# Γ΄ κλίση: αφωνόληκτα

> Ουσιαστικά με θέμα σε σύμφωνο, και τα -ις/-εως και -εύς/-έως.

Αρχαία Ελληνική Γλώσσα, Β΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-b/ancient-greek/third-declension-stops

## Τι θα μάθεις

- Να βρίσκεις το θέμα ενός τριτόκλιτου ουσιαστικού από τη γενική του ενικού.
- Να ξεχωρίζεις χειλικόληκτα, ουρανικόληκτα και οδοντικόληκτα, και να εξηγείς τι παθαίνει το θέμα μπροστά στο σ.
- Να κλίνεις ουσιαστικά όπως ὁ φύλαξ, ἡ ἐλπίς, τὸ σῶμα, ἡ πόλις και ὁ βασιλεύς.
- Να αναγνωρίζεις πτώση και αριθμό τριτόκλιτων τύπων σε αυθεντικό κείμενο.

## Κήρυκες στο στρατόπεδο

Είναι το 401 π.Χ., λίγο μετά τη μάχη στα Κούναξα. Ο Κύρος έχει σκοτωθεί, και
οι Έλληνες μισθοφόροι του έχουν μείνει μόνοι στην καρδιά της Περσικής
αυτοκρατορίας. Ο βασιλιάς Αρταξέρξης τούς ζητούσε να παραδώσουν τα όπλα. Την
επόμενη μέρα όμως αλλάζει τόνο:

> ὃ δὲ δὴ ἔγραψα ὅτι **βασιλεὺς** ἐξεπλάγη τῇ ἐφόδῳ, τῷδε δῆλον ἦν. τῇ μὲν γὰρ
> πρόσθεν ἡμέρᾳ πέμπων τὰ ὅπλα παραδιδόναι ἐκέλευε, τότε δὲ ἅμα ἡλίῳ
> ἀνατέλλοντι **κήρυκας** ἔπεμψε περὶ σπονδῶν. οἱ δ’ ἐπεὶ ἦλθον πρὸς τοὺς
> **προφύλακας**, ἐζήτουν τοὺς ἄρχοντας. ἐπειδὴ δὲ ἀπήγγελλον οἱ
> **προφύλακες**, Κλέαρχος τυχὼν τότε τὰς **τάξεις** ἐπισκοπῶν εἶπε τοῖς
> **προφύλαξι** κελεύειν τοὺς **κήρυκας** περιμένειν ἄχρι ἂν σχολάσῃ.
>
> — Ξενοφών, *Κύρου Ἀνάβασις* 2.3.1–2 (κείμενο: Perseus Digital Library)

**Μετάφραση δική μας:** Αυτό που έγραψα, ότι ο βασιλιάς τρόμαξε με την
προέλαση των Ελλήνων, φάνηκε από το εξής. Την προηγούμενη μέρα έστελνε μήνυμα και
πρόσταζε να παραδώσουν τα όπλα· τώρα όμως, μόλις βγήκε ο ήλιος, έστειλε
κήρυκες για ανακωχή. Εκείνοι, όταν έφτασαν στις προφυλακές, ζητούσαν τους
αρχηγούς. Κι όταν οι σκοποί το ανέφεραν, ο Κλέαρχος, που εκείνη την ώρα
επιθεωρούσε τις γραμμές του στρατού, είπε στους σκοπούς να πουν στους κήρυκες
να περιμένουν ώσπου να βρει χρόνο.

Κοίτα τις λέξεις με τα έντονα. Ο **προφύλαξ** (ο σκοπός μπροστά από το
στρατόπεδο) εμφανίζεται τρεις φορές, και κάθε φορά με άλλη κατάληξη:
**προφύλακας**, **προφύλακες**, **προφύλαξι**. Το -ες και το -ξι δεν τα
συναντάς στην α΄ ή στη β΄ κλίση που ξέρεις από την Α΄ Γυμνασίου. Είναι η
**γ΄ κλίση**, η τρίτη και τελευταία ομάδα ουσιαστικών της αρχαίας.

## Το θέμα κρύβεται στη γενική

Στη β΄ κλίση το θέμα φαίνεται από την ονομαστική: ὁ λόγ-ος, τοῦ λόγ-ου. Στη γ΄
κλίση η ονομαστική συχνά το **κρύβει**. Από το «φύλαξ» δεν καταλαβαίνεις ότι
πίσω από το ξ υπάρχει ένα κ. Το δείχνει η **γενική**: τοῦ φύλακ-ος.

