# Η προστακτική

> Λῦε, λῦσον, λύου, λῦσαι: η προσταγή σε όλες τις φωνές, και το ἴσθι.

Αρχαία Ελληνική Γλώσσα, Β΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-b/ancient-greek/imperative

## Τι θα μάθεις

- Να σχηματίζεις την προστακτική ενεστώτα και αορίστου των βαρύτονων ρημάτων, στην ενεργητική και στη μέση φωνή.
- Να κλίνεις την προστακτική του εἰμί και του παρακειμένου, περιφραστική και μονολεκτική.
- Να ξεχωρίζεις την προστακτική από όμοιους τύπους: το λῦσαι από το απαρέμφατο, το λυόντων από τη μετοχή.
- Να εκφράζεις απαγόρευση με μή και προστακτική ενεστώτα ή με μή και υποτακτική αορίστου.

## Ξανά οι συμβουλές προς τον Δημόνικο

Στην ενότητα για την υποτακτική διάβασες δύο συμβουλές από τον λόγο *Πρὸς
Δημόνικον*. Οι περισσότερες συμβουλές του όμως δεν είναι σε υποτακτική. Είναι
σκέτες εντολές:

> τοὺς μὲν θεοὺς φοβοῦ, τοὺς δὲ γονεῖς τίμα, τοὺς δὲ φίλους αἰσχύνου, τοῖς δὲ
> νόμοις πείθου. τὰς ἡδονὰς θήρευε τὰς μετὰ δόξης.
>
> — Ισοκράτης, *Πρὸς Δημόνικον* 16

> ἃ μὲν ἐπίστασαι, ταῦτα διαφύλαττε ταῖς μελέταις, ἃ δὲ μὴ μεμάθηκας,
> προσλάμβανε ταῖς ἐπιστήμαις.
>
> — Ισοκράτης, *Πρὸς Δημόνικον* 18

> Τους θεούς να τους σέβεσαι με φόβο, τους γονείς σου να τους τιμάς, μπροστά
> στους φίλους σου να ντρέπεσαι, στους νόμους να πειθαρχείς. Να κυνηγάς τις
> χαρές που φέρνουν και καλό όνομα.
>
> Όσα ξέρεις, να τα φυλάς με την εξάσκηση· όσα δεν έχεις μάθει, να τα
> προσθέτεις με τη μελέτη.
>
> — μετάφραση δική μας

Τα **θήρευε**, **διαφύλαττε**, **προσλάμβανε** είναι προστακτικές της
ενεργητικής φωνής. Τα **αἰσχύνου** και **πείθου** είναι προστακτικές της
μέσης. (Τα φοβοῦ και τίμα είναι συνηρημένα ρήματα, που δεν τα μαθαίνουμε
φέτος.) Δες και τα **ἅ**: είναι η αναφορική αντωνυμία της ενότητας
[Ερωτηματικές, αόριστες και αναφορικές αντωνυμίες](/el/gym-b/ancient-greek/question-relative-pronouns).

> **Κλειδί**
>
> Η προστακτική δίνει **εντολή, συμβουλή ή παράκληση**. Δεν έχει α΄ πρόσωπο:
> κανείς δεν προστάζει τον εαυτό του. Έχει όμως **γ΄ πρόσωπο**, που στα νέα το
> λέμε με το «ας»: **λυέτω**, ας λύνει.
>
> Προστακτική έχουν ο **ενεστώτας**, ο **αόριστος** και ο **παρακείμενος**. Και
> δεν λένε το ίδιο:
>
> - **ενεστώτας**: κάνε το **συνεχώς** ή **κάθε φορά**. θήρευε: να κυνηγάς
>   πάντα.
> - **αόριστος**: κάνε το **μία φορά**, τώρα. γράψον: γράψε (αυτό, τώρα).
>
> Ο Ισοκράτης δίνει κανόνες για όλη τη ζωή, γι' αυτό διαλέγει ενεστώτα.

## Ενεργητική φωνή

*Διαδραστικό στη σελίδα: Η προστακτική της ενεργητικής*

Η προστακτική αορίστου, όπως και η υποτακτική, **δεν παίρνει αύξηση**:
ἔλυσα → λῦσον. Τα αφωνόληκτα αλλάζουν το θέμα όπως στην οριστική: γράφω →
**γράψον**, πείθω → **πεῖσον**, πράττω → **πρᾶξον**.

