# Τριτόκλιτα και ανώμαλα επίθετα

> Επίθετα σε -ύς, -ης/-ες, -ων/-ον, και τα ανώμαλα πολύς και μέγας.

Αρχαία Ελληνική Γλώσσα, Β΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-b/ancient-greek/third-declension-adjectives

## Τι θα μάθεις

- Να κλίνεις τα δικατάληκτα επίθετα σε -ης, -ες και σε -ων, -ον, και να εξηγείς τις συναιρέσεις του εὐσεβής.
- Να κλίνεις τα τρικατάληκτα επίθετα σε -ύς, -εῖα, -ύ και να μη μπερδεύεις τη γενική -έος με το -εως.
- Να κλίνεις τα ανώμαλα πολύς και μέγας, ξέροντας πότε παίρνουν το κοντό και πότε το μακρύ θέμα.
- Να αναγνωρίζεις πτώση, γένος και αριθμό ενός τριτόκλιτου επιθέτου μέσα σε αυθεντικό κείμενο.

## Ο Σωκράτης ρωτάει τον κατήγορό του

Το 399 π.Χ. ο Μέλητος κατηγόρησε τον Σωκράτη ότι διαφθείρει τους νέους. Ο
Ξενοφών, μαθητής του Σωκράτη, γράφει πώς του απάντησε:

> σὺ δὲ εἰπὲ εἴ τινα οἶσθα ὑπ᾽ ἐμοῦ γεγενημένον ἢ ἐξ εὐσεβοῦς ἀνόσιον ἢ ἐκ
> σώφρονος ὑβριστὴν ἢ ἐξ εὐδιαίτου πολυδάπανον.
>
> — Ξενοφών, *Ἀπολογία Σωκράτους* 19

> Εσύ όμως πες μου αν ξέρεις κάποιον που έγινε εξαιτίας μου από ευσεβής
> ασεβής, από συνετός αλαζόνας ή από λιτός σπάταλος.
>
> — μετάφραση δική μας

Δες τις λέξεις μετά το **ἐξ / ἐκ**. Η πρόθεση θέλει γενική. Το **εὐδιαίτου**
είναι μια γενική που την ξέρεις από τα δευτερόκλιτα επίθετα (-ος, -ου). Τα
**εὐσεβοῦς** και **σώφρονος** όμως δεν είναι β΄ κλίσης: είναι γενικές δύο
επιθέτων της **γ΄ κλίσης**, του **εὐσεβής** και του **σώφρων**.

Τα τριτόκλιτα ουσιαστικά τα έμαθες ήδη, στις ενότητες
[Γ΄ κλίση: αφωνόληκτα](/el/gym-b/ancient-greek/third-declension-stops) και
[Γ΄ κλίση: ημιφωνόληκτα και σιγμόληκτα](/el/gym-b/ancient-greek/third-declension-liquids).
Τα επίθετα κλίνονται με τις ίδιες καταλήξεις. Το καινούριο εδώ είναι μόνο
ποιο γένος κλίνεται πώς.

> **Κλειδί**
>
> Τριτόκλιτο λέγεται ένα επίθετο όταν **τουλάχιστον το αρσενικό και το
> ουδέτερο** κλίνονται κατά τη γ΄ κλίση.
>
> - **Δικατάληκτα** (εὐσεβής, εὐσεβές · σώφρων, σῶφρον): αρσενικό και θηλυκό
>   έχουν τους ίδιους τύπους. Το ουδέτερο έχει δικούς του.
> - **Τρικατάληκτα** (ἡδύς, ἡδεῖα, ἡδύ): το θηλυκό κλίνεται κατά την **α΄
>   κλίση**, σαν τη μοῖρα (τῆς ἡδείας).
>
> Αν ξέρεις το **θέμα** (εὐσεβεσ-, σωφρον-, ἡδε-) και τις καταλήξεις της γ΄
> κλίσης, οι τύποι βγαίνουν μόνοι τους.

