# Ερωτηματικές, αόριστες και αναφορικές αντωνυμίες

> Τίς, τὶς, ὅς, ὅστις: ποιος ρωτάει, ποιος είναι κάποιος, ποιος είναι αυτός που.

Αρχαία Ελληνική Γλώσσα, Β΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-b/ancient-greek/question-relative-pronouns

## Τι θα μάθεις

- Να κλίνεις την ερωτηματική τίς και την αόριστη τὶς, και να τις ξεχωρίζεις από τον τόνο.
- Να κλίνεις τις αναφορικές ὅς, ἥ, ὅ και ὅστις, ἥτις, ὅ τι.
- Να βάζεις την αναφορική αντωνυμία στο σωστό γένος, αριθμό και πτώση.
- Να διαλέγεις ανάμεσα σε τίς, τὶς, ὅς και ὅστις ανάλογα με το τι θέλει να πει η πρόταση.

## Τι θέλει να πει ο θεός;

Ένας φίλος του Σωκράτη, ο Χαιρεφών, ρώτησε το μαντείο των Δελφών αν υπάρχει
κανείς σοφότερος από τον Σωκράτη. Η Πυθία απάντησε ότι κανείς δεν είναι. Στην
*Απολογία* του Πλάτωνα ο Σωκράτης θυμάται τι σκέφτηκε όταν το άκουσε:

> τί ποτε λέγει ὁ θεός, καὶ τί ποτε αἰνίττεται; ἐγὼ γὰρ δὴ οὔτε μέγα οὔτε
> σμικρὸν σύνοιδα ἐμαυτῷ σοφὸς ὤν.
>
> — Πλάτων, *Ἀπολογία Σωκράτους* 21b

> Τι άραγε εννοεί ο θεός, και τι άραγε υπαινίσσεται; Γιατί εγώ ξέρω καλά
> ότι δεν είμαι σοφός, ούτε πολύ ούτε λίγο.
>
> — μετάφραση δική μας

Για να βρει την απάντηση, λέει, «ἦλθον ἐπί τινα τῶν δοκούντων σοφῶν εἶναι»:
πήγε σε **κάποιον** από αυτούς που θεωρούνταν σοφοί. Και κατέληξε ότι ήταν
λίγο σοφότερος από εκείνον σε ένα μόνο πράγμα:

> ἃ μὴ οἶδα οὐδὲ οἴομαι εἰδέναι.
>
> — Πλάτων, *Ἀπολογία Σωκράτους* 21d

> Όσα δεν ξέρω, ούτε νομίζω ότι τα ξέρω.
>
> — μετάφραση δική μας

Σε λίγες γραμμές ο Πλάτων χρησιμοποιεί τρεις διαφορετικές αντωνυμίες. Το
**τί** ρωτάει («τι;»). Το **τινα** δείχνει κάποιον χωρίς να πει ποιον
(«κάποιον»). Το **ἃ** ενώνει δύο προτάσεις και αναφέρεται σε κάτι που
ειπώθηκε ή εννοείται («αυτά που, όσα»).

> **Κλειδί**
>
> Τέσσερις αντωνυμίες, τέσσερις δουλειές:
>
> | αντωνυμία             | είδος                     | στα νέα       | τι κάνει                                     |
> | --------------------- | ------------------------- | ------------- | -------------------------------------------- |
> | **τίς, τί**           | ερωτηματική               | ποιος; τι;    | ρωτάει                                       |
> | **τὶς, τὶ**           | αόριστη                   | κάποιος, κάτι | δείχνει κάποιον, όχι συγκεκριμένο            |
> | **ὅς, ἥ, ὅ**          | αναφορική                 | ο οποίος, που | αναφέρεται σε ένα συγκεκριμένο όνομα         |
> | **ὅστις, ἥτις, ὅ τι** | αναφορική (αοριστολογική) | όποιος, ό,τι  | αναφέρεται σε όποιον, χωρίς να ξέρουμε ποιον |

## Τίς και τὶς: ίδιες καταλήξεις, άλλος τόνος

Η ερωτηματική και η αόριστη έχουν **τις ίδιες καταλήξεις**, της γ΄ κλίσης,
και το αρσενικό με το θηλυκό τους είναι κοινά. Τις ξεχωρίζει μόνο ο τόνος.

