# Γ΄ κλίση: ημιφωνόληκτα και σιγμόληκτα

> Ουσιαστικά σε -ων/-οντος, υγρόληκτα και σιγμόληκτα.

Αρχαία Ελληνική Γλώσσα, Β΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-b/ancient-greek/third-declension-liquids

## Τι θα μάθεις

- Να κλίνεις υγρόληκτα και ενρινόληκτα ουσιαστικά, όπως ὁ ῥήτωρ και ὁ ἡγεμών.
- Να κλίνεις τα συγκοπτόμενα πατήρ, μήτηρ, θυγάτηρ και ἀνήρ.
- Να ξεχωρίζεις το -ων, -οντος (ὁ γέρων) από το -ων, -ονος (ὁ ἡγεμών), κυρίως στη δοτική πληθυντικού.
- Να κλίνεις σιγμόληκτα, όπως τὸ τεῖχος και ὁ Σωκράτης, και να εξηγείς τις συναιρέσεις τους.

## Ο Κύρος στον παππού του

Η *Κύρου Παιδεία* του Ξενοφώντα είναι μια μυθιστορηματική βιογραφία του Κύρου
του Μεγάλου, του ιδρυτή της Περσικής αυτοκρατορίας. Εδώ ο Κύρος είναι ακόμα
παιδί, και ο παππούς του, ο βασιλιάς των Μήδων Αστυάγης, θέλει να τον
γνωρίσει:

> Κῦρος γὰρ μέχρι μὲν δώδεκα **ἐτῶν** ἢ ὀλίγῳ πλέον ταύτῃ τῇ παιδείᾳ ἐπαιδεύθη,
> καὶ πάντων τῶν ἡλίκων διαφέρων ἐφαίνετο καὶ εἰς τὸ ταχὺ μανθάνειν ἃ δέοι καὶ
> εἰς τὸ καλῶς καὶ ἀνδρείως ἕκαστα ποιεῖν. ἐκ δὲ τούτου τοῦ χρόνου μετεπέμψατο
> **Ἀστυάγης** τὴν ἑαυτοῦ **θυγατέρα** καὶ τὸν παῖδα αὐτῆς· ἰδεῖν γὰρ ἐπεθύμει,
> ὅτι ἤκουεν αὐτὸν καλὸν κἀγαθὸν εἶναι. ἔρχεται δὲ αὐτή τε ἡ Μανδάνη πρὸς τὸν
> **πατέρα** καὶ τὸν Κῦρον τὸν υἱὸν ἔχουσα.
>
> — Ξενοφών, *Κύρου Παιδεία* 1.3.1 (κείμενο: Perseus Digital Library)

**Μετάφραση δική μας:** Ο Κύρος λοιπόν ανατράφηκε με αυτή την αγωγή ως τα
δώδεκα του χρόνια ή λίγο παραπάνω, και φαινόταν να ξεχωρίζει από όλους τους
συνομηλίκους του, και στο να μαθαίνει γρήγορα όσα έπρεπε και στο να κάνει το
καθετί σωστά και με θάρρος. Από τότε ο Αστυάγης κάλεσε κοντά του την κόρη του
και το παιδί της· ήθελε να τον δει, γιατί άκουγε ότι ήταν όμορφος και καλός.
Έρχεται λοιπόν η ίδια η Μανδάνη στον πατέρα της, φέρνοντας μαζί και τον γιο της
τον Κύρο.

Στην προηγούμενη ενότητα της γ΄ κλίσης είδες θέματα που τελειώνουν σε άφωνο
σύμφωνο (κ, π, τ…). Τα έντονα του χωρίου έχουν θέμα σε **ρ** (θυγατέρα,
πατέρα) και σε **σ** (ἐτῶν, Ἀστυάγης). Είναι οι δύο ομάδες αυτής της
ενότητας. Το **ἐτῶν** είναι γενική πληθυντικού του **τὸ ἔτος**: «δώδεκα ἐτῶν»,
όπως λέμε ακόμα «δωδεκαετής».

Ο κανόνας της αρχής μένει ίδιος: **το θέμα το βρίσκεις στη γενική**. Αυτό που
αλλάζει είναι τι παθαίνει το θέμα μπροστά στο σ και ανάμεσα σε φωνήεντα.