## Σε -ης, -ες: ο εὐσεβής

Το θέμα είναι **εὐσεβεσ-**. Είναι σιγμόληκτο, όπως το **τὸ γένος, τοῦ
γένους**. Το σ χάνεται ανάμεσα σε δύο φωνήεντα, και τα φωνήεντα που μένουν
**συναιρούνται**: ε + ο → ου, ε + ι → ει, ε + α → η, ε + ε → ει.

|                 | αρσ. – θηλ.             | ουδέτερο             |
| --------------- | ----------------------- | -------------------- |
| **Ενικός**      |                         |                      |
| ονομ.           | ὁ, ἡ εὐσεβής            | τὸ εὐσεβές           |
| γεν.            | εὐσεβοῦς (< εὐσεβέσ-ος) | εὐσεβοῦς             |
| δοτ.            | εὐσεβεῖ (< εὐσεβέσ-ι)   | εὐσεβεῖ              |
| αιτ.            | εὐσεβῆ (< εὐσεβέσ-α)    | εὐσεβές              |
| κλητ.           | εὐσεβές                 | εὐσεβές              |
| **Πληθυντικός** |                         |                      |
| ονομ.           | εὐσεβεῖς (< εὐσεβέσ-ες) | εὐσεβῆ (< εὐσεβέσ-α) |
| γεν.            | εὐσεβῶν                 | εὐσεβῶν              |
| δοτ.            | εὐσεβέσι(ν)             | εὐσεβέσι(ν)          |
| αιτ.            | εὐσεβεῖς                | εὐσεβῆ               |
| κλητ.           | εὐσεβεῖς                | εὐσεβῆ               |

Έτσι κλίνονται και τα **ἀληθής** (αληθινός), **σαφής** (καθαρός, φανερός),
**ἀσφαλής**, **ψευδής**, **ἀσθενής**. Η αιτιατική πληθυντικού **εὐσεβεῖς**
δεν βγαίνει από συναίρεση: πήρε απλώς τον τύπο της ονομαστικής.

> **Πρόσεχε**
>
> Ο τύπος **εὐσεβῆ** είναι **τρία πράγματα**: αιτιατική ενικού αρσενικού ή
> θηλυκού (τὸν εὐσεβῆ ἄνδρα) και ονομαστική ή αιτιατική πληθυντικού ουδετέρου
> (τὰ εὐσεβῆ ἔργα). Ποιο από τα τρία είναι, σου το λέει το ουσιαστικό με το
> οποίο συμφωνεί, όχι η κατάληξη.

## Σε -ων, -ον: ο σώφρων

Το θέμα είναι **σωφρον-**. Το ο γίνεται ω μόνο στην ονομαστική του αρσενικού
και του θηλυκού. Οι καταλήξεις είναι ακριβώς του **ὁ ἡγεμών, τοῦ ἡγεμόνος**.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Κλίνε το «σώφρων, σῶφρον»*

Στη δοτική πληθυντικού το ν φεύγει μπροστά στο σ: σωφρον-σι → **σώφροσι**.

Ο τόνος στο **σῶφρον** ακολουθεί τους κανόνες που έμαθες στην Α΄: η λήγουσα
είναι βραχεία και η παραλήγουσα μακρά, οπότε μπαίνει περισπωμένη. Το **εὐδαίμων**
(ευτυχισμένος) ανεβάζει τον τόνο ακόμα πιο πάνω: **τὸ εὔδαιμον**, **ὦ
εὔδαιμον**. Το ίδιο κάνουν και τα **ἄφρων** (ἄφρον), **ἐλεήμων**
(ἐλεῆμον) και **μνήμων** (μνῆμον).

## Σε -ύς, -εῖα, -ύ: ο ἡδύς

Αυτά είναι **τρικατάληκτα**. Το θέμα αλλάζει: **ἡδυ-** στους τύπους με υ,
**ἡδε-** σε όλους τους άλλους. Το θηλυκό κλίνεται σαν τη **μοῖρα**, με
βραχύ α που μένει σε όλη την κλίση (τῆς ἡδείας).

*Διαδραστικό στη σελίδα: Κλίνε το «ἡδύς, ἡδεῖα, ἡδύ»*

Έτσι κλίνονται τα **βαθύς**, **ταχύς**, **βαρύς**, **ὀξύς**, **εὐρύς**,
**βραδύς**, **γλυκύς**. Πολλά ζουν ακόμα: λες «η **οξεία** γωνία», «η
**ταχεία** αλληλογραφία», «οι **βαρείς** τόνοι».

