# Άμεσο και έμμεσο αντικείμενο

> Ρήματα με ένα ή δύο αντικείμενα, σε ποια πτώση και γιατί.

Αρχαία Ελληνική Γλώσσα, Β΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-b/ancient-greek/objects

## Τι θα μάθεις

- Να ξεχωρίζεις τα μονόπτωτα από τα δίπτωτα ρήματα.
- Να βρίσκεις αν ένα ρήμα θέλει το αντικείμενό του σε αιτιατική, γενική ή δοτική.
- Να χαρακτηρίζεις άμεσο και έμμεσο αντικείμενο στα δίπτωτα ρήματα.
- Να αναγνωρίζεις τα αντικείμενα σε αυθεντικό κείμενο, ακόμη κι όταν ένα από αυτά εννοείται.

## Μια δίκη για δύο χιτώνες

Στην *Κύρου Παιδεία* ο Ξενοφών διηγείται τα παιδικά χρόνια του Κύρου, του
βασιλιά των Περσών. Στο σχολείο ο μικρός Κύρος έπρεπε να δικάζει τις διαφορές
των συμμαθητών του. Μια φορά τον έκριναν λάθος, και ο δάσκαλος τον τιμώρησε.
Η υπόθεση ήταν αυτή:

> παῖς μέγας μικρὸν ἔχων χιτῶνα παῖδα μικρὸν μέγαν ἔχοντα χιτῶνα ἐκδύσας
> αὐτὸν τὸν μὲν ἑαυτοῦ ἐκεῖνον ἠμφίεσε, τὸν δ᾽ ἐκείνου αὐτὸς ἐνέδυ.
>
> — Ξενοφών, *Κύρου Παιδεία* 1.3.17

> Ένα μεγαλόσωμο παιδί, που είχε μικρό χιτώνα, έβγαλε τον χιτώνα από ένα
> μικρόσωμο παιδί που είχε μεγάλο. Του φόρεσε τον δικό του, και φόρεσε ο ίδιος
> τον δικό εκείνου.
>
> — μετάφραση δική μας

Ο Κύρος έκρινε ότι ήταν καλύτερα έτσι, αφού ο καθένας είχε τώρα χιτώνα στα
μέτρα του. Ο δάσκαλος όμως τον έδειρε: δεν ήταν δουλειά του να κρίνει ποιος
χιτώνας ταιριάζει, αλλά σε ποιον ανήκει.

Δες τα ρήματα. Το **ἐνέδυ** (φόρεσε) θέλει ένα αντικείμενο, τι φόρεσε: τὸν
(χιτῶνα) ἐκείνου. Το **ἠμφίεσε** (έντυσε) θέλει **δύο**: ποιον έντυσε
(**ἐκεῖνον**) και με τι (**τὸν ἑαυτοῦ**, δηλαδή τον χιτώνα του). Και τα δύο
είναι σε αιτιατική.

> **Κλειδί**
>
> - **Μονόπτωτα** λέγονται τα ρήματα που συμπληρώνονται με **ένα** αντικείμενο:
>   σε αιτιατική, σε γενική ή σε δοτική.
> - **Δίπτωτα** λέγονται όσα θέλουν **δύο** αντικείμενα, που δεν συνδέονται
>   μεταξύ τους με καί.
>
> Στα δίπτωτα το ένα αντικείμενο λέγεται **άμεσο** και το άλλο **έμμεσο**.