> **Κλειδί**
>
> Για να κλίνεις ένα τριτόκλιτο ουσιαστικό, ξεκινάς από τη **γενική του ενικού**
> και κόβεις την κατάληξη **-ος**. Ό,τι μένει είναι το **θέμα**, και σε αυτό
> κολλάνε όλες οι υπόλοιπες καταλήξεις.
>
> ὁ κῆρυξ, τοῦ κήρυκ-ος → θέμα **κηρυκ-** → τοὺς κήρυκ-ας

Γι' αυτό τα λεξικά και οι πίνακες γράφουν πάντα τα τριτόκλιτα με δύο τύπους:
**ὁ κῆρυξ, τοῦ κήρυκος**. Η ονομαστική μόνη της δεν φτάνει.

Οι καταλήξεις της γ΄ κλίσης είναι λίγες και ίδιες για όλα τα θέματα:

| Πτώση      | Αρσενικά και θηλυκά, ενικός | Πληθυντικός | Ουδέτερα, ενικός | Πληθυντικός |
| ---------- | --------------------------- | ----------- | ---------------- | ----------- |
| Ονομαστική | -ς ή καμία                  | -ες         | καμία            | -α          |
| Γενική     | -ος                         | -ων         | -ος              | -ων         |
| Δοτική     | -ι                          | -σι(ν)      | -ι               | -σι(ν)      |
| Αιτιατική  | -α ή -ν                     | -ας         | καμία            | -α          |
| Κλητική    | καμία ή όπως η ονομαστική   | -ες         | καμία            | -α          |

Το **-σι(ν)** της δοτικής πληθυντικού είναι η κατάληξη που δυσκολεύει, γιατί
εκεί το σ ακουμπάει πάνω στο τελευταίο σύμφωνο του θέματος. Το ίδιο γίνεται
και στην ονομαστική με το **-ς**.

## Τα αφωνόληκτα: τι παθαίνει το θέμα μπροστά στο σ

Τα ουσιαστικά που έχουν θέμα σε **άφωνο** σύμφωνο (κ, γ, χ, π, β, φ, τ, δ, θ)
λέγονται **αφωνόληκτα**. Χωρίζονται σε τρεις ομάδες, ανάλογα με το πού
σχηματίζεται το σύμφωνο στο στόμα:

| Ομάδα             | Θέμα σε | Μπροστά στο σ γίνεται | Παράδειγμα                          |
| ----------------- | ------- | --------------------- | ----------------------------------- |
| **Χειλικόληκτα**  | π, β, φ | **ψ**                 | ὁ Ἄραψ, τοῦ Ἄραβ-ος → τοῖς Ἄραψι    |
| **Ουρανικόληκτα** | κ, γ, χ | **ξ**                 | ὁ φύλαξ, τοῦ φύλακ-ος → τοῖς φύλαξι |
| **Οδοντικόληκτα** | τ, δ, θ | **χάνεται**           | ἡ ἐλπίς, τῆς ἐλπίδ-ος → ταῖς ἐλπίσι |

Αυτοί οι τρεις κανόνες είναι όλος ο μηχανισμός. Το β του Ἄραβ- με το σ γίνεται
ψ (Ἄραβ-ς → Ἄραψ). Το κ του φύλακ- με το σ γίνεται ξ (φύλακ-ς → φύλαξ). Το δ
του ἐλπίδ- δεν «χωράει» μπροστά στο σ και πέφτει (ἐλπίδ-ς → ἐλπίς).

Ολόκληρα, τέσσερα ουσιαστικά δίπλα δίπλα:

|                 | ὁ φύλαξ        | ὁ Ἄραψ        | ἡ ἐλπίς        | τὸ σῶμα        |
| --------------- | -------------- | ------------- | -------------- | -------------- |
| **Ενικός**      |                |               |                |                |
| Ονομαστική      | ὁ φύλαξ        | ὁ Ἄραψ        | ἡ ἐλπίς        | τὸ σῶμα        |
| Γενική          | τοῦ φύλακος    | τοῦ Ἄραβος    | τῆς ἐλπίδος    | τοῦ σώματος    |
| Δοτική          | τῷ φύλακι      | τῷ Ἄραβι      | τῇ ἐλπίδι      | τῷ σώματι      |
| Αιτιατική       | τὸν φύλακα     | τὸν Ἄραβα     | τὴν ἐλπίδα     | τὸ σῶμα        |
| Κλητική         | ὦ φύλαξ        | ὦ Ἄραψ        | ὦ ἐλπί         | ὦ σῶμα         |
| **Πληθυντικός** |                |               |                |                |
| Ονομαστική      | οἱ φύλακες     | οἱ Ἄραβες     | αἱ ἐλπίδες     | τὰ σώματα      |
| Γενική          | τῶν φυλάκων    | τῶν Ἀράβων    | τῶν ἐλπίδων    | τῶν σωμάτων    |
| Δοτική          | τοῖς φύλαξι(ν) | τοῖς Ἄραψι(ν) | ταῖς ἐλπίσι(ν) | τοῖς σώμασι(ν) |
| Αιτιατική       | τοὺς φύλακας   | τοὺς Ἄραβας   | τὰς ἐλπίδας    | τὰ σώματα      |
| Κλητική         | ὦ φύλακες      | ὦ Ἄραβες      | ὦ ἐλπίδες      | ὦ σώματα       |