Ο τόνος ανεβαίνει όσο πιο ψηλά επιτρέπουν οι κανόνες: **παίδευε**,
**παίδευσον**, αλλά **παιδευέτω**, **παιδευσάτω**, αφού εκεί η λήγουσα είναι
μακρά.

## Μέση φωνή

*Διαδραστικό στη σελίδα: Η προστακτική της μέσης*

Το **πείθου** του Ισοκράτη είναι β΄ ενικό ενεστώτα: πείθομαι → πείθου, όπως
λύομαι → λύου. Ο παρακείμενος της μέσης κρατάει τον **αναδιπλασιασμό**.

> **Πρόσεχε**
>
> Δύο προστακτικές μοιάζουν με άλλους τύπους που ήδη ξέρεις:
>
> - **λῦσαι** είναι β΄ ενικό προστακτικής αορίστου μέσης («λύσε για τον εαυτό
>   σου»), αλλά **και** απαρέμφατο αορίστου ενεργητικής («να λύσει»). Ο τύπος
>   είναι ακριβώς ίδιος.
> - **λυόντων** είναι γ΄ πληθυντικό προστακτικής ενεστώτα («ας λύνουν»), αλλά
>   **και** γενική πληθυντικού της μετοχής ενεστώτα («των λυόντων»).
>
> Τι είναι κάθε φορά, το λέει η πρόταση: αν υπάρχει άλλο ρήμα που ζητάει
> απαρέμφατο, αν υπάρχει άρθρο μπροστά από τη μετοχή.

## Του εἰμί και του παρακειμένου

|          | εἰμί                   | παρακείμενος ενεργητικής         |
| -------- | ---------------------- | -------------------------------- |
| β΄ εν.   | ἴσθι                   | λελυκὼς ἴσθι                     |
| γ΄ εν.   | ἔστω                   | λελυκὼς ἔστω                     |
| β΄ πληθ. | ἔστε                   | λελυκότες ἔστε                   |
| γ΄ πληθ. | ἔστων, ὄντων (ἔστωσαν) | λελυκότες ἔστων, ὄντων (ἔστωσαν) |

Η προστακτική του παρακειμένου της ενεργητικής είναι **περιφραστική**, όπως
και η υποτακτική του: **μετοχή παρακειμένου + προστακτική του εἰμί**. Υπάρχει
και μονολεκτικός τύπος (λέλυκε, λελυκέτω), αλλά είναι σπάνιος.

Το **ἔστε** (να είστε) μην το μπερδέψεις με το **ἐστέ** (είστε), την
οριστική: τα ξεχωρίζει μόνο η θέση του τόνου.

## Η απαγόρευση

Η άρνηση της προστακτικής είναι **μή**. Για να απαγορεύσεις κάτι έχεις δύο
δρόμους:

|                          | σύνταξη                       | παράδειγμα (δικό μας)                       |
| ------------------------ | ----------------------------- | ------------------------------------------- |
| **διαρκής** απαγόρευση   | μή + προστακτική **ενεστώτα** | μὴ γράφε ταῦτα (μη γράφεις τέτοια, ποτέ)    |
| **στιγμιαία** απαγόρευση | μή + **υποτακτική αορίστου**  | μὴ γράψῃς ταῦτα (μην τα γράψεις αυτά, τώρα) |

Ο συνδυασμός **μή + προστακτική αορίστου** στο β΄ πρόσωπο δεν χρησιμοποιείται.
Τη θέση του την παίρνει η υποτακτική αορίστου, που την είδες στην ενότητα
[Η υποτακτική](/el/gym-b/ancient-greek/subjunctive).

### Παράδειγμα 1: Τρέψε σε προστακτική, στον ίδιο χρόνο, φωνή και πρόσωπο: «ἐπαίδευσας», «πείθονται», «ἐγράψασθε». Μετά κάνε την πρώτη απαγόρευση.

1. **ἐπαίδευσας**: β΄ ενικό αορίστου ενεργητικής. Βγάζουμε την αύξηση και
   βάζουμε την κατάληξη -σον: **παίδευσον**. Ο τόνος ανεβαίνει στην
   προπαραλήγουσα, αφού η λήγουσα είναι βραχεία.
2. **πείθονται**: γ΄ πληθυντικό ενεστώτα μέσης. Η κατάληξη -έσθων: **πειθέσθων**
   (ή πειθέσθωσαν), «ας υπακούν».
3. **ἐγράψασθε**: β΄ πληθυντικό αορίστου μέσης. Χωρίς αύξηση, με -ασθε:
   **γράψασθε**.
4. Απαγόρευση για το πρώτο: μή + υποτακτική αορίστου, **μὴ παιδεύσῃς**. Όχι
   «μὴ παίδευσον».

