# Η μονομαχία Αχιλλέα και Έκτορα

> Ο θάνατος του Έκτορα και η ύβρις πάνω στο σώμα (Χ 247-394).

Αρχαία από μετάφραση, Β΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-b/ancient-literature/achilles-hector

## Τι θα μάθεις

- Να αφηγείσαι τη μονομαχία Αχιλλέα και Έκτορα και τον ρόλο της Αθηνάς (Χ 247-394).
- Να συγκρίνεις τη στάση των δύο ηρώων: τη συμφωνία που προτείνει ο Έκτορας και την άρνηση του Αχιλλέα.
- Να εντοπίζεις τις σκηνές που καθρεφτίζουν τον θάνατο του Πατρόκλου στη ραψωδία Π.
- Να κρίνεις την κακοποίηση του νεκρού Έκτορα ως ύβρη.

## Ο Έκτορας μένει έξω από τα τείχη

Με τα νέα όπλα του Ηφαίστου ο Αχιλλέας σκοτώνει Τρώες τον έναν μετά τον
άλλον. Οι Τρώες κλείνονται στην πόλη, όλοι εκτός από έναν: ο **Έκτορας** μένει
μπροστά στις Σκαιές πύλες. Ο πατέρας του, ο Πρίαμος, και η μητέρα του, η
Εκάβη, τον παρακαλούν από τα τείχη να μπει μέσα. Εκείνος ντρέπεται: χθες
αρνήθηκε να αποσύρει τον στρατό, και τόσοι σκοτώθηκαν από το λάθος του.

Όταν όμως βλέπει τον Αχιλλέα να έρχεται, φοβάται και τρέχει. Τρεις φορές
γυρίζουν γύρω από τα τείχη. Ο Δίας ζυγίζει στη χρυσή του ζυγαριά τις μοίρες
των δύο, και του Έκτορα γέρνει προς τον Άδη. Ο Απόλλωνας τον εγκαταλείπει. Η
**Αθηνά** παίρνει τη μορφή του αδελφού του, του **Δηίφοβου**, και του λέει να
σταθούν μαζί να πολεμήσουν. Ο Έκτορας σταματά.

*Τα τείχη της Τροίας στον λόφο Χισαρλίκ, με τον δρόμο που περνά στα πόδια τους. Χτίστηκαν αιώνες πριν από τον Όμηρο. Γύρω από τέτοια τείχη φαντάζεται ο ποιητής τον Αχιλλέα να κυνηγά τον Έκτορα τρεις φορές, μπροστά στα μάτια των Τρώων.*

> **Η μετάφραση**
>
> Οι στίχοι είναι από την Ιλιάδα του **Ιάκωβου Πολυλά** (1825–1896), όπως τη
> δημοσιεύει η el.wikisource, με την ορθογραφία και την αρίθμηση εκείνης της
> έκδοσης.

## Δύο λόγοι πριν από τη μάχη

Ο Έκτορας μιλά πρώτος, με θάρρος, και προτείνει μια **συμφωνία**: όποιος
νικήσει, να πάρει τα όπλα του άλλου αλλά να δώσει πίσω το σώμα του στους
δικούς του για ταφή (Χ 254-259). Ο Αχιλλέας απαντά:

> λεοντάρια καὶ ἄνθρωποι ποτὲ δὲν ὤμοσαν εἰρήνην,
> λύκοι καὶ ἀρνιὰ δὲν γίνεται ποτὲ νὰ ὁμογνωμήσουν
>
> — Χ 262-263

Ανάμεσα σε αυτούς τους δύο, λέει, δεν υπάρχουν όρκοι. Ο Έκτορας μιλά ακόμα σαν
πολεμιστής ανάμεσα σε ίσους, με κανόνες. Ο Αχιλλέας μιλά σαν θηρίο που
κυνηγά, και το ξέρει: η παρομοίωση δεν είναι του αφηγητή, τη διαλέγει ο ίδιος.