## Ημιφωνόληκτα: θέμα σε λ, ρ, ν

Τα λ, ρ λέγονται **υγρά** και το ν **ένρινο**· όλα μαζί είναι τα **ημίφωνα**.
Τα ουσιαστικά με τέτοιο θέμα λέγονται **υγρόληκτα** (ρ) και **ενρινόληκτα**
(ν). Στην ονομαστική δεν παίρνουν σ· αντί γι' αυτό, το τελευταίο φωνήεν του
θέματος **μακραίνει**: ῥητορ- → ῥήτ**ω**ρ, ἡγεμον- → ἡγεμ**ώ**ν.

|                 | ὁ ῥήτωρ         | ὁ ἡγεμών        | ὁ Ἕλλην        |
| --------------- | --------------- | --------------- | -------------- |
| **Ενικός**      |                 |                 |                |
| Ονομαστική      | ὁ ῥήτωρ         | ὁ ἡγεμών        | ὁ Ἕλλην        |
| Γενική          | τοῦ ῥήτορος     | τοῦ ἡγεμόνος    | τοῦ Ἕλληνος    |
| Δοτική          | τῷ ῥήτορι       | τῷ ἡγεμόνι      | τῷ Ἕλληνι      |
| Αιτιατική       | τὸν ῥήτορα      | τὸν ἡγεμόνα     | τὸν Ἕλληνα     |
| Κλητική         | ὦ ῥῆτορ         | ὦ ἡγεμών        | ὦ Ἕλλην        |
| **Πληθυντικός** |                 |                 |                |
| Ονομαστική      | οἱ ῥήτορες      | οἱ ἡγεμόνες     | οἱ Ἕλληνες     |
| Γενική          | τῶν ῥητόρων     | τῶν ἡγεμόνων    | τῶν Ἑλλήνων    |
| Δοτική          | τοῖς ῥήτορσι(ν) | τοῖς ἡγεμόσι(ν) | τοῖς Ἕλλησι(ν) |
| Αιτιατική       | τοὺς ῥήτορας    | τοὺς ἡγεμόνας   | τοὺς Ἕλληνας   |
| Κλητική         | ὦ ῥήτορες       | ὦ ἡγεμόνες      | ὦ Ἕλληνες      |

Δες τη δοτική πληθυντικού: το **ρ μένει** (ῥήτορ-σι), ενώ το **ν πέφτει**
μπροστά στο σ (ἡγεμόν-σι → ἡγεμόσι, Ἕλλην-σι → Ἕλλησι).

### Τα συγκοπτόμενα: πατήρ, μήτηρ, θυγάτηρ, ἀνήρ

Τέσσερα πολύ συχνά υγρόληκτα **χάνουν ένα ε** του θέματος σε μερικές πτώσεις.
Το φαινόμενο λέγεται **συγκοπή**: πατέρ-ος → **πατρός**.

|                 | ὁ πατήρ         | ἡ θυγάτηρ         | ὁ ἀνήρ          |
| --------------- | --------------- | ----------------- | --------------- |
| **Ενικός**      |                 |                   |                 |
| Ονομαστική      | ὁ πατήρ         | ἡ θυγάτηρ         | ὁ ἀνήρ          |
| Γενική          | τοῦ πατρός      | τῆς θυγατρός      | τοῦ ἀνδρός      |
| Δοτική          | τῷ πατρί        | τῇ θυγατρί        | τῷ ἀνδρί        |
| Αιτιατική       | τὸν πατέρα      | τὴν θυγατέρα      | τὸν ἄνδρα       |
| Κλητική         | ὦ πάτερ         | ὦ θύγατερ         | ὦ ἄνερ          |
| **Πληθυντικός** |                 |                   |                 |
| Ονομαστική      | οἱ πατέρες      | αἱ θυγατέρες      | οἱ ἄνδρες       |
| Γενική          | τῶν πατέρων     | τῶν θυγατέρων     | τῶν ἀνδρῶν      |
| Δοτική          | τοῖς πατράσι(ν) | ταῖς θυγατράσι(ν) | τοῖς ἀνδράσι(ν) |
| Αιτιατική       | τοὺς πατέρας    | τὰς θυγατέρας     | τοὺς ἄνδρας     |
| Κλητική         | ὦ πατέρες       | ὦ θυγατέρες       | ὦ ἄνδρες        |

Το ἡ μήτηρ κλίνεται ακριβώς σαν το πατήρ: μητρός, μητρί, μητέρα, ὦ μῆτερ,
μητράσι. Το ἀνήρ βάζει ένα **δ** εκεί όπου χάνεται το ε: ἀνερ- → ἀνδρ-. Το ίδιο δ
ακούς στο «άνδρας», «ανδρεία», και στο ἀνδρείως του χωρίου.

