολυμπία** ενώνονταν μέσα από
> **κοινούς κανόνες**, που ίσχυαν και για τον βασιλιά και για την ισχυρή Σπάρτη.
> Τα κείμενα δείχνουν όμως και τα όρια αυτής της ενότητας: ποιοι έμεναν έξω από
> το στάδιο, και πόσο συχνά οι κανόνες χρειάζονταν πρόστιμα για να τηρηθούν.

> **Πρόσεχε**
>
> Μην μπερδεύεις το **Μουσείο** της Αλεξάνδρειας με ένα σημερινό μουσείο.
> Δεν εκθέτει αντικείμενα· είναι κοινότητα λογίων γύρω από τον ναό των Μουσών.
> Και μην πεις ότι το **776 π.Χ.** είναι σίγουρη ημερομηνία «πρώτων» αγώνων:
> είναι η χρονιά από την οποία οι αρχαίοι άρχιζαν τον κατάλογο των νικητών, και
> οι σημερινοί ιστορικοί τη θεωρούν παραδοσιακή.

### Παράδειγμα 1: Διάβασε μια πηγή: γιατί στήθηκαν οι Ζάνες (Παυσανίας 5.21.2-3)

1. **Τι λέει.** Αθλητές που πρόσβαλαν τον αγώνα πλήρωσαν πρόστιμο, και με τα
   χρήματα στήθηκαν χάλκινα αγάλματα του Δία, οι Ζάνες. Τα πρώτα έξι, μετά τη
   δωροδοκία του Εύπωλου το 388 π.Χ.
2. **Γιατί αγάλματα του Δία.** Οι αγώνες ήταν γιορτή προς τιμή του Δία. Η
   δωροδοκία δεν ήταν απλώς απάτη στον αντίπαλο· ήταν ασέβεια προς τον θεό, και
   το πρόστιμο του επιστρεφόταν ως αφιέρωμα.
3. **Γιατί σε αυτό το σημείο.** Στέκονταν στον δρόμο προς το στάδιο. Κάθε
   αθλητής περνούσε από μπροστά τους πριν αγωνιστεί: ήταν προειδοποίηση, γραμμένη
   σε χαλκό.
4. **Το συμπέρασμα.** Η πηγή δείχνει ότι οι Έλληνες ήξεραν πως οι κανόνες
   παραβιάζονταν, και ότι διάλεξαν να μην το κρύψουν: έκαναν την τιμωρία μνημείο.

> **Θυμήσου**
>
> - **Αλεξάνδρεια**: ιδρύθηκε το **331 π.Χ.** από τον Μέγα Αλέξανδρο· πρωτεύουσα
>   των Πτολεμαίων.
> - **Μουσείο** (Στράβων 17.1.8): κοινότητα λογίων με περίπατο, εξέδρα, κοινό
>   τραπέζι, κοινά χρήματα και ιερέα. Δίπλα του η **Βιβλιοθήκη**.
> - Οι φιλόλογοι της Αλεξάνδρειας (Ζηνόδοτος, Αρίσταρχος) διόρθωσαν τον Όμηρο· σε
>   αυτούς αποδίδεται η διαίρεση σε **24 ραψωδίες**.
> - **Ολυμπία**: από το **776 π.Χ.** κατά την παράδοση, ιερή εκεχειρία,
>   Ελλανοδίκες.
> - **Ζάνες** από πρόστιμα (388 π.Χ.)· **Καλλιπάτειρα** και ο νόμος για τους
>   γυμναστές· **αποκλεισμός της Σπάρτης** το 420 π.Χ.

