# Η ευκτική

> Λύοιμι, λύσαιμι: η έγκλιση της ευχής και του δυνατού, σε όλες τις φωνές.

Αρχαία Ελληνική Γλώσσα, Β΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-b/ancient-greek/optative

## Τι θα μάθεις

- Να αναγνωρίζεις την ευκτική από τον χαρακτήρα της (-οι-, -αι-, -ιη-) και να τη σχηματίζεις στην ενεργητική και στη μέση φωνή.
- Να κλίνεις την ευκτική του εἰμί και να σχηματίζεις την περιφραστική ευκτική του παρακειμένου.
- Να ξεχωρίζεις την ευκτική αορίστου (λύσαι) από το απαρέμφατο (λῦσαι) από τον τόνο.
- Να διακρίνεις την ευχετική από τη δυνητική ευκτική σε κύρια πρόταση και να τις αποδίδεις στα νέα ελληνικά.

## Το κείμενο: ένας πατέρας αποχαιρετά τον γιο του

Στον *Αἴαντα* του Σοφοκλή, ο ήρωας έχει ντροπιαστεί μπροστά σε όλο τον στρατό
και έχει αποφασίσει να πεθάνει. Πριν φύγει, παίρνει στα χέρια του τον μικρό
του γιο, τον Ευρυσάκη, και του εύχεται:

> ὦ παῖ, **γένοιο** πατρὸς εὐτυχέστερος,
> τὰ δ’ ἄλλ’ ὅμοιος· καὶ **γένοι’ ἂν** οὐ κακός.
>
> Σοφοκλής, *Αἴας*, στίχοι 550–551

**Μετάφραση δική μας:** Παιδί μου, μακάρι να γίνεις πιο τυχερός από τον πατέρα
σου, και σε όλα τα άλλα ίδιος· και τότε κακός δεν θα γινόσουν.

Δύο φορές το ίδιο ρήμα, γίγνομαι, στον ίδιο τύπο: **γένοιο** (το **γένοι’**
είναι το ίδιο, με έκθλιψη του -ο μπροστά στο ἄν). Την πρώτη φορά είναι **ευχή**:
μακάρι να γίνεις. Τη δεύτερη, με το **ἄν**, είναι κάτι **δυνατό**: θα γινόσουν.
Αυτή η έγκλιση είναι η **ευκτική**, και αυτά τα δύο κάνει σε μια κύρια πρόταση.

Ένα πρόσθετο δώρο: **πατρὸς εὐτυχέστερος**, «πιο τυχερός από τον πατέρα»,
γενική συγκριτική.

Μια μικρή προειδοποίηση για τον τύπο: το **γένοιο** είναι αόριστος, αλλά
**β΄ αόριστος** (ἐγενόμην, χωρίς σίγμα), και ο β΄ αόριστος παίρνει στην ευκτική
το **-οι-** του ενεστώτα. Θα τον δεις αναλυτικά στη Γ΄ Γυμνασίου. Εδώ μένουμε
στα ρήματα σαν το λύω.

## Μια έγκλιση που χάθηκε

Τα νέα ελληνικά δεν έχουν ευκτική. Την ευχή τη λέμε με «μακάρι να» και το
δυνατό με «θα» και παρατατικό. Έχουν μείνει μόνο απολιθώματα: το «**μη
γένοιτο**», το «Θεός **φυλάξοι**», το «ουκ αν **λάβοις** παρά του μη έχοντος».
Όταν τα λες, λες αρχαία ευκτική.

