# Το απαρέμφατο στην πρόταση

> Τελικό και ειδικό, έναρθρο και άναρθρο, ταυτοπροσωπία και ετεροπροσωπία.

Αρχαία Ελληνική Γλώσσα, Β΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-b/ancient-greek/infinitive-syntax

## Τι θα μάθεις

- Να ξεχωρίζεις το άναρθρο από το έναρθρο απαρέμφατο.
- Να αναγνωρίζεις τελικό και ειδικό απαρέμφατο από το ρήμα που το συντάσσει.
- Να βρίσκεις αν υπάρχει ταυτοπροσωπία ή ετεροπροσωπία, και σε ποια πτώση μπαίνει το υποκείμενο και το κατηγορούμενο του απαρεμφάτου.
- Να αναλύεις τα απαρέμφατα ενός αυθεντικού χωρίου.

## Τι είπε η Πυθία

Αθήνα, 399 π.Χ. Ο Σωκράτης δικάζεται, και για να εξηγήσει στους δικαστές από
πού του βγήκε η φήμη του σοφού, τους διηγείται τι έκανε κάποτε ο φίλος του ο
Χαιρεφών:

> καὶ δή ποτε καὶ εἰς Δελφοὺς ἐλθὼν **ἐτόλμησε** τοῦτο **μαντεύσασθαι** — καί,
> ὅπερ λέγω, μὴ θορυβεῖτε, ὦ ἄνδρες — ἤρετο γὰρ δὴ εἴ τις ἐμοῦ εἴη σοφώτερος.
> **ἀνεῖλεν** οὖν ἡ Πυθία **μηδένα σοφώτερον εἶναι**.
>
> — Πλάτων, *Ἀπολογία Σωκράτους* 21a (κείμενο: Perseus Digital Library)

**Μετάφραση δική μας:** Και κάποτε πήγε στους Δελφούς και τόλμησε να ζητήσει
χρησμό γι' αυτό — και, όπως σας είπα, μη φωνάζετε, άνδρες — ρώτησε λοιπόν αν
υπάρχει κανείς σοφότερος από μένα. Και η Πυθία απάντησε ότι κανείς δεν είναι
σοφότερος.

Στο χωρίο υπάρχουν δύο απαρέμφατα, και κάνουν δύο πολύ διαφορετικές δουλειές.
Το **μαντεύσασθαι** (να ζητήσει χρησμό) λέει κάτι που ο Χαιρεφών **ήθελε και
τόλμησε να κάνει**. Το **εἶναι** λέει **τι δήλωσε** η Πυθία. Στα νέα ελληνικά
το πρώτο το μεταφράζεις με «να», το δεύτερο με «ότι». Αυτή η διαφορά είναι όλο
το πρώτο μισό της ενότητας.

Το μαντεύσασθαι είναι απαρέμφατο αορίστου της μέσης φωνής. Τον σχηματισμό του
θα τον δεις σε δύο ενότητες· εδώ μας νοιάζει τι δουλειά κάνει.

## Τελικό και ειδικό απαρέμφατο

Το απαρέμφατο συνήθως συμπληρώνει ένα ρήμα, ως **αντικείμενό** του: τι τόλμησε;
να ζητήσει χρησμό. Τι απάντησε; ότι κανείς δεν είναι σοφότερος. Το είδος του το
κρίνει **το ρήμα που το συντάσσει**.

| Είδος      | Μετά από ρήματα που σημαίνουν                   | Παραδείγματα ρημάτων                                  | Στα νέα      |
| ---------- | ----------------------------------------------- | ----------------------------------------------------- | ------------ |
| **Τελικό** | θέληση, προσταγή, προσπάθεια, δυνατότητα, τόλμη | βούλομαι, ἐθέλω, κελεύω, πειρῶμαι, δύναμαι, τολμῶ     | «να»         |
| **Ειδικό** | λέω, νομίζω, πιστεύω, φαίνεται                  | λέγω, φημί, νομίζω, οἴομαι, δοκῶ, ἀναιρῶ (για χρησμό) | «ότι», «πως» |

> **Κλειδί**
>
> Ρώτα **τι κάνει το ρήμα**. Αν θέλει, προστάζει ή προσπαθεί να **γίνει** κάτι,
> το απαρέμφατο είναι **τελικό** (λέει τον σκοπό: «να»). Αν **λέει ή σκέφτεται
> ότι κάτι είναι** έτσι, το απαρέμφατο είναι **ειδικό** (λέει το περιεχόμενο:
> «ότι»).
>
> ἐτόλμησε **μαντεύσασθαι** → τελικό · ἀνεῖλεν … **εἶναι** → ειδικό