## Ερωτήσεις

1. Τι ήταν το Μουσείο της Αλεξάνδρειας, σύμφωνα με τον Στράβωνα;
   - Κοινότητα λογίων με κοινό τραπέζι, κοινά χρήματα και ιερέα
   - Αίθουσα όπου εκτίθονταν τα λάφυρα του Μεγάλου Αλεξάνδρου
   - Θέατρο όπου παίζονταν οι τραγωδίες των Αθηναίων ποιητών
   - Σχολείο όπου μάθαιναν γράμματα τα παιδιά των Αλεξανδρινών
2. Ποιος ίδρυσε την Αλεξάνδρεια και πότε;
   - Ο Μέγας Αλέξανδρος, το 331 π.Χ.
   - Ο Πτολεμαίος Α΄, το 305 π.Χ.
   - Ο Φίλιππος Β΄, ο πατέρας του, το 338 π.Χ.
   - Ο Αλέξανδρος Α΄, το 480 π.Χ.
3. Τι αποδίδεται στους φιλολόγους της Αλεξάνδρειας σχετικά με την Ιλιάδα;
   - Η διαίρεσή της σε 24 ραψωδίες, με τα γράμματα από το Α ως το Ω
   - Η πρώτη μετάφρασή της σε δημοτική, σε στίχους δεκαπεντασύλλαβους
   - Η σύνθεσή της από διάφορα τραγούδια που μάζεψε ο Πτολεμαίος
   - Η προσθήκη της ραψωδίας Ω, για να έχει το έπος αίσιο τέλος
4. Τι ήταν η ιερή εκεχειρία των Ολυμπιακών αγώνων;
   - Οι πόλεις δεν πολεμούσαν, για να φτάνουν με ασφάλεια αθλητές και επισκέπτες
   - Οι αθλητές ορκίζονταν να μην πειράξουν τους αντιπάλους τους έξω από το στάδιο
   - Οι κριτές σταματούσαν τον αγώνα όταν κάποιος τραυματιζόταν σοβαρά
   - Οι νικητές απαλλάσσονταν από τη στρατιωτική θητεία για ένα χρόνο
5. Από πού προήλθαν τα χρήματα για τα χάλκινα αγάλματα του Δία που λέγονταν Ζάνες;
   - Από πρόστιμα αθλητών που πρόσβαλαν τον αγώνα
   - Από τα έπαθλα που χάριζαν στο ιερό οι ολυμπιονίκες
   - Από τα εισιτήρια των θεατών του σταδίου
   - Από δωρεά του βασιλιά της Μακεδονίας
6. Γιατί οι Ηλείοι άφησαν ατιμώρητη την Καλλιπάτειρα;
   - Από σεβασμό για την οικογένειά της, όλοι ολυμπιονίκες
   - Γιατί ο νόμος για τις γυναίκες είχε καταργηθεί λίγα χρόνια νωρίτερα
   - Γιατί κανείς δεν κατάλαβε ότι ήταν γυναίκα ώσπου έφυγε από την Ολυμπία
   - Γιατί πλήρωσε πρόστιμο, και με αυτό στήθηκε ένα άγαλμα του Δία
7. Τι έπαθαν οι Σπαρτιάτες στους Ολυμπιακούς αγώνες του 420 π.Χ.;
   - Αποκλείστηκαν από τις θυσίες και τους αγώνες
   - Κέρδισαν όλα τα αγωνίσματα δρόμου του σταδίου
   - Ανέλαβαν την οργάνωση στη θέση των Ηλείων
   - Πλήρωσαν το πρόστιμο και αγωνίστηκαν κανονικά
8. Τι κοινό έχουν, κατά την ενότητα, η Αλεξάνδρεια και η Ολυμπία;
   - Έδιναν στους Έλληνες πολλών πόλεων κάτι κοινό: βιβλία και κανόνες
   - Και οι δύο ήταν πρωτεύουσες ισχυρών βασιλείων της εποχής τους
   - Και οι δύο ιδρύθηκαν από τον Μέγα Αλέξανδρο μετά τις νίκες του
   - Και στις δύο έμπαιναν μόνο άνδρες, με απόφαση των Ελλανοδικών κριτών

## Ασκήσεις

1. Πώς λέγονταν οι κριτές των Ολυμπιακών αγώνων, και από ποια περιοχή ήταν;
2. Ένας συμμαθητής σου λέει: «Το Μουσείο της Αλεξάνδρειας ήταν σαν το Αρχαιολογικό Μουσείο της Αθήνας». Εξήγησε γιατί κάνει λάθος.
3. «…έκαναν όμως νόμο από τότε οι γυμναστές να μπαίνουν στον αγώνα γυμνοί.» (Παυσανίας 5.6.8, μετάφραση δική μας). Γιατί οι Ηλείοι έκαναν αυτόν τον νόμο, και τι δείχνει για τη θέση των γυναικών στους αγώνες;
4. Οι Ολυμπιακοί αγώνες θεωρούνται σύμβολο ενότητας των Ελλήνων. Με βάση τα κείμενα της ενότητας, ήταν πραγματικά; Κρίνε.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-b/ancient-literature/alexandria-athletics