|                 | ερωτηματική (ποιος;) |             | αόριστη (κάποιος) |             |
| --------------- | -------------------- | ----------- | ----------------- | ----------- |
|                 | αρσ. – θηλ.          | ουδ.        | αρσ. – θηλ.       | ουδ.        |
| **Ενικός**      |                      |             |                   |             |
| ονομ.           | τίς                  | τί          | τις               | τι          |
| γεν.            | τίνος (τοῦ)          | τίνος (τοῦ) | τινός (του)       | τινός (του) |
| δοτ.            | τίνι (τῷ)            | τίνι (τῷ)   | τινί (τῳ)         | τινί (τῳ)   |
| αιτ.            | τίνα                 | τί          | τινά              | τι          |
| **Πληθυντικός** |                      |             |                   |             |
| ονομ.           | τίνες                | τίνα        | τινές             | τινά (ἄττα) |
| γεν.            | τίνων                | τίνων       | τινῶν             | τινῶν       |
| δοτ.            | τίσι(ν)              | τίσι(ν)     | τισί(ν)           | τισί(ν)     |
| αιτ.            | τίνας                | τίνα        | τινάς             | τινά (ἄττα) |

Δύο κανόνες για τον τόνο:

- Η **ερωτηματική** τονίζεται πάντα **στην πρώτη συλλαβή**, και στο τίς / τί
  κρατάει **πάντα την οξεία**. Δεν γίνεται ποτέ βαρεία, ούτε μέσα στην
  πρόταση: «τί ποτε λέγει ὁ θεός».
- Η **αόριστη** είναι **εγκλιτική**: «ακουμπάει» πάνω στην προηγούμενη λέξη και
  συνήθως χάνει τον δικό της τόνο. Γράφεται «ἀνήρ τις», «ἐπί τινα». Όταν
  κρατάει τόνο, τον έχει **στη λήγουσα**: τινός, τινῶν.

Δεν ξεκινάει ποτέ πρόταση: έρχεται **μετά** από τη λέξη που συνοδεύει ή μετά
το ρήμα.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ποιος; ή κάποιος;*

## Η αναφορική ὅς, ἥ, ὅ

Κλίνεται σαν δευτερόκλιτο επίθετο, μόνο που **όλοι οι τύποι έχουν δασεία και
τόνο**:

|       | αρσ. | θηλ. | ουδ. | αρσ. | θηλ. | ουδ. |
| ----- | ---- | ---- | ---- | ---- | ---- | ---- |
| ονομ. | ὅς   | ἥ    | ὅ    | οἵ   | αἵ   | ἅ    |
| γεν.  | οὗ   | ἧς   | οὗ   | ὧν   | ὧν   | ὧν   |
| δοτ.  | ᾧ    | ᾗ    | ᾧ    | οἷς  | αἷς  | οἷς  |
| αιτ.  | ὅν   | ἥν   | ὅ    | οὕς  | ἅς   | ἅ    |

Ο τόνος τη χωρίζει από το άρθρο: **ἡ** γυνή (άρθρο, χωρίς τόνο) αλλά **ἥ**
(η οποία). Το ίδιο **οἱ / οἵ** και **αἱ / αἵ**.

Η αναφορική αναφέρεται σε μια λέξη της κύριας πρότασης, το **προηγούμενο**.
Από αυτό παίρνει **γένος και αριθμό**. Την **πτώση** όμως την παίρνει από τη
δουλειά που κάνει στη **δική της** πρόταση.

Στην *Απολογία* του Ξενοφώντα ο Μέλητος λέει στον Σωκράτη:

> ἐκείνους οἶδα οὓς σὺ πέπεικας σοὶ πείθεσθαι μᾶλλον ἢ τοῖς γειναμένοις.
>
> — Ξενοφών, *Ἀπολογία Σωκράτους* 20

> Ξέρω εκείνους που εσύ τους έχεις πείσει να υπακούν σε σένα περισσότερο απ'
> ό,τι στους γονείς τους.
>
> — μετάφραση δική μας

Το **οὕς** είναι αρσενικό πληθυντικού, όπως το προηγούμενο **ἐκείνους**. Είναι
σε αιτιατική επειδή στη δική του πρόταση είναι **αντικείμενο** του πέπεικας.