## Πώς την αναγνωρίζεις: ο χαρακτήρας

Η ευκτική έχει έναν **χαρακτήρα**, μια δίφθογγο ανάμεσα στο θέμα και στην
κατάληξη. Αν τον βρεις, βρήκες την έγκλιση:

| Χαρακτήρας     | Χρόνοι               | Παράδειγμα          |
| -------------- | -------------------- | ------------------- |
| **-οι-**       | ενεστώτας, μέλλοντας | λύ-οι-μι, λύσ-οι-μι |
| **-αι-**       | αόριστος             | λύσ-αι-μι           |
| **-ιη- / -ι-** | εἰμί                 | εἴ-η-ν, εἶ-μεν      |

### Ενεργητική φωνή

|          | Ενεστώτας | Μέλλοντας | Αόριστος          |
| -------- | --------- | --------- | ----------------- |
| α΄ ενικό | λύοιμι    | λύσοιμι   | λύσαιμι           |
| β΄ ενικό | λύοις     | λύσοις    | λύσαις (λύσειας)  |
| γ΄ ενικό | λύοι      | λύσοι     | λύσαι (λύσειε)    |
| α΄ πληθ. | λύοιμεν   | λύσοιμεν  | λύσαιμεν          |
| β΄ πληθ. | λύοιτε    | λύσοιτε   | λύσαιτε           |
| γ΄ πληθ. | λύοιεν    | λύσοιεν   | λύσαιεν (λύσειαν) |

Οι τύποι σε παρένθεση (**λύσειας, λύσειε, λύσειαν**) λέγονται αιολικοί, και
στον αττικό πεζό λόγο είναι μάλιστα οι πιο συνηθισμένοι.

Ο **παρακείμενος** σχηματίζεται περιφραστικά: η μετοχή του παρακειμένου και η
ευκτική του εἰμί: **λελυκὼς εἴην** (λελυκυῖα, λελυκὸς εἴην).

### Μέση φωνή

|          | Ενεστώτας | Μέλλοντας | Αόριστος  |
| -------- | --------- | --------- | --------- |
| α΄ ενικό | λυοίμην   | λυσοίμην  | λυσαίμην  |
| β΄ ενικό | λύοιο     | λύσοιο    | λύσαιο    |
| γ΄ ενικό | λύοιτο    | λύσοιτο   | λύσαιτο   |
| α΄ πληθ. | λυοίμεθα  | λυσοίμεθα | λυσαίμεθα |
| β΄ πληθ. | λύοισθε   | λύσοισθε  | λύσαισθε  |
| γ΄ πληθ. | λύοιντο   | λύσοιντο  | λύσαιντο  |

Παρακείμενος: **λελυμένος εἴην**. Οι τύποι του ενεστώτα και του παρακειμένου
της μέσης χρησιμεύουν και για την παθητική. Ο παθητικός αόριστος και μέλλοντας
(λυθείην, λυθησοίμην) έρχονται μαζί με τους παθητικούς χρόνους.

### Το εἰμί

|          | Ενεστώτας      | Μέλλοντας |
| -------- | -------------- | --------- |
| α΄ ενικό | εἴην           | ἐσοίμην   |
| β΄ ενικό | εἴης           | ἔσοιο     |
| γ΄ ενικό | εἴη            | ἔσοιτο    |
| α΄ πληθ. | εἶμεν (εἴημεν) | ἐσοίμεθα  |
| β΄ πληθ. | εἶτε (εἴητε)   | ἔσοισθε   |
| γ΄ πληθ. | εἶεν (εἴησαν)  | ἔσοιντο   |

> **Πρόσεχε**
>
> Το **λύσαι** και το **λῦσαι** διαφέρουν μόνο στον τόνο, και είναι άλλοι τύποι.
>
> - **λύσαι** (οξεία): ευκτική αορίστου, γ΄ ενικό. Στην ευκτική το τελικό **-αι**
>   και **-οι** λογαριάζονται **μακρά**, οπότε η παραλήγουσα δεν μπορεί να
>   περισπαστεί.
> - **λῦσαι** (περισπωμένη): απαρέμφατο αορίστου. Εκεί το -αι είναι βραχύ.
>
> Το ίδιο ισχύει για το **παιδεύσαι** (ευκτική) και το **παιδεῦσαι**
> (απαρέμφατο).