Το **σῶμα, σώματος** είναι κι αυτό οδοντικόληκτο (θέμα σωματ-). Στην ονομαστική
το τ πέφτει στο τέλος της λέξης, και στη δοτική πληθυντικού πέφτει μπροστά στο
σ: σώματ-σι → **σώμασι**. Έτσι κλίνονται και τὸ πρᾶγμα, τὸ γράμμα, τὸ ὄνομα.

> **Από την αιτιατική στα νέα**
>
> Πολλά νέα ουσιαστικά βγήκαν από την αρχαία **αιτιατική**: τὸν φύλακα → ο
> φύλακας, τὸν κήρυκα → ο κήρυκας, τὴν ἐλπίδα → η ελπίδα. Γι' αυτό το θέμα της
> αρχαίας γενικής το ακούς ακόμα σήμερα.

Το «-ν» μέσα στην παρένθεση είναι το **ν εφελκυστικό**: μπαίνει συνήθως όταν η
επόμενη λέξη αρχίζει από φωνήεν ή όταν η λέξη κλείνει την πρόταση.

> **Πρόσεχε**
>
> Δύο σημεία όπου τα οδοντικόληκτα σε **-ις** δεν κάνουν όλα το ίδιο.
>
> - **Αιτιατική ενικού.** Όσα τονίζονται στη λήγουσα παίρνουν **-α**: ἡ ἐλπίς →
>   τὴν ἐλπίδα, ἡ ἀσπίς → τὴν ἀσπίδα. Όσα δεν τονίζονται στη λήγουσα παίρνουν
>   **-ν**: ἡ χάρις, τῆς χάριτος → τὴν **χάριν**, ἡ ἔρις → τὴν **ἔριν**.
> - **Κλητική ενικού.** Τα οδοντικόληκτα σε -ις χάνουν το σύμφωνο και το σ: ὦ
>   ἐλπί, ὦ χάρι. Και ὁ παῖς δίνει **ὦ παῖ**. Στα χειλικόληκτα και στα
>   ουρανικόληκτα η κλητική είναι ίδια με την ονομαστική: ὦ φύλαξ.

Δοκίμασε τώρα τον μηχανισμό μόνος σου. Κάθε φορά σου δίνεται η ονομαστική και η
γενική. Φτιάξε τη **δοτική πληθυντικού** από κομμάτια. Τα λάθος κομμάτια είναι
ακριβώς οι τύποι που βγαίνουν αν ξεχάσεις τον κανόνα.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Φτιάξε τη δοτική πληθυντικού*

## Ο τόνος στα μονοσύλλαβα

Ένας κανόνας ακόμα, μόνο για τον τόνο. Όταν η ονομαστική έχει **μία συλλαβή**,
η γενική και η δοτική (σε ενικό και πληθυντικό) τονίζονται στη **λήγουσα**:

| ἡ νύξ      | Ενικός         | Πληθυντικός      |
| ---------- | -------------- | ---------------- |
| Ονομαστική | ἡ νύξ          | αἱ νύκτες        |
| Γενική     | τῆς **νυκτός** | τῶν **νυκτῶν**   |
| Δοτική     | τῇ **νυκτί**   | ταῖς **νυξί(ν)** |
| Αιτιατική  | τὴν νύκτα      | τὰς νύκτας       |

Η γενική πληθυντικού παίρνει **περισπωμένη**, γιατί το -ων είναι μακρό. Μία
γνωστή εξαίρεση: ὁ παῖς, τοῦ παιδός, αλλά τῶν **παίδων**.