## Η μονομαχία

Ο Αχιλλέας ρίχνει πρώτος και αστοχεί. Η Αθηνά παίρνει κρυφά το δόρυ και του
το δίνει πίσω. Ο Έκτορας ρίχνει, και το δόρυ του χτυπά την ασπίδα του Ηφαίστου
και αναπηδά. Φωνάζει στον «Δηίφοβο» να του φέρει άλλο, και ο Δηίφοβος δεν
είναι εκεί. Τότε καταλαβαίνει:

> Τὸ βλέπω, ὀιμένα, ποὺ οἱ θεοὶ μ’ ἐκάλεσαν στὸν Ἅδην·
>
> — Χ 297

Και αμέσως μετά παίρνει την πιο ηρωική του απόφαση:

> Ἀλλὰ χωρὶς ἀγώνα
> ἄδοξα δὲν θὰ πέσω ἐγὼ καὶ πρῶτα κάτι μέγα
> θὰ πράξω καὶ ὅσοι γεννηθοῦν κατόπιν νὰ τὸ μάθουν».
>
> — Χ 303-305

Ορμά με το σπαθί, σαν αετός. Ο Αχιλλέας τον περιμένει πίσω από την ασπίδα και
ψάχνει ακάλυπτο σημείο: ο Έκτορας φορά **τα παλιά όπλα του Αχιλλέα**, που πήρε
από τον Πάτροκλο, και ο Αχιλλέας βρίσκει το ένα σημείο που δεν καλύπτουν. Η λόγχη τον
βρίσκει στον λαιμό.

## Οι τελευταίες κουβέντες

Ο Έκτορας, πεθαίνοντας, ζητά ένα πράγμα: να δοθεί το σώμα του στους γονείς
του, με λύτρα χρυσάφι και χαλκό. Ο Αχιλλέας αρνείται με τα πιο άγρια λόγια
του έπους: ούτε για το βάρος του σε χρυσάφι, λέει, δεν θα τον γλιτώσει από τα
σκυλιά. Τότε ο Έκτορας κάνει ό,τι έκανε ο Πάτροκλος στον ίδιο: **προλέγει**
ότι ο Αχιλλέας θα πέσει στις Σκαιές πύλες από τον Πάρη και τον Απόλλωνα
(Χ 358-360).

Και ο ποιητής περιγράφει τον θάνατό του με **τους ίδιους στίχους** που
περιέγραψε τον θάνατο του Πατρόκλου:

> Μὲ αὐτὰ τὰ λόγι’ ἀπέθανε καὶ παραπονεμένη
> τοῦ ἄφησε τῆς νεότητος καὶ τῆς ἀνδρειᾶς τὴν χάριν
> ἀπὸ τὰ μέλη του ἡ ψυχὴ κατέβαινε στὸν Ἅδην·
>
> — Χ 361-363

Σύγκρινε με τον Π 855-857: «Μὲ αὐτὰ τὰ λόγι’ ἀπέθανε˙ καὶ κλαίοντας θλιμμένη
/ τὴν μοίραν, ποὺ νεότητα καὶ ἀνδρείαν τῆς ἐπῆρε, / ἀπὸ τὰ μέλη του ἡ ψυχὴ
κατέβηκε στὸν Ἅδη». Στο πρωτότυπο οι στίχοι είναι λέξη προς λέξη ίδιοι· ο
Πολυλάς τους αποδίδει σχεδόν ίδιους.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ο καθρέφτης: ραψωδία Π και ραψωδία Χ*

## Η ύβρις πάνω στο σώμα

Μετά τον θάνατο οι Αχαιοί μαζεύονται γύρω από τον νεκρό, θαυμάζουν το
ανάστημά του, και καθένας τον τρυπά με το δόρυ του. Ο Αχιλλέας για μια στιγμή
σκέφτεται να επιτεθεί στην πόλη, αλλά θυμάται τον Πάτροκλο, που κείτεται
«Ἄκλαυτος, ἄθαφτος» στα καράβια (Χ 386). Και τότε κάνει κάτι που ο ποιητής
ονομάζει ανοιχτά:

> Αὐτά ᾽πε κι ἔργ’ ἀπάνθρωπα στὸν ῞Εκτορα ἐσοφίσθη·
>
> — Χ 395

Τρυπά τους αστραγάλους του, περνά λουριά, τον δένει στο άρμα και τον σέρνει
στη σκόνη, μπροστά στα μάτια των γονιών του. Στον αρχαίο κόσμο το σώμα του
νεκρού έπρεπε να δοθεί στους δικούς του για ταφή· η κακοποίησή του ήταν
**ύβρις**, προσβολή όχι μόνο προς τον νεκρό αλλά και προς τους θεούς.