> **Πρόσεχε**
>
> Η **δοτική πληθυντικού** των συγκοπτόμενων έχει ένα **α** που δεν υπάρχει
> πουθενά αλλού: πατρ**ά**σι, μητρ**ά**σι, ἀνδρ**ά**σι. Μη γράψεις «πατέρσι» ούτε
> «ἄνδρσι».
>
> Και τα **ὦ ἄνδρες** του Σωκράτη στην προηγούμενη ενότητα είναι κλητική
> πληθυντικού του ἀνήρ: «άνδρες (Αθηναίοι)».

## Το -ων, -οντος δεν είναι -ων, -ονος

Δύο ονομαστικές που φαίνονται ίδιες κρύβουν άλλο θέμα:

- ὁ ἡγεμών, τοῦ ἡγεμ**όν**ος: θέμα σε **ν**, ενρινόληκτο.
- ὁ γέρων, τοῦ γέρ**οντ**ος: θέμα σε **ντ**. Είναι στην πραγματικότητα
  **οδοντικόληκτο** (το τ), με ένα ν μπροστά.

Η διαφορά φαίνεται στη γενική, και φωνάζει στη **δοτική πληθυντικού**. Όταν το
ντ βρεθεί μπροστά στο σ, πέφτει όλο, και το ο που μένει **μακραίνει σε ου** για
να «γεμίσει» το κενό. Το φαινόμενο λέγεται **αναπληρωματική έκταση**.

|                    | ὁ γέρων             | ὁ λέων             | ὁ ἄρχων             |
| ------------------ | ------------------- | ------------------ | ------------------- |
| Γενική ενικού      | τοῦ γέροντος        | τοῦ λέοντος        | τοῦ ἄρχοντος        |
| Αιτιατική ενικού   | τὸν γέροντα         | τὸν λέοντα         | τὸν ἄρχοντα         |
| Κλητική ενικού     | ὦ γέρον             | ὦ λέον             | ὦ ἄρχον             |
| Γενική πληθυντικού | τῶν γερόντων        | τῶν λεόντων        | τῶν ἀρχόντων        |
| Δοτική πληθυντικού | τοῖς **γέρουσι(ν)** | τοῖς **λέουσι(ν)** | τοῖς **ἄρχουσι(ν)** |

Σύγκρινε: γέροντ-σι → **γέρουσι**, αλλά ἡγεμόν-σι → **ἡγεμόσι**. Στο πρώτο
έπεσαν δύο σύμφωνα και το ο έγινε ου· στο δεύτερο έπεσε ένα και το ο έμεινε.

> **Κλειδί**
>
> Μην εμπιστεύεσαι την ονομαστική σε **-ων**. Κοίτα τη γενική:
>
> - **-ονος** (ἡγεμόνος) → δοτική πληθυντικού **-οσι** (ἡγεμόσι)
> - **-οντος** (γέροντος) → δοτική πληθυντικού **-ουσι** (γέρουσι)
>
> Το ίδιο -ουσι θα το ξαναβρείς στη δοτική των ενεργητικών μετοχών: τοῖς λύουσι.

Έτσι κλίνεται και ο **Ξενοφῶν, Ξενοφῶντος**, ο συγγραφέας των χωρίων μας, με
μόνη διαφορά ότι τονίζεται στη λήγουσα.

## Σιγμόληκτα: θέμα σε σ

Τα **σιγμόληκτα** έχουν θέμα που τελείωνε σε **σ**: τεῖχος → θέμα τειχεσ-. Το σ
όμως χάθηκε, όποτε βρέθηκε **ανάμεσα σε δύο φωνήεντα**, και τα φωνήεντα που
έμειναν δίπλα δίπλα **συναιρέθηκαν** σε ένα:

τείχεσ-ος → τείχε-ος → **τείχους** · τείχεσ-α → τείχε-α → **τείχη**

Γι' αυτό η γενική τους δεν είναι σε -ος, όπως στα άλλα τριτόκλιτα, αλλά σε
**-ους**.