*Διαδραστικό στη σελίδα: Φτιάξε τον τύπο της ευκτικής*

## Τι κάνει η ευκτική σε μια κύρια πρόταση

Σε κύρια πρόταση η ευκτική έχει δύο δουλειές, όπως τις είδες στον Αίαντα:

|                      | Ευχετική                            | Δυνητική                           |
| -------------------- | ----------------------------------- | ---------------------------------- |
| **Τι λέει**          | ευχή που μπορεί να γίνει            | κάτι δυνατό στο παρόν ή στο μέλλον |
| **Με τι**            | μόνη της, ή με **εἴθε**, **εἰ γάρ** | πάντα με **ἄν**                    |
| **Άρνηση**           | **μή**                              | **οὐ**                             |
| **Στα νέα ελληνικά** | μακάρι να…                          | θα + παρατατικός, θα μπορούσε να…  |
| **Παράδειγμα**       | γένοιο πατρὸς εὐτυχέστερος          | γένοι’ ἂν οὐ κακός                 |

Η ευχή με **εἴθε** φαίνεται στον ίδιο *Αίαντα*, στον στίχο 1264: «εἴθ’ ὑμὶν
ἀμφοῖν νοῦς γένοιτο σωφρονεῖν» (μακάρι να αποκτούσατε κι οι δύο τη φρόνηση να
συγκρατηθείτε).

> **Κλειδί**
>
> Βρήκες ευκτική σε κύρια πρόταση; Ψάξε το **ἄν**.
>
> - **Χωρίς ἄν** (ίσως με εἴθε, εἰ γάρ, άρνηση μή): **ευχή**. «Μακάρι να…»
> - **Με ἄν** (άρνηση οὐ): **δυνατό**. «Θα…», «θα μπορούσε να…»

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ευχή ή δυνατό;*

> **Και στις δευτερεύουσες**
>
> Η ευκτική μπαίνει και σε δευτερεύουσες προτάσεις: «ἤρετο γὰρ δὴ εἴ τις ἐμοῦ εἴη
> σοφώτερος» (Πλάτων, *Ἀπολογία* 21a). Εκεί λέγεται **ευκτική του πλαγίου
> λόγου**. Φέτος αρκεί να την αναγνωρίζεις· πότε μπαίνει δεν είναι στην ύλη.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Αναγνώρισε τον τύπο «παιδεύσειαν» και γράψε τον αντίστοιχο τύπο της μέσης φωνής.

1. Θέμα **παιδευσ-** με σίγμα, και χαρακτήρας **-ει-** μαζί με -αν: είναι ο
   αιολικός τύπος του **αορίστου**. Το -αν δείχνει **γ΄ πληθυντικό**.
2. Ο «κανονικός» τύπος είναι **παιδεύσαιεν**. Ευκτική αορίστου, ενεργητική
   φωνή, γ΄ πληθυντικό.
3. Στη μέση κρατάμε θέμα και χαρακτήρα -αι- και βάζουμε την κατάληξη -ντο:
   **παιδεύσαιντο**.

### Παράδειγμα 2: Μετάφρασε και χαρακτήρισε: «τίς οὐκ ἂν ἐπαινέσειε τοὺς τοιούτους ἄνδρας;» (δικό μας παράδειγμα)

1. Το ρήμα **ἐπαινέσειε** έχει χαρακτήρα -ει- και σίγμα: αιολική ευκτική
   αορίστου, γ΄ ενικό, από το ἐπαινῶ.
2. Υπάρχει **ἄν** και άρνηση **οὐ**: δυνητική ευκτική. Αποδίδεται με «θα» και
   παρατατικό.