## Τα -ις, -εως και -εύς, -έως

Στον Ξενοφώντα είδες και το **τὰς τάξεις**. Το ἡ τάξις δεν είναι αφωνόληκτο: το
θέμα του τελειώνει σε **φωνήεν**. Το ίδιο ισχύει για το **ὁ βασιλεύς**, που ανοίγει
το χωρίο. Αυτά τα δύο είδη έχουν γενική σε **-εως** και κλίνονται έτσι:

|                 | ἡ πόλις        | ὁ βασιλεύς        |
| --------------- | -------------- | ----------------- |
| **Ενικός**      |                |                   |
| Ονομαστική      | ἡ πόλις        | ὁ βασιλεύς        |
| Γενική          | τῆς πόλεως     | τοῦ βασιλέως      |
| Δοτική          | τῇ πόλει       | τῷ βασιλεῖ        |
| Αιτιατική       | τὴν πόλιν      | τὸν βασιλέα       |
| Κλητική         | ὦ πόλι         | ὦ βασιλεῦ         |
| **Πληθυντικός** |                |                   |
| Ονομαστική      | αἱ πόλεις      | οἱ βασιλεῖς       |
| Γενική          | τῶν πόλεων     | τῶν βασιλέων      |
| Δοτική          | ταῖς πόλεσι(ν) | τοῖς βασιλεῦσι(ν) |
| Αιτιατική       | τὰς πόλεις     | τοὺς βασιλέας     |
| Κλητική         | ὦ πόλεις       | ὦ βασιλεῖς        |

Έτσι κλίνονται πολλά συχνά ουσιαστικά: ἡ τάξις, ἡ δύναμις, ἡ φύσις, ἡ
ποίησις· ὁ ἱερεύς, ὁ ἱππεύς, ὁ γραμματεύς.

> **Πρόσεχε**
>
> - Στο **πόλεως** και στο **πόλεων** ο τόνος μένει στην **προπαραλήγουσα**, παρόλο
>   που το ω είναι μακρό. Είναι εξαίρεση στους κανόνες τονισμού που έμαθες στην
>   Α΄· απλώς θυμήσου την.
> - Το **αἱ πόλεις** και το **τὰς πόλεις** είναι ίδια λέξη. Ποια πτώση είναι, το
>   λέει το άρθρο ή η σύνταξη. Στο χωρίο, το **τὰς** τάξεις δείχνει αιτιατική.
> - Μην μπερδέψεις το **-εῖς** του βασιλεύς (ονομαστική πληθυντικού) με την
>   αιτιατική **-έας**: οἱ βασιλεῖς, τοὺς βασιλέας.

> **Θυμήσου**
>
> - Το θέμα το βρίσκεις στη **γενική**, κόβοντας το **-ος**.
> - Μπροστά στο σ: π, β, φ → **ψ** · κ, γ, χ → **ξ** · τ, δ, θ → **χάνονται**.
> - Μονοσύλλαβα: γενική και δοτική τονίζονται στη **λήγουσα** (νυκτός, νυξί).
> - **-ις, -εως** (πόλις) και **-εύς, -έως** (βασιλεύς): θέμα σε φωνήεν, γενική
>   σε **-εως**.

Ένα τελευταίο πέρασμα: κάθε ουσιαστικό πηγαίνει στην ομάδα του. Κοίτα πάντα τη
γενική, όχι την ονομαστική.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Τι θέμα έχει;*

Τώρα κλίνε ολόκληρο ένα ουσιαστικό από κάθε ομάδα. Το θέμα σού δίνεται, η
κατάληξη είναι κρυμμένη.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Κλίνε το «ὁ θώραξ», το «ἡ φλέψ» και το «ἡ ἀσπίς»*

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Κλίνε στον πληθυντικό το ὁ κῆρυξ, τοῦ κήρυκος.

1. Από τη γενική κόβουμε το -ος: θέμα **κηρυκ-**. Είναι ουρανικόληκτο (κ).
2. Στο θέμα κολλάμε τις καταλήξεις του πληθυντικού: οἱ κήρυκ-ες, τῶν κηρύκ-ων,
   τοὺς κήρυκ-ας, ὦ κήρυκ-ες.
3. Στη δοτική το κ συναντά το σ και γίνεται ξ: κήρυκ-σι → **τοῖς κήρυξι(ν)**.
4. Ο τόνος: στη γενική πληθυντικού η λήγουσα -ων είναι μακρά, οπότε ο τόνος
   κατεβαίνει στην παραλήγουσα: **κηρύκων**.

   οἱ κήρυκες, τῶν κηρύκων, τοῖς κήρυξι(ν), τοὺς κήρυκας, ὦ κήρυκες.