> **Πρόσεχε**
>
> Η γενική ενικού είναι **ἡδέος**, με **-έος**. Όχι **-εως**, όπως η πόλις,
> τῆς πόλεως. Και το **ἡδέως** υπάρχει, αλλά είναι επίρρημα: «ευχάριστα,
> πρόθυμα».
>
> Πρόσεξε και το ουδέτερο πληθυντικού **ἡδέα**: δεν συναιρείται. Τα
> δικατάληκτα σε -ης κάνουν **εὐσεβῆ**, τα επίθετα σε -ύς **ἡδέα**.

### Παράδειγμα 1: Συμφώνησε το επίθετο με το ουσιαστικό: «τῆς (ταχύς) νίκης», «τοῖς (σώφρων) νέοις», «τὰ (ἀληθής) πράγματα».

1. **τῆς νίκης**: γενική ενικού θηλυκού. Το ταχύς είναι τρικατάληκτο, άρα το
   θηλυκό του κλίνεται κατά την α΄ κλίση: ἡ ταχεῖα, τῆς **ταχείας**. Η λήγουσα
   είναι μακρά, οπότε ο τόνος μένει οξεία στην παραλήγουσα.
2. **τοῖς νέοις**: δοτική πληθυντικού αρσενικού. Θέμα σωφρον- και κατάληξη -σι:
   το ν φεύγει μπροστά στο σ. Δίνει **σώφροσι**. Το επίθετο δεν «μοιάζει» με το
   ουσιαστικό (-οις), γιατί ανήκει σε άλλη κλίση. Συμφωνεί μαζί του σε γένος,
   αριθμό και πτώση, όχι στην κατάληξη.
3. **τὰ πράγματα**: ονομαστική πληθυντικού ουδετέρου. ἀληθέσ-α, το σ χάνεται, και
   το ε + α δίνει η: **ἀληθῆ**.
4. **τῆς ταχείας νίκης · τοῖς σώφροσι νέοις · τὰ ἀληθῆ πράγματα.**

## Δύο ανώμαλα: πολύς και μέγας

Το **πολύς, πολλή, πολύ** και το **μέγας, μεγάλη, μέγα** έχουν δύο θέματα:

- **κοντό θέμα** (πολυ-, μεγα-) στην **ονομαστική, την αιτιατική και την
  κλητική ενικού** του αρσενικού και του ουδετέρου,
- **μακρύ θέμα** (πολλ-, μεγαλ-) **σε όλους τους άλλους τύπους**, που
  κλίνονται όπως τα δευτερόκλιτα επίθετα (καλός, καλή, καλόν).

|       | αρσ.      | θηλ.   | ουδ.     | αρσ.              | θηλ.    | ουδ.     |
| ----- | --------- | ------ | -------- | ----------------- | ------- | -------- |
| ονομ. | **πολύς** | πολλή  | **πολύ** | **μέγας**         | μεγάλη  | **μέγα** |
| γεν.  | πολλοῦ    | πολλῆς | πολλοῦ   | μεγάλου           | μεγάλης | μεγάλου  |
| δοτ.  | πολλῷ     | πολλῇ  | πολλῷ    | μεγάλῳ            | μεγάλῃ  | μεγάλῳ   |
| αιτ.  | **πολύν** | πολλήν | **πολύ** | **μέγαν**         | μεγάλην | **μέγα** |
| κλητ. | **πολύ**  | πολλή  | **πολύ** | **μέγα** ή μεγάλε | μεγάλη  | **μέγα** |

Ο πληθυντικός είναι όλος με μακρύ θέμα: πολλοί, πολλαί, πολλά · μεγάλοι,
μεγάλαι, μεγάλα. Ο Ισοκράτης το βάζει δύο φορές στην ίδια φράση:

> ἡγοῦ τῶν ἀκουσμάτων πολλὰ πολλῶν εἶναι χρημάτων κρείττω.
>
> — Ισοκράτης, *Πρὸς Δημόνικον* 19

> Να θεωρείς ότι πολλά από όσα ακούς αξίζουν περισσότερο από πολλά χρήματα.
>
> — μετάφραση δική μας

Το ίδιο κόλπο βοηθά και στην ορθογραφία των νέων: με **ένα λ** γράφονται οι
τύποι που έχουν υ (πολύς, πολύ), με **δύο λ** όλοι οι άλλοι (πολλοί, πολλή).