### Παράδειγμα 1: Συμπλήρωσε την αναφορική: «Ἡ πόλις, \_\_\_ οἱ πολῖται φιλοῦσιν, εὐδαίμων ἐστίν.» (που οι πολίτες την αγαπούν)

1. Το προηγούμενο είναι το **ἡ πόλις**: θηλυκό, ενικός. Άρα η αναφορική θα
   είναι θηλυκού γένους, ενικού αριθμού.
2. Στη δική της πρόταση, «οἱ πολῖται φιλοῦσιν \_\_\_», υποκείμενο είναι τα
   **οἱ πολῖται**. Η αναφορική είναι αυτό που αγαπούν, δηλαδή το
   **αντικείμενο**: αιτιατική.
3. Θηλυκό, ενικός, αιτιατική: **ἥν**. «Ἡ πόλις, **ἣν** οἱ πολῖται φιλοῦσιν,
   εὐδαίμων ἐστίν.» Μέσα στην πρόταση η οξεία γίνεται βαρεία, όπως σε κάθε
   λέξη.

> **Πρόσεχε**
>
> Η πτώση της αναφορικής **δεν** αντιγράφεται από το προηγούμενο. Στο
> παράδειγμα το προηγούμενο είναι σε ονομαστική (ἡ πόλις) και η αναφορική σε
> αιτιατική (ἥν). Κοιτάς πάντα τι κάνει η αντωνυμία μέσα στη **δική της**
> πρόταση.

## Η αναφορική ὅστις, ἥτις, ὅ τι

Είναι η **ὅς** και η **τὶς** μαζί, και κλίνονται **και τα δύο κομμάτια**:

|                 | αρσ.               | θηλ.       | ουδ.               |
| --------------- | ------------------ | ---------- | ------------------ |
| **Ενικός**      |                    |            |                    |
| ονομ.           | ὅστις              | ἥτις       | ὅ τι               |
| γεν.            | οὗτινος (ὅτου)     | ἧστινος    | οὗτινος (ὅτου)     |
| δοτ.            | ᾧτινι (ὅτῳ)        | ᾗτινι      | ᾧτινι (ὅτῳ)        |
| αιτ.            | ὅντινα             | ἥντινα     | ὅ τι               |
| **Πληθυντικός** |                    |            |                    |
| ονομ.           | οἵτινες            | αἵτινες    | ἅτινα (ἅττα)       |
| γεν.            | ὧντινων (ὅτων)     | ὧντινων    | ὧντινων (ὅτων)     |
| δοτ.            | οἷστισι(ν) (ὅτοις) | αἷστισι(ν) | οἷστισι(ν) (ὅτοις) |
| αιτ.            | οὕστινας           | ἅστινας    | ἅτινα (ἅττα)       |

Η **ὅς** μιλάει για **συγκεκριμένο** πρόσωπο ή πράγμα: ὁ ἀνήρ, **ὃς** ἦλθε
(ο άνθρωπος που ήρθε). Η **ὅστις** μιλάει για **όποιον** κι αν είναι: **ὅστις**
τὰ δίκαια πράττει, εὐσεβής ἐστιν (όποιος κάνει τα δίκαια είναι ευσεβής).
Χρησιμοποιείται και σε **πλάγιες ερωτήσεις**, όπως η τίς: ἐρωτῶ **ὅστις**
ἐστίν (ρωτάω ποιος είναι).

> **Το ό,τι των νέων**
>
> Το ουδέτερο **ὅ τι** γράφεται χωριστά (ή με κόμμα, **ὅ,τι**), για να μην
> μπερδεύεται με τον σύνδεσμο **ὅτι**. Από εκεί έρχεται το κόμμα στο σημερινό
> «ό,τι θέλεις».