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ποια προστακτική;*

> **Θυμήσου**
>
> - Προστακτική έχουν ενεστώτας, αόριστος, παρακείμενος. **Χωρίς α΄ πρόσωπο**,
>   με γ΄ πρόσωπο («ας…»).
> - Ενεστώτας: συνεχώς, κάθε φορά. Αόριστος: μία φορά. **Χωρίς αύξηση**.
> - Ενεργητική: **λῦε, λυέτω · λῦσον, λυσάτω**. Μέση: **λύου, λυέσθω · λῦσαι,
>   λυσάσθω · λέλυσο, λελύσθω**.
> - εἰμί: **ἴσθι, ἔστω, ἔστε, ἔστων / ὄντων**. Παρακείμενος: **λελυκὼς ἴσθι**.
> - Απαγόρευση: **μή + προστακτική ενεστώτα** ή **μή + υποτακτική αορίστου**.
> - Προσοχή στα **λῦσαι** (και απαρέμφατο) και **λυόντων** (και μετοχή).

## Ερωτήσεις

1. Ο τύπος «λῦσαι» μπορεί να είναι:
   - μόνο απαρέμφατο αορίστου ενεργητικής
   - μόνο προστακτική αορίστου μέσης
   - απαρέμφατο αορ. ενεργ. ή προστακτική αορ. μέσης
   - προστακτική αορ. ενεργ. ή προστακτική ενεστ. μέσης
2. Ποια είναι η σωστή απαγόρευση για μία φορά: «μη γράψεις αυτό»;
   - Μὴ γράψον τοῦτο.
   - Μὴ γράψῃς τοῦτο.
   - Οὐ γράψεις τοῦτο.
   - Οὐ γράψον τοῦτο.
3. Τι τύπος είναι το «ἴσθι»;
   - β΄ ενικό προστακτικής του εἰμί
   - β΄ ενικό υποτακτικής του εἰμί
   - γ΄ ενικό προστακτικής του εἰμί
   - β΄ πληθ. προστακτικής του εἰμί
4. Ποιο είναι το γ΄ πληθυντικό της προστακτικής ενεστώτα ενεργητικής του παιδεύω;
   - παιδευσάντων
   - παιδευέσθων
   - παιδεύουσι
   - παιδευόντων
5. Ποια είναι η προστακτική αορίστου, β΄ ενικό, του κελεύω;
   - ἐκέλευσον
   - κέλευσον
   - κέλευε
   - κελεύσαι
6. Στο «τοῖς δὲ νόμοις πείθου» του Ισοκράτη, τι τύπος είναι το πείθου;
   - β΄ ενικό προστακτικής ενεστώτα μέσης
   - β΄ ενικό προστακτικής αορίστου μέσης
   - β΄ ενικό οριστικής ενεστώτα μέσης
   - γ΄ ενικό προστακτικής ενεστώτα μέσης
7. Τι διαφορά έχει το «γράφε» από το «γράψον»;
   - Το γράφε είναι ευγενικό, το γράψον είναι αυστηρό
   - Το γράφε μιλάει σε πολλούς, το γράψον σε έναν
   - Το γράφε λέει «συνεχώς», το γράψον «μία φορά»
   - Το γράφε είναι για το παρόν, το γράψον για το παρελθόν
8. Ποια είναι η προστακτική παρακειμένου ενεργητικής, β΄ ενικό, του λύω;
   - λελυκὼς ᾖς
   - λέλυσο
   - λελυκὼς ἔστω
   - λελυκὼς ἴσθι

## Ασκήσεις

1. Κλίνε την προστακτική αορίστου ενεργητικής του γράφω.
2. Τρέψε τα ρήματα στο β΄ πληθυντικό: «θήρευε», «πείθου», «ἴσθι».
3. Κάνε απαγορεύσεις, κρατώντας τον χρόνο που δείχνει το ρήμα: «λῦε τὸν ἵππον» (διαρκής) και «πέμψον τὴν ἐπιστολήν» (μία φορά).
4. Γράψε στα αρχαία: «Εσύ να είσαι συνετός, οι νέοι όμως ας σταματήσουν (μία φορά) να μιλάνε.» (σταματώ = παύομαι, με μετοχή)

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-b/ancient-greek/imperative