*Διαδραστικό στη σελίδα: Σε ποια πτώση;*

> **Σχολικό βιβλίο**
>
> Το βιβλίο κλίνει το **βαθύς** ως παράδειγμα των επιθέτων σε -ύς, και το
> **εὐσεβής** και **σώφρων** για τα δικατάληκτα. Οι καταλήξεις είναι οι ίδιες με
> τις παραπάνω.

> **Θυμήσου**
>
> - Τριτόκλιτα επίθετα: το αρσενικό και το ουδέτερο κλίνονται κατά τη γ΄ κλίση.
> - **-ης, -ες** (εὐσεβής): θέμα σε -εσ-, χάνεται το σ, συναιρέσεις.
>   εὐσεβοῦς, εὐσεβεῖ, εὐσεβῆ.
> - **-ων, -ον** (σώφρων): θέμα σε -ον-. Ουδέτερο και κλητική **σῶφρον**,
>   δοτική πληθυντικού **σώφροσι**.
> - **-ύς, -εῖα, -ύ** (ἡδύς): γενική **ἡδέος**, ουδέτερο πληθυντικού **ἡδέα**,
>   θηλυκό σαν τη μοῖρα.
> - **πολύς, μέγας**: κοντό θέμα στην ονομαστική, αιτιατική και κλητική ενικού
>   του αρσενικού και του ουδετέρου. Αλλού πολλ-, μεγαλ-.

## Ερωτήσεις

1. Ποια είναι η γενική ενικού του εὐσεβής;
   - εὐσεβοῦς
   - εὐσεβέος
   - εὐσεβοῦ
   - εὐσεβέως
2. Γιατί το σώφρων λέγεται δικατάληκτο επίθετο;
   - Το αρσενικό και το θηλυκό έχουν τους ίδιους τύπους
   - Έχει δύο θέματα, ένα σε -ων και ένα σε -ον
   - Κλίνεται και κατά τη β΄ και κατά τη γ΄ κλίση
   - Έχει δύο αριθμούς, τον ενικό και τον πληθυντικό
3. Ποια είναι η γενική ενικού του αρσενικού ἡδύς;
   - ἡδέως
   - ἡδέος
   - ἡδοῦς
   - ἡδύος
4. Συμπλήρωσε: «τὸ ___ παιδίον» (σώφρων).
   - σώφρονα
   - σώφρον
   - σῶφρον
   - σῶφρων
5. Ποιος από αυτούς τους τύπους δεν υπάρχει;
   - πολλῷ
   - πολύν
   - πολλά
   - πολλόν
6. Σε ποια πτώση μπορεί να είναι ο τύπος ἀληθῆ;
   - Μόνο σε αιτιατική ενικού αρσενικού ή θηλυκού
   - Αιτ. ενικού αρσ./θηλ. ή ονομ./αιτ. πληθ. ουδετέρου
   - Μόνο σε ονομαστική ή αιτιατική πληθ. ουδετέρου
   - Σε δοτική ενικού όλων των γενών του επιθέτου
7. Ποια είναι η δοτική πληθυντικού του εὐδαίμων;
   - εὐδαιμόνοις
   - εὐδαίμονσι
   - εὐδαίμοσι
   - εὐδαιμόσι
8. Στη φράση του Ξενοφώντα «ἐκ σώφρονος ὑβριστήν», γιατί το σώφρονος είναι σε γενική;
   - Γιατί είναι κτητική γενική του ὑβριστήν
   - Γιατί είναι υποκείμενο του ρήματος
   - Γιατί το ζητάει η πρόθεση ἐκ
   - Γιατί όλα τα τριτόκλιτα λήγουν σε -ος

## Ασκήσεις

1. Γράψε τη γενική ενικού και τη δοτική πληθυντικού του ἀληθής.
2. Βάλε το επίθετο στον σωστό τύπο: «τῆς (εὐρύς) ὁδοῦ», «τοῖς (εὐδαίμων) ἀνθρώποις», «τὰ (σαφής) σημεῖα».
3. Τρέψε στον πληθυντικό: «Ὁ μέγας ποταμὸς βαθύς ἐστιν.»
4. Γράψε στα αρχαία: «με πολλούς και συνετούς φίλους». Το «με» αποδίδεται με σύν και δοτική, το «συνετός» με το σώφρων.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-b/ancient-greek/third-declension-adjectives