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ποια αντωνυμία ταιριάζει;*

> **Θυμήσου**
>
> - **τίς, τί** (ποιος;): πάντα τόνος στην πρώτη συλλαβή, και πάντα οξεία στο
>   τίς / τί.
> - **τὶς, τὶ** (κάποιος): εγκλιτική, μετά από άλλη λέξη· όταν τονίζεται, τόνος
>   στη λήγουσα.
> - **ὅς, ἥ, ὅ**: γένος και αριθμό από το προηγούμενο, πτώση από τη δική της
>   πρόταση.
> - **ὅστις, ἥτις, ὅ τι**: «όποιος», και σε πλάγιες ερωτήσεις. Κλίνονται και τα
>   δύο μέρη.
> - **ὅ τι** (ό,τι) ≠ **ὅτι** (σύνδεσμος).

## Ερωτήσεις

1. Στην ερώτηση «___ ἐστὶν ἡ οἰκία;» (ποιανού είναι το σπίτι;) ποιος τύπος μπαίνει στο κενό;
   - Τινός
   - Τίνος
   - Οὗτινος
   - Τίνι
2. Στο «ἦλθον ἐπί τινα τῶν δοκούντων σοφῶν εἶναι», τι σημαίνει το τινα;
   - «ποιον;», γιατί ο Σωκράτης ρωτάει
   - «τον οποίο», γιατί ενώνει δύο προτάσεις
   - «κάποιον», χωρίς να λέει ποιον
   - «όποιον», όποιος κι αν είναι αυτός
3. Συμπλήρωσε: «Οἱ στρατιῶται, ___ ὁ στρατηγὸς ἔπεμψεν, ἐνίκησαν.» (που τους έστειλε ο στρατηγός)
   - οἵ
   - ὅν
   - οὕς
   - ἅς
4. Στο «ἃ μὴ οἶδα οὐδὲ οἴομαι εἰδέναι» του Πλάτωνα, τι είναι το ἅ;
   - Αναφορική, ουδέτερο πληθ., αντικείμενο του οἶδα
   - Άρθρο, ουδέτερο πληθ., μπροστά από το ρήμα
   - Αναφορική, θηλυκό ενικού, υποκείμενο του οἶδα
   - Αόριστη, ουδέτερο πληθ., «κάποια πράγματα»
5. Πώς ξεχωρίζεις το ἥ της αναφορικής από το ἡ του άρθρου;
   - Η αναφορική γράφεται με ψιλή, το άρθρο με δασεία
   - Η αναφορική παίρνει τόνο, το άρθρο δεν παίρνει
   - Η αναφορική έχει υπογεγραμμένη, το άρθρο δεν έχει
   - Η αναφορική μπαίνει πάντα στο τέλος της πρότασης
6. Γιατί το ουδέτερο της ὅστις γράφεται «ὅ τι», χωριστά;
   - Για να μην μπερδεύεται με τον σύνδεσμο ὅτι
   - Γιατί είναι δύο λέξεις που δεν κλίνονται
   - Γιατί το ουδέτερο δεν έχει άλλες πτώσεις
   - Γιατί είναι η ερωτηματική και όχι η αναφορική
7. Ποια είναι η γενική ενικού αρσενικού της ὅστις;
   - οὗτις
   - ὅστινος
   - τίνος
   - οὗτινος ή ὅτου
8. Στο «Ὅστις τὰ δίκαια πράττει, εὐσεβής ἐστιν», γιατί μπαίνει ὅστις και όχι ὅς;
   - Γιατί η πρόταση είναι ερώτηση
   - Γιατί μιλάει για όποιον, όχι για κάποιον γνωστό
   - Γιατί η ὅς δεν έχει ονομαστική ενικού
   - Γιατί το ρήμα είναι στον ενεστώτα

## Ασκήσεις

1. Κλίνε τον ενικό του θηλυκού της αναφορικής ὅς, ἥ, ὅ.
2. Συμπλήρωσε την αναφορική ὅς: «Αἱ γυναῖκες, ___ εἴδομεν, ἀπῆλθον.» και «Ὁ φίλος, ___ τὸ βιβλίον ἔδωκα, χαίρει.» (στον οποίο έδωσα)
3. Γράψε στα αρχαία: «Ποιον καταδιώκεις;» και «Καταδιώκω κάποιον εχθρό.» (καταδιώκω = διώκω, εχθρός = πολέμιος)
4. Γράψε στα αρχαία, με την ὅστις: «Όποιοι λένε την αλήθεια είναι σώφρονες.» (λέω = λέγω)

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-b/ancient-greek/question-relative-pronouns