|                 | τὸ τεῖχος       | τὸ ἔτος       | ὁ Σωκράτης    |
| --------------- | --------------- | ------------- | ------------- |
| **Ενικός**      |                 |               |               |
| Ονομαστική      | τὸ τεῖχος       | τὸ ἔτος       | ὁ Σωκράτης    |
| Γενική          | τοῦ τείχους     | τοῦ ἔτους     | τοῦ Σωκράτους |
| Δοτική          | τῷ τείχει       | τῷ ἔτει       | τῷ Σωκράτει   |
| Αιτιατική       | τὸ τεῖχος       | τὸ ἔτος       | τὸν Σωκράτη   |
| Κλητική         | ὦ τεῖχος        | ὦ ἔτος        | ὦ Σώκρατες    |
| **Πληθυντικός** |                 |               |               |
| Ονομαστική      | τὰ τείχη        | τὰ ἔτη        |               |
| Γενική          | τῶν τειχῶν      | τῶν ἐτῶν      |               |
| Δοτική          | τοῖς τείχεσι(ν) | τοῖς ἔτεσι(ν) |               |
| Αιτιατική       | τὰ τείχη        | τὰ ἔτη        |               |
| Κλητική         | ὦ τείχη         | ὦ ἔτη         |               |

Στη δοτική πληθυντικού τα δύο σ γίνονται ένα: τείχεσ-σι → **τείχεσι**. Η
γενική πληθυντικού προέρχεται από συναίρεση (τειχέ-ων → **τειχῶν**), γι' αυτό
παίρνει περισπωμένη.

Ως σιγμόληκτα κλίνονται και πολλά κύρια ονόματα σε -ης: ὁ Σωκράτης, ὁ
Δημοσθένης, ὁ Διογένης, και ο **Ἀστυάγης** του χωρίου (τοῦ Ἀστυάγους). Η
αιτιατική τους έχει και δεύτερο τύπο σε -ην: τὸν Σωκράτην. Έτσι το είδες και
στην προηγούμενη ενότητα: «νομίζω Σωκράτην σοφὸν εἶναι».

> **Και τα ουδέτερα της β΄;**
>
> Το τεῖχος μοιάζει με το ὁ λόγος, αλλά είναι **ουδέτερο** και τριτόκλιτο: τὸ
> τεῖχος, τοῦ τείχους. Αν δεις ουδέτερο σε -ος, σχεδόν σίγουρα είναι σιγμόληκτο.

> **Θυμήσου**
>
> - **Υγρόληκτα** (ρ): το ρ μένει παντού (ῥήτορσι). **Ενρινόληκτα** (ν): το ν
>   πέφτει μπροστά στο σ (ἡγεμόσι).
> - **Συγκοπτόμενα** πατήρ, μήτηρ, θυγάτηρ, ἀνήρ: πατρός, πατρί, αλλά πατέρα·
>   δοτική πληθυντικού σε **-άσι**.
> - **-ων, -οντος**: το ντ πέφτει μπροστά στο σ και το ο γίνεται **ου** (γέρουσι).
> - **Σιγμόληκτα**: γενική σε **-ους**, πληθυντικός ουδετέρων σε **-η**, γενική
>   πληθυντικού με περισπωμένη (τειχῶν).

Ταξινόμησε τα ουσιαστικά από τη γενική τους. Προσοχή στα -ων.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Τι θέμα έχει;*

Και τώρα η πτώση που κρίνει τα πάντα: φτιάξε τη **δοτική πληθυντικού**.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Φτιάξε τη δοτική πληθυντικού*

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Κλίνε στον πληθυντικό το ὁ ἄρχων, τοῦ ἄρχοντος.

1. Γενική ἄρχ-οντ-ος: θέμα **ἀρχοντ-**, σε ντ. Δεν είναι ενρινόληκτο, παρά την
   ονομαστική σε -ων.
2. Οι καταλήξεις του πληθυντικού κολλάνε στο θέμα: οἱ ἄρχοντες, τῶν ἀρχόντων, τοὺς
   ἄρχοντας, ὦ ἄρχοντες. Στη γενική ο τόνος κατεβαίνει στην παραλήγουσα, γιατί
   το -ων είναι μακρό.
3. Δοτική: το ντ πέφτει μπροστά στο σ και το ο γίνεται ου: ἄρχοντ-σι →
   **ἄρχουσι(ν)**.