## Μονόπτωτα: σε ποια πτώση;

Τα περισσότερα ρήματα θέλουν το αντικείμενο σε **αιτιατική**, όπως στα νέα:
γράφω ἐπιστολήν, λύω τὸν ἵππον. Υπάρχουν όμως ομάδες ρημάτων που θέλουν
**γενική** ή **δοτική**. Τις αναγνωρίζεις από τη σημασία τους.

| πτώση      | τι σημαίνουν τα ρήματα    | παραδείγματα            |
| ---------- | ------------------------- | ----------------------- |
| **γενική** | αισθάνομαι, αγγίζω        | ἀκούω (τινός), ἅπτομαι  |
|            | θυμάμαι, ξεχνώ            | μέμνημαι, ἐπιλανθάνομαι |
|            | επιθυμώ, φροντίζω         | ἐπιθυμῶ, ἐπιμελοῦμαι    |
|            | άρχω, εξουσιάζω           | ἄρχω, κρατῶ             |
|            | λυπάμαι, φείδομαι, μετέχω | φείδομαι, μετέχω        |
| **δοτική** | υπακούω, εμπιστεύομαι     | πείθομαι, πιστεύω       |
|            | βοηθώ, ακολουθώ           | βοηθῶ, ἕπομαι           |
|            | χρησιμοποιώ, πολεμώ       | χρῶμαι, μάχομαι         |
|            | αρέσω                     | ἀρέσκω                  |

Στον Ισοκράτη θα βρεις «**τοῖς** δὲ **νόμοις** πείθου» (στους νόμους να
πειθαρχείς), με δοτική. Στην *Κύρου Παιδεία* (1.3.14) ο παππούς υπόσχεται
στον μικρό Κύρο ότι ο οινοχόος του, ο Σάκας, δεν θα ελέγχει πια πότε μπαίνει
να τον δει: «**τῆς** παρ᾽ ἐμὲ **εἰσόδου** σοι οὐ Σάκας ἄρξει». Το ἄρχω θέλει
γενική.

> **Πρόσεχε**
>
> Το **ἀκούω** έχει δύο συντάξεις. Με **γενική** για το **πρόσωπο** που
> ακούς: ἀκούω **Σωκράτους** (ακούω τον Σωκράτη να μιλάει). Με **αιτιατική**
> για το **πράγμα**: ἀκούω **τὸν λόγον**. Κοίτα τι είναι το αντικείμενο πριν
> αποφασίσεις ότι η γενική είναι λάθος.

## Δίπτωτα: άμεσο και έμμεσο

Ποιο αντικείμενο είναι άμεσο και ποιο έμμεσο δεν το αποφασίζει η
σημασία μόνο. Το σχολικό βιβλίο ακολουθεί σταθερό πίνακα, και καλό είναι να
τον ξέρεις όπως είναι:

| τα δύο αντικείμενα | άμεσο                        | έμμεσο                    | παράδειγμα (δικό μας)                    |
| ------------------ | ---------------------------- | ------------------------- | ---------------------------------------- |
| αιτιατική + δοτική | η **αιτιατική**              | η δοτική                  | δίδωμί **σοι** **τὸ βιβλίον**            |
| αιτιατική + γενική | η **αιτιατική**              | η γενική                  | κατηγορῶ **σοῦ** **ταῦτα**               |
| δύο αιτιατικές     | η αιτιατική του **προσώπου** | η αιτιατική του πράγματος | διδάσκω **τοὺς παῖδας** **τὴν μουσικήν** |
| γενική + δοτική    | η **γενική**                 | η δοτική                  | παραχωρῶ **σοι** **τῆς ἀρχῆς**           |

Στο πρώτο παράδειγμα άμεσο είναι το **τὸ βιβλίον** και έμμεσο το **σοι**. Στο
τρίτο, άμεσο είναι το **τοὺς παῖδας** (πρόσωπο) και έμμεσο το **τὴν
μουσικήν** (πράγμα).

Ρήματα με **δύο αιτιατικές** είναι τα: **διδάσκω** (μαθαίνω σε κάποιον κάτι),
**ἐρωτῶ** (ρωτώ κάποιον κάτι), **αἰτῶ** (ζητώ από κάποιον κάτι),
**ἀφαιροῦμαι** και **ἀποστερῶ** (παίρνω από κάποιον κάτι), **κρύπτω** (κρύβω
κάτι από κάποιον), **ἐνδύω, ἐκδύω, ἀμφιέννυμι** (ντύνω και γδύνω κάποιον
κάτι), **ποιῶ** και **λέγω** με επίρρημα ή επίθετο (κακὰ ποιῶ τινα).