> **Κλειδί**
>
> Ο Αχιλλέας νικά, αλλά η Ιλιάδα δεν τον δείχνει ως λαμπρό νικητή. Δείχνει
> έναν άνθρωπο που η οργή του για τον φίλο του τον κάνει «θηρίο»: αρνείται κάθε
> συμφωνία, αρνείται τα λύτρα, κακοποιεί το σώμα. Ο Έκτορας, που χάνει, πεθαίνει
> με θάρρος και ζητά μόνο ταφή. Το έπος αφήνει τον ακροατή με ένα ανοιχτό
> ερώτημα: θα δοθεί ποτέ ο Έκτορας στους δικούς του; Η απάντηση έρχεται στη
> ραψωδία Ω.

> **Πρόσεχε**
>
> Μην πεις ότι ο Έκτορας είναι «δειλός» επειδή έτρεξε γύρω από τα τείχη. Το
> κείμενο δείχνει τον φόβο του, αλλά και ότι σταματά, αντιμετωπίζει τον
> Αχιλλέα, και όταν καταλαβαίνει ότι οι θεοί τον εγκατέλειψαν, επιτίθεται
> ξανά για να πεθάνει με δόξα (Χ 303-305). Ένας ήρωας του Ομήρου μπορεί να
> φοβηθεί· τον κρίνουμε από το τι κάνει μετά.

### Παράδειγμα 1: Διάβασε μια απάντηση: «λεοντάρια καὶ ἄνθρωποι» (Χ 261-264)

1. **Τι ζήτησε ο Έκτορας.** Μια συμφωνία με τους θεούς για μάρτυρες: ο νικητής
   να παραδώσει το σώμα του νεκρού στους δικούς του.
2. **Με τι απαντά ο Αχιλλέας.** Με δύο ζεύγη από τη φύση: λιοντάρια και
   ανθρώπους, λύκους και αρνιά. Είναι ζεύγη κυνηγού και θηράματος· ανάμεσά τους
   δεν υπάρχει συμφωνία, μόνο «ἔχθραν… ἄσπονδην».
3. **Τι αποκαλύπτει για τον ίδιο.** Βγάζει τον εαυτό του από τον κόσμο των κανόνων
   που μοιράζονται οι πολεμιστές. Δεν βλέπει τον Έκτορα ως αντίπαλο αλλά ως λεία.
4. **Το συμπέρασμα.** Η άρνηση της συμφωνίας προετοιμάζει την κακοποίηση του
   σώματος: ό,τι αρνείται εδώ με λόγια, θα το κάνει μετά με πράξεις.

> **Θυμήσου**
>
> - Η **Αθηνά**, με τη μορφή του Δηίφοβου, ξεγελά τον Έκτορα και επιστρέφει το
>   δόρυ στον Αχιλλέα.
> - Ο Έκτορας προτείνει **συμφωνία για το σώμα του νεκρού**· ο Αχιλλέας
>   αρνείται («λεοντάρια καὶ ἄνθρωποι»).
> - Ο Έκτορας πεθαίνει με θάρρος και **προλέγει** τον θάνατο του Αχιλλέα από
>   τον Πάρη και τον Απόλλωνα.
> - Ο θάνατός του **καθρεφτίζει** τον θάνατο του Πατρόκλου, με τους ίδιους στίχους.
> - Ο Αχιλλέας σέρνει το σώμα στο άρμα: «ἔργ’ ἀπάνθρωπα», ύβρις.