### Παράδειγμα 2: Στο χωρίο: «εἶπε τοῖς προφύλαξι κελεύειν τοὺς κήρυκας». Σε ποια πτώση και ποιον αριθμό είναι το προφύλαξι και το κήρυκας;

1. Το **προφύλαξι** τελειώνει σε -ξι. Το -σι είναι η δοτική πληθυντικού, και το ξ
   είναι το κ του θέματος (προφυλακ-) μαζί με το σ. Το επιβεβαιώνει το άρθρο
   **τοῖς**: δοτική πληθυντικού. Είναι σε δοτική γιατί λέει **σε ποιους** μίλησε ο
   Κλέαρχος.
2. Το **κήρυκας** έχει την κατάληξη -ας και το άρθρο **τοὺς**: αιτιατική
   πληθυντικού. Είναι αυτοί που πρέπει να περιμένουν.

### Παράδειγμα 3: Βάλε στον πληθυντικό τη φράση «τῷ βασιλεῖ τῆς πόλεως».

1. Το **τῷ βασιλεῖ** είναι δοτική ενικού του ὁ βασιλεύς. Στον πληθυντικό η δοτική
   είναι **τοῖς βασιλεῦσι**: το θέμα βασιλευ- μένει όπως είναι μπροστά στο σ.
2. Το **τῆς πόλεως** είναι γενική ενικού του ἡ πόλις. Στον πληθυντικό: **τῶν
   πόλεων**, με τον τόνο πάλι στην προπαραλήγουσα.

   «τοῖς βασιλεῦσι τῶν πόλεων»

## Ερωτήσεις

1. Από ποιον τύπο βρίσκεις το θέμα ενός τριτόκλιτου ουσιαστικού;
   - Από τη γενική του ενικού
   - Από την ονομαστική του ενικού
   - Από τη δοτική του πληθυντικού
   - Από την κλητική του ενικού
2. Ποια είναι η δοτική πληθυντικού του ὁ κόραξ, τοῦ κόρακος (το κοράκι);
   - τοῖς κόραξι
   - τοῖς κόρακσι
   - τοῖς κόρασι
   - τοῖς κόρακοις
3. Γιατί η δοτική πληθυντικού του ἡ ἐλπίς, τῆς ἐλπίδος είναι «ἐλπίσι»;
   - Γιατί το δ πέφτει μπροστά στο σ
   - Γιατί το δ γίνεται ψ με το σ
   - Γιατί το δ γίνεται ξ με το σ
   - Γιατί το θέμα της λέξης είναι ἐλπι-
4. Το ἡ φλέψ, τῆς φλεβός (η φλέβα) σε ποια ομάδα ανήκει;
   - Στα χειλικόληκτα
   - Στα ουρανικόληκτα
   - Στα οδοντικόληκτα
   - Στα σε -ις, -εως
5. Ποια γενική ενικού του ἡ νύξ είναι σωστά τονισμένη;
   - τῆς νυκτός
   - τῆς νύκτος
   - τῆς νυκτοῦ
   - τῆς νυκτῶς
6. Στο «Κλέαρχος τὰς τάξεις ἐπισκοπῶν», σε ποια πτώση είναι το «τάξεις»;
   - Αιτιατική πληθυντικού
   - Ονομαστική πληθυντικού
   - Γενική ενικού
   - Δοτική ενικού
7. Ποιος τύπος του ὁ βασιλεύς είναι αιτιατική πληθυντικού;
   - τοὺς βασιλέας
   - τοὺς βασιλεῖς
   - τοὺς βασιλέα
   - τοὺς βασιλεῦς
8. Ποια είναι η αιτιατική ενικού του ἡ χάρις, τῆς χάριτος;
   - τὴν χάριν
   - τὴν χάριτα
   - τὴν χάριδα
   - τὴν χάρι

## Ασκήσεις

1. Γράψε το θέμα και την ομάδα του ουσιαστικού ἡ ἀσπίς, τῆς ἀσπίδος (η ασπίδα).
2. Γράψε τη δοτική πληθυντικού: ὁ θώραξ, τοῦ θώρακος · ἡ φάλαγξ, τῆς φάλαγγος · τὸ ὄνομα, τοῦ ὀνόματος.
3. Σε ποια πτώση και ποιον αριθμό είναι οι τύποι: τῇ πόλει, τῶν ἱππέων, ταῖς σάλπιγξι, τὴν ἐλπίδα;
4. Βάλε στον αντίθετο αριθμό τη φράση «ὁ φύλαξ τῆς πόλεως ἔπεμψε τὸν κήρυκα τῷ βασιλεῖ».

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-b/ancient-greek/third-declension-stops