> **Απαρέμφατο ή πρόταση**
>
> Όταν το αντικείμενο είναι **απαρέμφατο** ή ολόκληρη **δευτερεύουσα
> πρόταση**, το μετράς σαν αιτιατική που δηλώνει **πράγμα**. Το απαρέμφατο ως
> αντικείμενο το είδες στην ενότητα
> [Το απαρέμφατο στην πρόταση](/el/gym-b/ancient-greek/infinitive-syntax).

### Παράδειγμα 1: Βρες τα αντικείμενα του «ἠμφίεσε» και του «ἐπιδιδάξει» στον Ξενοφώντα: «τὸν μὲν ἑαυτοῦ ἐκεῖνον ἠμφίεσε» και «ἢν δέ τι ἄρα προσδέωμαι, ὁ πάππος με οὗτος ἐπιδιδάξει» (κι αν μου λείπει ακόμη κάτι, θα μου το διδάξει ο παππούς μου εδώ).

1. Το **ἀμφιέννυμι** (ντύνω) είναι δίπτωτο με δύο αιτιατικές. Το **ἐκεῖνον**
   είναι το πρόσωπο που ντύθηκε, το **τὸν ἑαυτοῦ** (χιτῶνα) είναι το πράγμα.
2. Με τον πίνακα: η αιτιατική του προσώπου είναι **άμεσο** αντικείμενο
   (ἐκεῖνον), η αιτιατική του πράγματος **έμμεσο** (τὸν ἑαυτοῦ χιτῶνα).
3. Το **ἐπιδιδάσκω** είναι κι αυτό δίπτωτο με δύο αιτιατικές. Το πρόσωπο
   υπάρχει: **με**, άμεσο αντικείμενο. Το πράγμα δεν γράφεται, γιατί είναι
   αυτό που ειπώθηκε λίγο πριν, το **τι** της πρότασης με το ἤν. Εννοείται:
   (**αὐτό**), έμμεσο αντικείμενο.

Στην ίδια πρόταση ξαναβρίσκεις όσα έμαθες στις δύο προηγούμενες ενότητες: το
**ἤν** είναι το ἐάν, και το **προσδέωμαι** είναι υποτακτική. Το **τι** είναι
η αόριστη αντωνυμία: «κάτι».

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ανάλυσε τη φράση του Ξενοφώντα*

*Διαδραστικό στη σελίδα: Τι αντικείμενο θέλει;*

> **Θυμήσου**
>
> - **Μονόπτωτα**: ένα αντικείμενο, σε αιτιατική, γενική ή δοτική.
> - **Γενική** θέλουν ρήματα αίσθησης, μνήμης, επιθυμίας, φροντίδας, εξουσίας.
> - **Δοτική** θέλουν ρήματα υπακοής, εμπιστοσύνης, βοήθειας, ακολουθίας,
>   χρήσης, μάχης.
> - **Δίπτωτα**: δύο αντικείμενα. Άμεσο είναι η αιτιατική (με δοτική ή
>   γενική), η αιτιατική του προσώπου (με δύο αιτιατικές), η γενική (με
>   δοτική).
> - Απαρέμφατο ή πρόταση = αιτιατική πράγματος.