### Παράδειγμα 2: Στο χωρίο: «μέχρι δώδεκα ἐτῶν» και «πρὸς τὸν πατέρα». Βρες ονομαστική, πτώση και αριθμό.

1. **ἐτῶν**: η περισπωμένη στη λήγουσα και το -ων δείχνουν γενική πληθυντικού
   σιγμόληκτου που συναιρέθηκε (ἐτέ-ων → ἐτῶν). Ονομαστική: **τὸ ἔτος**.
2. **πατέρα**: αιτιατική ενικού του **ὁ πατήρ**. Στην αιτιατική το ε του θέματος
   μένει· χάνεται μόνο στη γενική και στη δοτική του ενικού (πατρός, πατρί) και
   στη δοτική πληθυντικού (πατράσι).

### Παράδειγμα 3: Βάλε στον αντίθετο αριθμό: «τοῖς Ἕλλησι», «τοῦ τείχους», «τῷ ἀνδρί».

1. **τοῖς Ἕλλησι** είναι δοτική πληθυντικού του ὁ Ἕλλην. Ενικός: **τῷ Ἕλληνι**.
   Το ν του θέματος, που είχε πέσει μπροστά στο σ, ξαναφαίνεται.
2. **τοῦ τείχους** είναι γενική ενικού. Πληθυντικός: **τῶν τειχῶν**, με
   περισπωμένη.
3. **τῷ ἀνδρί** είναι δοτική ενικού. Πληθυντικός: **τοῖς ἀνδράσι**, με το α των
   συγκοπτόμενων.

## Ερωτήσεις

1. Ποια είναι η δοτική πληθυντικού του ὁ γέρων, τοῦ γέροντος;
   - τοῖς γέρουσι
   - τοῖς γέροσι
   - τοῖς γέροντσι
   - τοῖς γέρονσι
2. Γιατί το ὁ ἡγεμών λέγεται ενρινόληκτο;
   - Γιατί το θέμα του τελειώνει σε ν
   - Γιατί το θέμα του τελειώνει σε ντ
   - Γιατί το θέμα του τελειώνει σε ρ
   - Γιατί η ονομαστική λήγει σε -ων
3. Ποια είναι η γενική ενικού του ἡ μήτηρ;
   - τῆς μητρός
   - τῆς μητέρος
   - τῆς μητέρας
   - τῆς μητροῦ
4. Ποια είναι η δοτική πληθυντικού του ὁ ἀνήρ;
   - τοῖς ἀνδράσι
   - τοῖς ἄνδρσι
   - τοῖς ἀνέρσι
   - τοῖς ἀνδροῖς
5. Γιατί η γενική του τὸ τεῖχος είναι «τείχους» και όχι «τείχεσος»;
   - Το σ χάθηκε ανάμεσα σε φωνήεντα
   - Είναι ουδέτερο της β΄ κλίσης
   - Το θέμα του τελειώνει σε ου
   - Είναι συγκοπτόμενο σαν το πατήρ
6. Ποια είναι η ονομαστική πληθυντικού του τὸ ἔτος;
   - τὰ ἔτη
   - τὰ ἔτα
   - τὰ ἔτους
   - τὰ ἔτεσι
7. Πώς προσφωνείς τον Σωκράτη στην αρχαία;
   - ὦ Σώκρατες
   - ὦ Σωκράτη
   - ὦ Σωκράτης
   - ὦ Σωκράτους
8. Στο «μετεπέμψατο Ἀστυάγης τὴν ἑαυτοῦ θυγατέρα», σε ποια πτώση είναι το θυγατέρα;
   - Αιτιατική ενικού
   - Ονομαστική ενικού
   - Γενική ενικού
   - Ονομαστική πληθυντικού

## Ασκήσεις

1. Γράψε τη γενική ενικού: ὁ πατήρ, τὸ γένος, ὁ χειμών.
2. Γράψε τη δοτική πληθυντικού: ὁ λέων, -οντος · ὁ δαίμων, -ονος · ἡ θυγάτηρ.
3. Βρες την ονομαστική ενικού, την πτώση και τον αριθμό κάθε τύπου.
   α) τῶν ὀρῶν
   β) τοῖς ῥήτορσι
   γ) τὸν ἡγεμόνα
   δ) ὦ ἄνερ
4. Βάλε στον πληθυντικό: «ὁ γέρων λέγει τῷ ἀνδρὶ περὶ τοῦ τείχους».

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-b/ancient-greek/third-declension-liquids