Η άρνηση συνήθως ακολουθεί το είδος: **μή** στο τελικό (κελεύω αὐτὸν μὴ
ἀπελθεῖν), **οὐ** στο ειδικό (νομίζω αὐτὸν οὐκ εἶναι σοφόν). Στο χωρίο όμως η
Πυθία λέει **μηδένα**, με μή, παρόλο που το απαρέμφατο είναι ειδικό. Μετά από
χρησμούς, όρκους και πολύ έντονες βεβαιώσεις η αρχαία βάζει συχνά μή και στο
ειδικό. Μην κρίνεις λοιπόν το είδος από την άρνηση· κρίνε το από το ρήμα.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Τελικό ή ειδικό;*

## Ποιος κάνει την πράξη του απαρεμφάτου

Το απαρέμφατο δεν έχει πρόσωπα, έχει όμως **υποκείμενο**: κάποιος ζητάει τον
χρησμό, κάποιος (κανείς) δεν είναι σοφότερος. Το υποκείμενο αυτό είναι ή το
ίδιο με του ρήματος, ή άλλο.

|                   | Τι σημαίνει                | Το υποκείμενο του απαρεμφάτου            | Παράδειγμα                                 |
| ----------------- | -------------------------- | ---------------------------------------- | ------------------------------------------ |
| **Ταυτοπροσωπία** | ίδιο υποκείμενο με το ρήμα | **δεν γράφεται** (ή είναι σε ονομαστική) | ὁ Χαιρεφῶν ἐτόλμησε μαντεύσασθαι           |
| **Ετεροπροσωπία** | άλλο υποκείμενο            | σε **αιτιατική**                         | ἡ Πυθία ἀνεῖλεν **μηδένα** σοφώτερον εἶναι |

Στο πρώτο, αυτός που τόλμησε και αυτός που ζήτησε χρησμό είναι ο ίδιος, ο
Χαιρεφών. Στο δεύτερο, αυτή που μίλησε ήταν η Πυθία, αλλά αυτός που «δεν είναι
σοφότερος» είναι **κανείς**: το υποκείμενο του εἶναι μπαίνει σε αιτιατική,
**μηδένα**.

> **Πρόσεχε**
>
> Το **κατηγορούμενο** ακολουθεί το υποκείμενο του απαρεμφάτου στην πτώση.
>
> - Ετεροπροσωπία: μηδένα σοφώτερ**ον** εἶναι · νομίζω Σωκράτην σοφ**όν** εἶναι
>   (αιτιατική και τα δύο).
> - Ταυτοπροσωπία: νομίζω σοφ**ὸς** εἶναι (εγώ νομίζω ότι εγώ είμαι σοφός). Το
>   υποκείμενο δεν γράφεται, αλλά το κατηγορούμενο μπαίνει σε **ονομαστική**, γιατί
>   πάει με το υποκείμενο του ρήματος.
>
> Αν δεις λοιπόν «σοφὸς εἶναι» σε ονομαστική, ψάξε ταυτοπροσωπία.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ταυτοπροσωπία ή ετεροπροσωπία;*

## Το έναρθρο απαρέμφατο

Ως τώρα, τα απαρέμφατα δεν είχαν άρθρο: είναι **άναρθρα**. Η αρχαία μπορεί όμως
να βάλει μπροστά από το απαρέμφατο το ουδέτερο άρθρο, **τό, τοῦ, τῷ**, και τότε
το απαρέμφατο λειτουργεί ακριβώς σαν ουσιαστικό, σε όποια πτώση χρειάζεται.
Λέγεται **έναρθρο**. Δες ένα δεύτερο χωρίο του Ξενοφώντα. Οι Μύριοι έχουν
φτάσει σε ένα ακατοίκητο λιμάνι, την Κάλπη, και υποψιάζονται ότι κάποιοι θέλουν
να τους εγκαταστήσουν εκεί:

> εἰς δὲ τὸ πόλισμα ἂν γενόμενον οὐκ ἐβούλοντο **στρατοπεδεύεσθαι**, ἀλλὰ
> ἐδόκει καὶ **τὸ ἐλθεῖν** ἐνταῦθα ἐξ ἐπιβουλῆς **εἶναι**, βουλομένων τινῶν
> **κατοικίσαι** πόλιν.
>
> — Ξενοφών, *Κύρου Ἀνάβασις* 6.4.7 (κείμενο: Perseus Digital Library)

**Μετάφραση δική μας:** Στο σημείο όπου θα μπορούσε να χτιστεί πόλη δεν ήθελαν
να στρατοπεδεύσουν· τους φαινόταν μάλιστα ότι και το ότι είχαν έρθει εκεί ήταν
μέρος σχεδίου, γιατί κάποιοι ήθελαν να ιδρύσουν πόλη.