   «Ποιος **δεν θα επαινούσε** τέτοιους άντρες;»

> **Θυμήσου**
>
> - Χαρακτήρας: **-οι-** (ενεστώτας, μέλλοντας), **-αι-** (αόριστος, και αιολικό
>   **-ει-**), **-ιη-** (εἰμί). Παρακείμενος: **λελυκὼς εἴην**, **λελυμένος εἴην**.
> - Στην ευκτική το τελικό -οι, -αι είναι μακρό: **λύσαι** (ευκτ.) ≠ **λῦσαι**
>   (απαρ.).
> - Σε κύρια πρόταση: **χωρίς ἄν = ευχή** (μή), **με ἄν = δυνατό** (οὐ).

## Ερωτήσεις

1. Ποιος από τους τύπους είναι ευκτική;
   - παιδεύοιτε
   - παιδεύητε
   - παιδεύετε
   - παιδεύσετε
2. Ποιος είναι ο χαρακτήρας της ευκτικής του αορίστου;
   - -αι-, και στους αιολικούς τύπους -ει-
   - -οι-, όπως στον ενεστώτα και στον μέλλοντα
   - -η-, όπως στην υποτακτική του αορίστου
   - -ιη-, όπως στο εἴην του ρήματος εἰμί
3. Τι είναι ο τύπος «κελεύσαι»;
   - Ευκτική αορίστου, γ΄ ενικό
   - Απαρέμφατο αορίστου, ενεργητική
   - Οριστική αορίστου, γ΄ ενικό
   - Υποτακτική αορίστου, γ΄ ενικό
4. Πώς σχηματίζεται η ευκτική του παρακειμένου στην ενεργητική φωνή;
   - Μετοχή παρακειμένου και ευκτική του εἰμί
   - Αναδιπλασιασμός και χαρακτήρας -αι-
   - Μετοχή παρακειμένου και υποτακτική του εἰμί
   - Το ἔχω και το απαρέμφατο του ρήματος
5. Ποιος τύπος είναι γ΄ πληθυντικό της ευκτικής ενεστώτα του εἰμί;
   - εἶεν
   - ὦσι
   - ἔσοιντο
   - ἦσαν
6. «Εἴθε πάντες ὑγιαίνοιτε.» Τι δηλώνει η ευκτική;
   - Ευχή: μακάρι να είστε όλοι γεροί
   - Δυνατό: θα ήσασταν όλοι γεροί
   - Προσταγή: να είστε όλοι γεροί
   - Γεγονός: είστε όλοι γεροί
7. Ποια είναι η σωστή άρνηση σε δυνητική ευκτική;
   - οὐκ ἂν πιστεύσαιμι
   - μὴ ἂν πιστεύσαιμι
   - οὐ πιστεύσαιμι
   - μὴ πιστεύσαιμι ἄν
8. Πώς αποδίδεται καλύτερα στα νέα ελληνικά το «ταῦτα ἂν πράττοις»;
   - Θα μπορούσες να τα πράττεις αυτά
   - Μακάρι να τα πράττεις αυτά
   - Θα τα έπραττες αν είχες χρόνο
   - Πράττε αυτά τα πράγματα τώρα

## Ασκήσεις

1. Σε ποιον χρόνο, φωνή και πρόσωπο είναι ο τύπος «γράψαιμεν»;
2. Γράψε την ευκτική ενεστώτα και αορίστου της μέσης φωνής του «βουλεύομαι», στο γ΄ ενικό.
3. Γράψε την ευκτική παρακειμένου του «παιδεύω» (ενεργητική και μέση) στο α΄ πληθυντικό, αρσενικό.
4. Δικά μας απλά παραδείγματα. Χαρακτήρισε την ευκτική και μετάφρασε.
   α) Μηδὲν κακὸν πάσχοιτε.
   β) Οὐκ ἂν ῥᾳδίως πείσαιμι τοὺς δικαστάς.
5. Η φράση «οἱ στρατιῶται τὴν πόλιν φυλάξουσιν» (δικό μας παράδειγμα) λέει κάτι ως γεγονός που θα γίνει.
   α) Κάνε την ευχή, με εἴθε και ευκτική αορίστου.
   β) Κάνε την κάτι δυνατό, με άρνηση.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-b/ancient-greek/optative