## Ερωτήσεις

1. Γιατί ο Έκτορας δεν μπαίνει στην πόλη όταν πλησιάζει ο Αχιλλέας;
   - Ντρέπεται για το λάθος του, που κόστισε σε πολλούς Τρώες
   - Οι Τρώες έκλεισαν τις πύλες και δεν τον άφηναν να μπει
   - Ο Δίας του είχε υποσχεθεί ότι θα νικήσει τον Αχιλλέα
   - Ήθελε να πάρει πίσω τα όπλα του Πατρόκλου για τον Πρίαμο
2. Πώς ξεγελά η Αθηνά τον Έκτορα;
   - Παίρνει τη μορφή του αδελφού του, του Δηίφοβου
   - Παίρνει τη μορφή του πατέρα του, του Πριάμου
   - Του κρύβει το σπαθί του μέσα σε ένα πυκνό σύννεφο
   - Του στέλνει όνειρο ότι θα νικήσει τον Αχιλλέα
3. Τι προτείνει ο Έκτορας στον Αχιλλέα πριν από τη μάχη;
   - Ο νικητής να δώσει πίσω το σώμα του νεκρού στους δικούς του
   - Να σταματήσει ο πόλεμος και να γυρίσει η Ελένη στον Μενέλαο
   - Να πολεμήσουν χωρίς θεούς, με μάρτυρες μόνο τους θνητούς
   - Ο ηττημένος να γίνει δούλος του νικητή μαζί με την οικογένειά του
4. Τι δείχνει η απάντηση «λεοντάρια καὶ ἄνθρωποι ποτὲ δὲν ὤμοσαν εἰρήνην»;
   - Βλέπει τον Έκτορα ως θήραμα, όχι ως αντίπαλο με κανόνες
   - Ο Αχιλλέας θεωρεί τον Έκτορα πιο δυνατό από τον εαυτό του
   - Ο Αχιλλέας θα δεχτεί συμφωνία μόνο αν ορκιστούν και οι Τρώες
   - Ο Αχιλλέας φοβάται ότι θα τον εξαπατήσουν οι θεοί
5. Τι αποφασίζει ο Έκτορας όταν καταλαβαίνει ότι οι θεοί τον εγκατέλειψαν;
   - Να πεθάνει πολεμώντας, για να το μάθουν οι επόμενοι
   - Να ζητήσει έλεος από τον Αχιλλέα και να του παραδοθεί αμέσως
   - Να τρέξει ξανά γύρω από τα τείχη ώσπου να νυχτώσει
   - Να καλέσει τους Τρώες να βγουν όλοι μαζί στη μάχη
6. Γιατί ο Αχιλλέας ξέρει πού να χτυπήσει τον Έκτορα;
   - Ο Έκτορας φορά τα παλιά όπλα του Αχιλλέα, από τον Πάτροκλο
   - Η Θέτιδα του είχε δείξει το αδύναμο σημείο του Έκτορα
   - Ο Έκτορας είχε μείνει χωρίς ασπίδα μετά το πρώτο δόρυ
   - Ο Αχιλλέας είχε δει τον Έκτορα να πληγώνεται στη ραψωδία Π
7. Ποιο από τα παρακάτω ΔΕΝ επαναλαμβάνεται από τον θάνατο του Πατρόκλου στον θάνατο του Έκτορα;
   - Ο νεκρός θάβεται αμέσως από τους δικούς του
   - Ένας θεός βοηθά κρυφά τον νικητή
   - Ο ετοιμοθάνατος προλέγει τον θάνατο του νικητή
   - Οι ίδιοι στίχοι για την ψυχή που φεύγει
8. Γιατί η συμπεριφορά του Αχιλλέα στο σώμα του Έκτορα θεωρείται ύβρις;
   - Ο νεκρός έπρεπε να δοθεί για ταφή· αυτό ήταν σεβασμός στους θεούς
   - Ο Αχιλλέας σκότωσε τον Έκτορα παρότι ο Δίας του το είχε απαγορεύσει ρητά
   - Ο Αχιλλέας πήρε τα όπλα του νεκρού, πράγμα που απαγορευόταν σε όλους
   - Ο Αχιλλέας μονομάχησε μόνος, χωρίς την άδεια του Αγαμέμνονα

## Ασκήσεις

1. Ποιοι, σύμφωνα με την προφητεία του ετοιμοθάνατου Έκτορα, θα σκοτώσουν τον Αχιλλέα, και πού;
2. Ο ποιητής περιγράφει τον θάνατο του Έκτορα με τους ίδιους στίχους που περιέγραψε τον θάνατο του Πατρόκλου. Εξήγησε τι πετυχαίνει με αυτή την επανάληψη.
3. «δέξου ἀπὸ τὸν πατέρα μου καὶ τὴν σεπτὴν μητέρα / λύτρα χρυσάφι καὶ χαλκόν, καὶ σὺ στὰ γονικά μου / ὀπίσω δὸς τὸ σῶμα μου» (Χ 340-342, μτφρ. Ι. Πολυλά). Τι ζητά ο Έκτορας, και ποια σκηνή της ραψωδίας Ω προετοιμάζουν αυτοί οι στίχοι;
4. Στη μονομαχία νικά ο Αχιλλέας. Ποιος από τους δύο ήρωες βγαίνει μεγαλύτερος από τη ραψωδία Χ; Τεκμηρίωσε την απάντησή σου με το κείμενο.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-b/ancient-literature/achilles-hector