- **στρατοπεδεύεσθαι**: άναρθρο, **τελικό** (μετά το ἐβούλοντο),
  ταυτοπροσωπία.
- **τὸ ἐλθεῖν**: **έναρθρο**, σε ονομαστική. Είναι το **υποκείμενο** του
  ἐδόκει, όπως θα ήταν ένα ουσιαστικό: «**το να έρθουν** εκεί φαινόταν σχέδιο».
- **εἶναι**: άναρθρο, **ειδικό** (το δοκῶ, «φαίνομαι, μου φαίνεται», είναι
  δοξαστικό), με ταυτοπροσωπία: το τὸ ἐλθεῖν φαινόταν και το τὸ ἐλθεῖν ήταν.
- **κατοικίσαι**: άναρθρο, τελικό (μετά το βουλομένων), ταυτοπροσωπία.

Τα νέα ελληνικά κράτησαν λίγα έναρθρα απαρέμφατα ως ουσιαστικά: **το είναι**,
**το γίγνεσθαι**, **το ευ ζην**. Στην αρχαία, το έναρθρο μπαίνει σε όλες τις πτώσεις:

| Πτώση      | Παράδειγμα (δικό μας)          | Τι σημαίνει                   |
| ---------- | ------------------------------ | ----------------------------- |
| Ονομαστική | **τὸ ψεύδεσθαι** αἰσχρόν ἐστιν | το να λες ψέματα είναι ντροπή |
| Γενική     | ἐπιθυμία **τοῦ μανθάνειν**     | επιθυμία για μάθηση           |
| Δοτική     | χαίρει **τῷ διδάσκειν**        | χαίρεται με το να διδάσκει    |
| Αιτιατική  | διὰ **τὸ φεύγειν**             | εξαιτίας της φυγής            |

> **Θυμήσου**
>
> - **Τελικό**: μετά από ρήματα θέλησης, προσταγής, προσπάθειας, δυνατότητας
>   («να»). **Ειδικό**: μετά από λεκτικά και δοξαστικά («ότι»).
> - **Ταυτοπροσωπία**: το υποκείμενο δεν γράφεται, το κατηγορούμενο σε
>   **ονομαστική**. **Ετεροπροσωπία**: υποκείμενο και κατηγορούμενο σε
>   **αιτιατική**.
> - **Έναρθρο**: τό, τοῦ, τῷ + απαρέμφατο, σαν ουσιαστικό, σε κάθε πτώση.

Η πλήρης ανάλυση μιας πρότασης, όπου σημειώνεις πάνω στο κείμενο ρήμα,
απαρέμφατο και υποκείμενο με βέλη, θα γινόταν πιο καθαρά σε ένα εργαλείο
συντακτικής ανάλυσης. Ως τότε, κάνε τη στο τετράδιο με τα τρία ερωτήματα των
παραδειγμάτων.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Ανάλυσε το απαρέμφατο: «Κῦρος ἐκέλευσε τοὺς Ἕλληνας παρεῖναι.» (δικό μας παράδειγμα)

1. Ρήμα: **ἐκέλευσε** (πρόσταξε). Είναι κελευστικό, οπότε το **παρεῖναι** είναι
   **τελικό** απαρέμφατο, αντικείμενο του ἐκέλευσε: «πρόσταξε να είναι παρόντες».
2. Ποιος προστάζει; Ο Κύρος. Ποιος θα είναι παρών; Οι Έλληνες. Διαφορετικά
   πρόσωπα: **ετεροπροσωπία**, και το υποκείμενο του απαρεμφάτου είναι σε
   αιτιατική, **τοὺς Ἕλληνας**.

### Παράδειγμα 2: Γιατί στο «ὁ Μένων ᾤετο σοφὸς εἶναι» το σοφὸς είναι σε ονομαστική, ενώ στο «ὁ Μένων ᾤετο τὸν Κῦρον σοφὸν εἶναι» σε αιτιατική; (δικά μας παραδείγματα)

1. Και στα δύο το ᾤετο (νόμιζε) είναι δοξαστικό, οπότε το εἶναι είναι **ειδικό**.
2. Στο πρώτο ο Μένων νομίζει ότι **ο ίδιος** είναι σοφός: ταυτοπροσωπία. Το
   υποκείμενο του εἶναι δεν γράφεται, και το κατηγορούμενο **σοφὸς** πάει με το
   υποκείμενο του ρήματος, σε ονομαστική.
3. Στο δεύτερο νομίζει ότι **ο Κύρος** είναι σοφός: ετεροπροσωπία. Υποκείμενο του
   εἶναι το **τὸν Κῦρον**, σε αιτιατική, και μαζί του σε αιτιατική και το
   κατηγορούμενο **σοφόν**.