## Ερωτήσεις

1. Στο «Διδάσκω τοὺς παῖδας τὴν μουσικήν» ποιο είναι το άμεσο αντικείμενο;
   - τὴν μουσικήν, γιατί είναι το πράγμα
   - τοὺς παῖδας, γιατί είναι το πρόσωπο
   - Και τα δύο, γιατί είναι στην ίδια πτώση
   - Κανένα, γιατί το διδάσκω είναι μονόπτωτο
2. Σε ποια πτώση μπαίνει το αντικείμενο του πείθομαι (υπακούω);
   - Σε αιτιατική, όπως τα περισσότερα ρήματα
   - Σε γενική, γιατί δείχνει εξουσία
   - Σε δοτική, γιατί δείχνει υπακοή
   - Σε ονομαστική, γιατί είναι υποκείμενο
3. Στο «Ὁ βασιλεὺς ἄρχει τῆς πόλεως», τι είναι το «τῆς πόλεως»;
   - Αντικείμενο σε γενική, γιατί το ἄρχω θέλει γενική
   - Γενική κτητική, που δείχνει σε ποιον ανήκει
   - Έμμεσο αντικείμενο του δίπτωτου ἄρχω
   - Υποκείμενο, γιατί η πόλη κάνει κάτι
4. Στο «Δίδωμί σοι τὸ βιβλίον» ποιο είναι το έμμεσο αντικείμενο;
   - τὸ βιβλίον, η αιτιατική
   - σοι, η δοτική
   - Το εννοούμενο υποκείμενο ἐγώ
   - Δεν υπάρχει, το δίδωμι είναι μονόπτωτο
5. Όταν το αντικείμενο είναι απαρέμφατο, πώς το μετράμε στον πίνακα του άμεσου και του έμμεσου;
   - Σαν δοτική που δηλώνει πρόσωπο
   - Σαν γενική που δηλώνει αιτία
   - Σαν αιτιατική που δηλώνει πράγμα
   - Σαν αιτιατική που δηλώνει πρόσωπο
6. Τι λέμε «δίπτωτο» ρήμα;
   - Ρήμα που το αντικείμενό του μπαίνει σε δύο πτώσεις, κατά περίσταση
   - Ρήμα με δύο αντικείμενα που δεν συνδέονται μεταξύ τους με καί
   - Ρήμα με δύο αντικείμενα ενωμένα με καί, όπως «τὸν πατέρα καὶ τὴν μητέρα»
   - Ρήμα που έχει και υποκείμενο και αντικείμενο μέσα στην ίδια πρόταση
7. Στο «τὸν μὲν ἑαυτοῦ ἐκεῖνον ἠμφίεσε» του Ξενοφώντα, τι είναι το «τὸν ἑαυτοῦ» (χιτῶνα);
   - Άμεσο αντικείμενο, αιτιατική του προσώπου
   - Υποκείμενο του ρήματος ἠμφίεσε
   - Έμμεσο αντικείμενο, αιτιατική του πράγματος
   - Γενική κτητική του ουσιαστικού ἐκεῖνον
8. Γιατί λέμε «ἀκούω Σωκράτους» αλλά «ἀκούω τὸν λόγον»;
   - Γιατί το πρόσωπο μπαίνει σε γενική και το πράγμα σε αιτιατική
   - Γιατί τα κύρια ονόματα παίρνουν πάντα γενική ως αντικείμενα
   - Γιατί το Σωκράτους είναι υποκείμενο και όχι αντικείμενο του ρήματος
   - Γιατί η γενική δείχνει ότι ο λόγος ανήκει στον Σωκράτη

## Ασκήσεις

1. Βρες το αντικείμενο και την πτώση του: «Οἱ στρατιῶται τῷ στρατηγῷ ἕπονται.»
2. Χαρακτήρισε τα αντικείμενα ως άμεσο και έμμεσο: «Ὁ πατὴρ τῷ υἱῷ ἵππον ἔπεμψεν.»
3. Βάλε τις λέξεις στη σωστή πτώση: «ἐπιθυμῶ (ἡ δόξα)», «βοηθῶ (οἱ φίλοι)», «ἀφαιροῦμαι (οἱ πολέμιοι) (τὰ ὅπλα)».
4. Γράψε στα αρχαία, με το κρύπτω (αόρ. ἔκρυψα): «Κρύψαμε το σχέδιο από τους εχθρούς.» (σχέδιο = ἡ βουλή) Ποιο είναι το άμεσο αντικείμενο;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-b/ancient-greek/objects