### Παράδειγμα 3: Μετάτρεψε το ειδικό απαρέμφατο σε πρόταση με «ότι» στα νέα: «ἡ Πυθία ἀνεῖλεν μηδένα σοφώτερον εἶναι».

1. Το υποκείμενο του απαρεμφάτου, **μηδένα**, γίνεται υποκείμενο της νέας
   πρότασης, σε ονομαστική: «κανείς».
2. Το απαρέμφατο γίνεται ρήμα με πρόσωπο, και το κατηγορούμενο ονομαστική:

   «Η Πυθία απάντησε **ότι κανείς δεν είναι σοφότερος**.»

## Ερωτήσεις

1. Τι κρίνει αν ένα απαρέμφατο είναι τελικό ή ειδικό;
   - Το ρήμα που το συντάσσει
   - Ο χρόνος του απαρεμφάτου
   - Η άρνηση που έχει μπροστά
   - Αν έχει άρθρο μπροστά του
2. Στο «πειρῶνται οἱ στρατιῶται φεύγειν», τι είδους είναι το φεύγειν;
   - Τελικό, με ταυτοπροσωπία
   - Ειδικό, με ταυτοπροσωπία
   - Τελικό, με ετεροπροσωπία
   - Έναρθρο, ως υποκείμενο
3. Σε ετεροπροσωπία, σε ποια πτώση μπαίνει το υποκείμενο του απαρεμφάτου;
   - Σε αιτιατική
   - Σε ονομαστική
   - Σε γενική
   - Σε δοτική
4. Ποια πρόταση λέει «νομίζω ότι εγώ ο ίδιος είμαι δίκαιος»;
   - νομίζω δίκαιος εἶναι
   - νομίζω δίκαιον εἶναι
   - νομίζω δικαίου εἶναι
   - νομίζω δικαίῳ εἶναι
5. Στο «ἐπιθυμία τοῦ μανθάνειν», τι είναι το τοῦ μανθάνειν;
   - Έναρθρο απαρέμφατο σε γενική
   - Τελικό απαρέμφατο, αντικείμενο
   - Ειδικό απαρέμφατο, υποκείμενο
   - Γενική ουσιαστικού της β΄ κλίσης
6. Στο «ὁ Χαιρεφῶν ἐτόλμησε τοῦτο μαντεύσασθαι», γιατί δεν γράφεται υποκείμενο στο απαρέμφατο;
   - Γιατί είναι ίδιο με του ἐτόλμησε
   - Γιατί τα απαρέμφατα δεν έχουν ποτέ
   - Γιατί το τοῦτο είναι το υποκείμενο
   - Γιατί είναι απαρέμφατο αορίστου
7. Μετά από ποιο ρήμα το απαρέμφατο είναι ειδικό;
   - οἴομαι (νομίζω)
   - κελεύω (προστάζω)
   - βούλομαι (θέλω)
   - δύναμαι (μπορώ)
8. Πώς αποδίδεις στα νέα το «λέγουσι τὸν βασιλέα ἥκειν»;
   - Λένε ότι ο βασιλιάς έχει έρθει
   - Λένε στον βασιλιά να έρθει
   - Ο βασιλιάς λέει ότι έχει έρθει
   - Λένε ότι θα έρθει ο βασιλιάς

## Ασκήσεις

1. Τελικό ή ειδικό είναι το απαρέμφατο στο «οἱ Ἀθηναῖοι ἐβούλοντο εἰρήνην ἄγειν»;
2. Στο «ὁ διδάσκαλος κελεύει τοὺς μαθητὰς γράφειν» βρες το υποκείμενο του απαρεμφάτου και πες αν έχουμε ταυτοπροσωπία ή ετεροπροσωπία.
3. Συμπλήρωσε με τον σωστό τύπο του ἀγαθός: «ὁ Κῦρος ἐνόμιζε τὸν Κλέαρχον … εἶναι στρατηγόν» και «ὁ Κλέαρχος ἐνόμιζε … εἶναι στρατηγός».
4. Ανάλυσε τα απαρέμφατα στο «οὐκ ἐβούλοντο στρατοπεδεύεσθαι, ἀλλὰ ἐδόκει καὶ τὸ ἐλθεῖν ἐνταῦθα ἐξ ἐπιβουλῆς εἶναι» (Ξενοφών, Ἀνάβασις 6.4.7): είδος και συντακτική θέση.
   α) στρατοπεδεύεσθαι
   β) τὸ ἐλθεῖν
   γ) εἶναι

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-b/ancient-greek/infinitive-syntax
